HC1: Diagnostiek van opvoedings- en ontwikkelingsproblemen
Een belangrijk uitgangspunt van het vak is het begrip diagnostiek.
Diagnostiek wordt gezien als een systematische aanpak om problemen in
kaart te brengen, te verhelderen en te verklaren, met als doel te bepalen
wat eraan te doen is. Volgens Van der Gaag is diagnostiek de kunst van
het doorkennen van de mechanismen die, bij een individu in interactie met
zijn of haar omgeving en aanleg, leiden tot klachten of disfunctioneren. In
moderne zin omvat diagnostiek het gehele proces van
informatieverwerving en -verwerking om te komen tot een uniek, volledig
en verklarend klinisch beeld dat richting geeft aan advisering en
probleemoplossing.
Diagnostiek richt zich meestal op klachten, maar kan ook worden ingezet
om de ontwikkeling van een kind te volgen, om te screenen bij
risicofactoren of in het kader van wetenschappelijk onderzoek. Het doel
van diagnostiek is drievoudig: het begrijpen en verklaren van problemen,
het geven van een onderbouwd advies over begeleiding of behandeling en
het monitoren van de ontwikkeling in de tijd.
Binnen de orthopedagogische diagnostiek staat het kind of de jongere
altijd centraal in relatie tot zijn of haar opvoedingssysteem. Dit betekent
dat diagnostiek niet los wordt gezien van de context, zoals het gezin, de
school en andere opvoeders. Er wordt gewerkt vanuit een
systeemperspectief, waarin wederzijdse beïnvloeding tussen kind en
omgeving centraal staat, en vanuit een ontwikkelingsperspectief, waarbij
wordt gekeken naar de ontwikkelingsfase van het kind op cognitief,
sociaal-emotioneel, motorisch en lichamelijk gebied.
Het uiteindelijke doel van orthopedagogische diagnostiek is het
verminderen of oplossen van problemen. Daarbij is het belangrijk om niet
alleen aandacht te hebben voor risicofactoren, maar ook voor protectieve
factoren. Door aan te sluiten bij wat goed gaat en deze factoren te
versterken, wordt gestreefd naar empowerment van het cliëntsysteem,
bijvoorbeeld het gezin.
Een belangrijk hulpmiddel binnen diagnostiek is de DSM-5-TR. Hierbij
wordt onderscheid gemaakt tussen classificatie en diagnose. Een diagnose
is een breed, verklarend en adviserend beeld van de cliënt en diens
situatie. Classificatie, zoals met behulp van de DSM of ICD, is een manier
om problematiek in te delen op basis van vastgestelde criteria. Een
classificatie is echter niet altijd mogelijk of wenselijk, terwijl
handelingsgerichte diagnostiek alsnog waardevolle aanknopingspunten
kan bieden voor begeleiding of behandeling.
Voor kinderen zijn binnen de DSM-5-TR onder andere neurobiologische
ontwikkelingsstoornissen, gedragsstoornissen, angststoornissen,
depressie, trauma- en stressorgerelateerde stoornissen, eet- en
slaapstoornissen en zindelijkheidsstoornissen relevant. Daarnaast
besteedt de DSM aandacht aan relationele en opvoedingsproblemen en
,aan omgevingsfactoren zoals onderwijs en sociaaleconomische
omstandigheden.
Het gebruik van de DSM kent zowel voordelen als nadelen. Voordelen zijn
onder andere eenduidige communicatie tussen professionals,
ondersteuning van systematisch onderzoek, het bieden van
behandelindicaties en de bruikbaarheid voor wetenschappelijk onderzoek.
Nadelen zijn het risico op stigmatisering, het versimpelen van complexe
problematiek en discussie over de betrouwbaarheid van classificaties.
De kern van het vak wordt gevormd door de diagnostische cyclus. Deze
cyclus is een systematische aanpak die kan worden samengevat aan de
hand van vijf vragen: over wie gaat het, wat is er aan de hand, waardoor
ontstaat of blijft het probleem bestaan, wat is eraan te doen en wat is het
uiteindelijke advies. Volgens De Bruyn en collega’s bestaat de
diagnostische cyclus uit de fasen aanmelding, klachtanalyse,
probleemanalyse, verklaringsanalyse, indicatieanalyse, advisering en
rapportage.
De diagnostische cyclus is gebaseerd op twee theoretische modellen. De
empirische cyclus van De Groot richt zich op wetenschappelijke
hypothesetoetsing en bestaat uit observatie, hypothesevorming, toetsing
en conclusie. De regulatieve cyclus van Van Strien richt zich op het
zorgverleningsproces en omvat probleemherkenning, diagnose,
behandelkeuze, planning, uitvoering en evaluatie. In de diagnostische
praktijk worden deze twee cycli gecombineerd.
