Depressieve stoornis
In afwijking tot eerder functioneren is er gedurende tenminste 14 aaneengesloten dagen
sprake van minstens vijf symptomen, waaronder een sombere stemming ofwel verlies
van interesse of plezier:
- Een sombere stemming gedurende het grootste deel van de dag;
- Duidelijk interesseverlies of een duidelijke vermindering van het beleven van
plezier;
- Significant gewichtsverlies zonder dieet of verminderde eetlust soms juist
gewichtstoename en toegenomen eetlust);
- Bijna dagelijks inslaapproblemen of juist neiging tot overmatig slapen;
- Geremdheid of verhoogde prikkelbaarheid;
- Moeheid of verlies energie;
- Gevoelens van waardeloosheid of buitensporige of onterechte schuldgevoelens;
- Verminderd vermogen tot nadenken, concentratiegebied of besluiteloosheid;
- Terugkerende gedachten aan de door, suïcide gedachten, -plannen of -pogingen.
Om te kunnen spreken van een depressieve stoornis moeten de klachten een zekere
lijdensdruk veroorzaken of samengaan met beperkingen in het algemeen, sociaal of
beroepsmatig functioneren.
In de DSM-5 wordt ook nog een aantal uitsluitingscriteria genoemd. Deze houden in dat
er niet van een depressieve stoornis mag worden gesproken indien de depressieve
symptomen bestaan in het kader van middelengebruik, een onderliggende lichamelijke
ziekte, een rouwproces, een bipolair stoornis, een schizoaffectieve stoornis of een
psychotische stoornis.
Oorzaken
Biologische verklaring
Lichamelijke factoren spelen een rol bij het ontstaan van de depressieve-
stemmingsklachten. Erfelijke aanleg kan in bepaalde mate kan meespelen bij het
ontstaan van depressieve stemmingsklachten. Depressieve stemmingsklachten komen
ook vaker voor bij allerlei onderliggende ziekten (hartinfarct of herseninfarct).
In bepaalde delen van de hersenen van mensen die depressief zijn, is een disbalans
ontstaan in de hoeveelheden van bepaalde neurotransmitters stoffen.
Tekort van serotonine stoornissen in eetlust. Dit heeft een verband met de toename van
stoornissen in de eetlust, toegenomen agitatie, agressie en angstklachten.
Tekort van norepinefrine (noradrenaline) heeft een verband met geremdheid, inactiviteit,
slaapstoornissen en overmatig pijnbeleving.
Tekort aan dopamine heeft een verband met een verminderde motivatie en een relatief
voorschot heeft een relatie met psychotische symptomen. Cortisol is het stresshormoon
en het percentage bij een depressie is daarom ook hoog.
Ook kan het seizoen en de hoeveelheid zonlicht van invloed zijn op een stemming. Het
gebruik van antidepressieve medicatie leidt tot herstel van immunologische verstoringen.
, Psychosociale verklaring
Bouwen voort op het idee van Freud dat verlies een belangrijke risicofactor vormt voor
het ontwikkelen van een depressieve stoornis. Er wordt verondersteld dat ieder life event
permanente veranderingen veroorzaakt in de werking van bepaalde delen van de
hersenen, zodanig dat de gevoeligheid voor stress na ieder life event toeneemt.
Andere psychosociale factoren
Die in verband worden gebracht met het risico op het krijgen van een depressieve
stoornis, hebben te maken met de persoonlijkheid. Men veronderstelt dat opvoedings- en
omgevingsfactoren in belangrijke mate bijdragen aan de ontwikkeling van de
persoonlijkheid. Ook wanneer je als kind bent verwaarloosd bijv. kan dit ook leiden tot
depressieve klachten op latere leeftijd.
Cognitieve verklaring
Een depressieve stemmingsstoornis wordt veroorzaakt door een verkeerde manier van
denken. Door vroegere ervaringen is een negatief denkschema ontwikkeld.
Behandel, begeleidingsmogelijkheden en interventies - biopsychosociaal
Er zijn meerdere aanknopingspunten voor de behandeling. Het ligt aan de betrokken
cliënt en de aard van zijn problematiek waar het accent van de behandeling moet liggen.
Er zijn een aantal specialistische behandelmethoden (7):
1. Cognitieve therapie/cognitieve gedragstherapie
Een depressieve stemmingsstoornis hangt samen met de neiging om allerlei zaken steeds
weer negatief op te vatten. Cognitieve therapie is een systematische methode om
mensen van hun negatieve denkschema’s bewust te maken en hen positiever te leren
denken. Vanwege de samenhang van denken, voelen en gedrag wordt bij deze therapie
in de praktijk vaak gebruik gemaakt van technieken uit de gedragstherapie. Bij 50% is
het effectief.