Binnen de klachtanalyse wordt onderscheid gemaakt tussen klachten en
problemen. Een klacht is een subjectieve uitspraak van de cliënt of
omgeving waaruit blijkt dat iets als zorgwekkend wordt ervaren. Een
probleem is een objectief vastgestelde situatie die in psychologisch of
opvoedkundig opzicht bedreigend is en niet past bij de leeftijd of context
van het kind.
In de probleemanalyse worden de problemen geordend en beschreven in
vaktermen. Hierbij wordt gekeken naar verschillende domeinen, zoals
cognitief functioneren, sociaal-emotioneel functioneren, motoriek en groei
en gezondheid. Op basis hiervan worden onderkennende hypothesen
opgesteld, waarin wordt verondersteld wat er aan de hand is, bijvoorbeeld
of sprake is van een specifieke stoornis of probleem.
In de verklaringsanalyse staat de vraag centraal waarom het probleem is
ontstaan of in stand wordt gehouden. Hierbij worden verklarende
hypothesen geformuleerd op biologisch, cognitief-affectief en
omgevingsniveau. Deze hypothesen worden getoetst aan de hand van
onderzoeksmiddelen en toetsingscriteria, waarna zij worden aangenomen,
verworpen of aangehouden.
Alle verzamelde informatie wordt uiteindelijk geïntegreerd tot een
integratief beeld. Dit beeld bevat antwoorden op de onderkennende en
, verklarende hypothesen, aandacht voor beschermende factoren en een
duidelijke koppeling met de hulpvraag. Op basis van dit integratieve beeld
volgt de indicatieanalyse en wordt een onderbouwd advies geformuleerd.
De diagnostische cyclus vormt daarmee de basis voor professioneel en
systematisch handelen binnen de orthopedagogische praktijk.
HC2: Neuropsychologisch onderzoek
Dit college gaat over neuropsychologie en de relatie tussen de hersenen
en gedrag. Neuropsychologie onderzoekt hoe de hersenen werken en
hoe dit samenhangt met denken, voelen en doen. Daarbij wordt gekeken
naar zowel normale ontwikkeling als naar problemen die kunnen ontstaan
door hersenletsel of ontwikkelingsstoornissen. Klinische neuropsychologie
gebruikt deze kennis om onderzoek te doen en adviezen te geven in de
praktijk. Een neuropsycholoog probeert gedrag te begrijpen en te
verklaren en kan, als er een neurologische oorzaak wordt vermoed,
doorverwijzen naar een neuroloog.
De ontwikkeling van het brein begint al vóór de geboorte, maar vooral na
de geboorte groeit en verandert het brein sterk. In deze periode ontstaan
nieuwe hersencellen en leggen zij verbindingen met elkaar. Hersencellen
communiceren via axonen en dendrieten. De grijze stof bestaat vooral
uit cellichamen en dendrieten en is belangrijk voor
informatieverwerking. De witte stof bestaat uit axonen met
myeline, wat zorgt voor snelle informatieoverdracht.
Het triune brain-model verdeelt het brein in drie delen. Het oudste
deel, het reptielenbrein, regelt automatische en vitale functies zoals
ademhaling. Het zoogdierenbrein is betrokken bij emoties en
geheugen. De neocortex is het jongste deel van het brein en speelt een
grote rol bij denken, plannen en sociaal gedrag.
De neocortex is sterk afhankelijk van ontwikkeling en leren. In de
achterste delen van de hersenen worden zintuiglijke prikkels
verwerkt, zoals zien en horen. De pariëtale gebieden combineren
informatie uit verschillende zintuigen. De hippocampus, in het mediale
temporale gebied, is belangrijk voor het opslaan van nieuwe
herinneringen. Het voorste deel van de temporale kwab speelt een
rol bij kennis en betekenis van woorden. De amygdala verwerkt
emoties. De prefrontale cortex is verantwoordelijk voor executieve
functies, zoals plannen, remmen van gedrag, flexibiliteit en
werkgeheugen.
Problemen in het brein kunnen ontstaan door erfelijke oorzaken of door
dingen van buitenaf, zoals een ongeluk of alcoholgebruik tijdens de
zwangerschap. Bij jonge kinderen kan het brein zich nog goed aanpassen.
Andere delen van de hersenen nemen dan taken over, waardoor
problemen in het begin vaak niet goed te zien zijn. Deze aanpassing heeft
Een belangrijk uitgangspunt van het vak is het begrip diagnostiek.
Diagnostiek wordt gezien als een systematische aanpak om problemen in
kaart te brengen, te verhelderen en te verklaren, met als doel te bepalen
wat eraan te doen is. Volgens Van der Gaag is diagnostiek de kunst van
het doorkennen van de mechanismen die, bij een individu in interactie met
zijn of haar omgeving en aanleg, leiden tot klachten of disfunctioneren. In
moderne zin omvat diagnostiek het gehele proces van
informatieverwerving en -verwerking om te komen tot een uniek, volledig
en verklarend klinisch beeld dat richting geeft aan advisering en
probleemoplossing.
Diagnostiek richt zich meestal op klachten, maar kan ook worden ingezet
om de ontwikkeling van een kind te volgen, om te screenen bij
risicofactoren of in het kader van wetenschappelijk onderzoek. Het doel
van diagnostiek is drievoudig: het begrijpen en verklaren van problemen,
het geven van een onderbouwd advies over begeleiding of behandeling en
het monitoren van de ontwikkeling in de tijd.
Binnen de orthopedagogische diagnostiek staat het kind of de jongere
altijd centraal in relatie tot zijn of haar opvoedingssysteem. Dit betekent
dat diagnostiek niet los wordt gezien van de context, zoals het gezin, de
school en andere opvoeders. Er wordt gewerkt vanuit een
systeemperspectief, waarin wederzijdse beïnvloeding tussen kind en
omgeving centraal staat, en vanuit een ontwikkelingsperspectief, waarbij
wordt gekeken naar de ontwikkelingsfase van het kind op cognitief,
sociaal-emotioneel, motorisch en lichamelijk gebied.
Het uiteindelijke doel van orthopedagogische diagnostiek is het
verminderen of oplossen van problemen. Daarbij is het belangrijk om niet
alleen aandacht te hebben voor risicofactoren, maar ook voor protectieve
factoren. Door aan te sluiten bij wat goed gaat en deze factoren te
versterken, wordt gestreefd naar empowerment van het cliëntsysteem,
bijvoorbeeld het gezin.
Een belangrijk hulpmiddel binnen diagnostiek is de DSM-5-TR. Hierbij
wordt onderscheid gemaakt tussen classificatie en diagnose. Een diagnose
is een breed, verklarend en adviserend beeld van de cliënt en diens
situatie. Classificatie, zoals met behulp van de DSM of ICD, is een manier
om problematiek in te delen op basis van vastgestelde criteria. Een
classificatie is echter niet altijd mogelijk of wenselijk, terwijl
handelingsgerichte diagnostiek alsnog waardevolle aanknopingspunten
kan bieden voor begeleiding of behandeling.
Voor kinderen zijn binnen de DSM-5-TR onder andere neurobiologische
ontwikkelingsstoornissen, gedragsstoornissen, angststoornissen,
depressie, trauma- en stressorgerelateerde stoornissen, eet- en
slaapstoornissen en zindelijkheidsstoornissen relevant. Daarnaast
besteedt de DSM aandacht aan relationele en opvoedingsproblemen en
,aan omgevingsfactoren zoals onderwijs en sociaaleconomische
omstandigheden.
Het gebruik van de DSM kent zowel voordelen als nadelen. Voordelen zijn
onder andere eenduidige communicatie tussen professionals,
ondersteuning van systematisch onderzoek, het bieden van
behandelindicaties en de bruikbaarheid voor wetenschappelijk onderzoek.
Nadelen zijn het risico op stigmatisering, het versimpelen van complexe
problematiek en discussie over de betrouwbaarheid van classificaties.
De kern van het vak wordt gevormd door de diagnostische cyclus. Deze
cyclus is een systematische aanpak die kan worden samengevat aan de
hand van vijf vragen: over wie gaat het, wat is er aan de hand, waardoor
ontstaat of blijft het probleem bestaan, wat is eraan te doen en wat is het
uiteindelijke advies. Volgens De Bruyn en collega’s bestaat de
diagnostische cyclus uit de fasen aanmelding, klachtanalyse,
probleemanalyse, verklaringsanalyse, indicatieanalyse, advisering en
rapportage.
De diagnostische cyclus is gebaseerd op twee theoretische modellen. De
empirische cyclus van De Groot richt zich op wetenschappelijke
hypothesetoetsing en bestaat uit observatie, hypothesevorming, toetsing
en conclusie. De regulatieve cyclus van Van Strien richt zich op het
zorgverleningsproces en omvat probleemherkenning, diagnose,
behandelkeuze, planning, uitvoering en evaluatie. In de diagnostische
praktijk worden deze twee cycli gecombineerd.
Binnen de klachtanalyse wordt onderscheid gemaakt tussen klachten en
problemen. Een klacht is een subjectieve uitspraak van de cliënt of
omgeving waaruit blijkt dat iets als zorgwekkend wordt ervaren. Een
probleem is een objectief vastgestelde situatie die in psychologisch of
opvoedkundig opzicht bedreigend is en niet past bij de leeftijd of context
van het kind.
In de probleemanalyse worden de problemen geordend en beschreven in
vaktermen. Hierbij wordt gekeken naar verschillende domeinen, zoals
cognitief functioneren, sociaal-emotioneel functioneren, motoriek en groei
en gezondheid. Op basis hiervan worden onderkennende hypothesen
opgesteld, waarin wordt verondersteld wat er aan de hand is, bijvoorbeeld
of sprake is van een specifieke stoornis of probleem.
In de verklaringsanalyse staat de vraag centraal waarom het probleem is
ontstaan of in stand wordt gehouden. Hierbij worden verklarende
hypothesen geformuleerd op biologisch, cognitief-affectief en
omgevingsniveau. Deze hypothesen worden getoetst aan de hand van
onderzoeksmiddelen en toetsingscriteria, waarna zij worden aangenomen,
verworpen of aangehouden.
Alle verzamelde informatie wordt uiteindelijk geïntegreerd tot een
integratief beeld. Dit beeld bevat antwoorden op de onderkennende en
, verklarende hypothesen, aandacht voor beschermende factoren en een
duidelijke koppeling met de hulpvraag. Op basis van dit integratieve beeld
volgt de indicatieanalyse en wordt een onderbouwd advies geformuleerd.
De diagnostische cyclus vormt daarmee de basis voor professioneel en
systematisch handelen binnen de orthopedagogische praktijk.
HC2: Neuropsychologisch onderzoek
Dit college gaat over neuropsychologie en de relatie tussen de hersenen
en gedrag. Neuropsychologie onderzoekt hoe de hersenen werken en
hoe dit samenhangt met denken, voelen en doen. Daarbij wordt gekeken
naar zowel normale ontwikkeling als naar problemen die kunnen ontstaan
door hersenletsel of ontwikkelingsstoornissen. Klinische neuropsychologie
gebruikt deze kennis om onderzoek te doen en adviezen te geven in de
praktijk. Een neuropsycholoog probeert gedrag te begrijpen en te
verklaren en kan, als er een neurologische oorzaak wordt vermoed,
doorverwijzen naar een neuroloog.
De ontwikkeling van het brein begint al vóór de geboorte, maar vooral na
de geboorte groeit en verandert het brein sterk. In deze periode ontstaan
nieuwe hersencellen en leggen zij verbindingen met elkaar. Hersencellen
communiceren via axonen en dendrieten. De grijze stof bestaat vooral
uit cellichamen en dendrieten en is belangrijk voor
informatieverwerking. De witte stof bestaat uit axonen met
myeline, wat zorgt voor snelle informatieoverdracht.
Het triune brain-model verdeelt het brein in drie delen. Het oudste
deel, het reptielenbrein, regelt automatische en vitale functies zoals
ademhaling. Het zoogdierenbrein is betrokken bij emoties en
geheugen. De neocortex is het jongste deel van het brein en speelt een
grote rol bij denken, plannen en sociaal gedrag.
De neocortex is sterk afhankelijk van ontwikkeling en leren. In de
achterste delen van de hersenen worden zintuiglijke prikkels
verwerkt, zoals zien en horen. De pariëtale gebieden combineren
informatie uit verschillende zintuigen. De hippocampus, in het mediale
temporale gebied, is belangrijk voor het opslaan van nieuwe
herinneringen. Het voorste deel van de temporale kwab speelt een
rol bij kennis en betekenis van woorden. De amygdala verwerkt
emoties. De prefrontale cortex is verantwoordelijk voor executieve
functies, zoals plannen, remmen van gedrag, flexibiliteit en
werkgeheugen.
Problemen in het brein kunnen ontstaan door erfelijke oorzaken of door
dingen van buitenaf, zoals een ongeluk of alcoholgebruik tijdens de
zwangerschap. Bij jonge kinderen kan het brein zich nog goed aanpassen.
Andere delen van de hersenen nemen dan taken over, waardoor
problemen in het begin vaak niet goed te zien zijn. Deze aanpassing heeft