2. Farmacotherapie
Dit omdat de toepassing van antidepressieve medicatie en eventueel medicatie die is
gericht op bijkomende symptomen zoals rusteloosheid, agitatie, waangedachten en
slapeloosheid. Hier volgt een lijst groepen van antidepressieve medicatie en voorbeelden:
Groep 1: SSRI’s Groep 2: SNRI’s en de NaSSA, Groep 3: Tricyclische
mirtazapine middelen
Citalopram Duloxetine (cymbalta) Amitriptyline (tryptizol)
(cipramil)
Escitalopram Mirtazapine (remeron) Clomipramine (anafranil)
(lexapro)
Fluvoxamine Venlafaxine (efexor) Imipramine (tofranil)
, (fevarin)
Fluoxetine Nortripyline (nortrilen)
(prozac)
Paroxetine
(serotax)
Sertaline (zoloft)
Groep 4: Groep 5: MAO-remmers Groep 6:
Stemmingsstabilisatore
n Overige
antidepressiva
Lithiumcarbonaat MAO-Aremmer: moclobemine Agomelatine
(camcolit) (aurorix) (valdoxan)
Lithiumcitraat MAO-A+Bremmer: tranylcypromine Bupropion
(parnate) (wellburtin)
Carbamazepine (tegretol) Mianserine
(tolvon)
Lamotrigine (lamictal) Vortioxestine
(Brintellix)
Valproïnezuur (Depakine)
De SSRI’s dragen voornamelijk bij aan een verhoging van de neurotransmitterstof
serotonine in de hersenen. De SNRI’s NaSSSa dragen bij aan een verhoging van zowel
serotonine als norepinefrine. De antidepressiva uit groep 3 werken nog breder en
krachtige met meer bijwerkingen. Groep vier zijn de zogenoemde
‘stemmingsstabilisatoren’. Bij een te lage bloedspiegel is er bij deze medicijnen weinig
effect.
, Bij en te hoge bloedspiegel kunnen er bijwerkingen optreden. MAO remmers remmen de
werking van de activiteit van het enzym MAO. Worden alleen in uitzonderingsgevallen
voorgeschreven.
3. Lichttherapie
Met speciale lampen wit kunstlicht aangeboden ter preventie of behandeling van
stemmingsklachten die samenhangen met het winterseizoen. Na behandeling blijkt 50-
80% van de mensen met seizoensgebonden depressie klachtenvrij.
4. Slaapdeprivatie
Komt neer op het uit hun slaap houden van depressief gestemde mensen. Uit onderzoek
was gebleken dat het overslaan van een nacht slapen stemming verbeterend werkt.
5. Elektroconvulsietherapie (ETC)
Toediening van een kortdurende elektrische puls aan de hersenen. Leidt tot epileptisch
insult en vervolgens tot afname van de onrust en verbetering van de stemming. In NL
wordt dit pas toegediend als farmacotherapie onvoldoende effect heeft. ECT is
snelwerkend en zeer effectief bij een depressieve-stoornis met psychotische of
melancholische kenmerken. Het kan zelfs levensreddend zijn bij ernstig depressieven die
niet meer eten of drinken.
6. Psychosociale interventies en interpersoonlijke therapieën
Uit onderzoek is gebleken dat een meervoudige aanpak veel effectiever is. Meervoudige
aanpak, is de interpersoonlijke therapie. Dit is een steun gevende en activerende
gesprekstherapie waarbij veel nadruk wordt gelegd op communicatiepatronen en het
sociale functioneren van de cliënt. In de gesprekken wordt stilgestaan bij
verlieservaringen, conflicten rolveranderingen of interpersoonlijke tekorten.
Mindfulness
Gericht op bewustwording en niet-oordelende acceptatie. Aanvaarding van zowel
positieve als negatieve ervaringen.
Rol/taak van sociaal werker bij de behandeling
Beïnvloedingsstrategie
Als uitgangspunt geldt dat iedere cliënt wilsbekwaam is tot het tegendeel op een of meer
punten is gebleken. Er zijn situaties waarbij een depressieve persoon tijdelijk tegen
zichzelf in bescherming moet worden genomen. Dit kan neerkomen op allerlei
interventies, zoals ‘middelen en maatregelen in het kader van de wet BOPZ. Vanuit de
aard van een depressieve stoornis, waarbij wordt aangenomen dat er volledig herstel
haalbaar is, zal de strategie neerkomen op het zo spoedig mogelijk aanspreken van de
eigen verantwoordelijkheden en zodoende opheffen van afhankelijkheid en
hulpeloosheid.
Richtlijnen
Weinig specifieke richtlijnen met betrekking tot begeleiding van een opgenomen cliënt
met een depressieve stemmingsstoornis. Alleen bij wilsonbekwaamheid wordt de
hulpverlener geacht om beslissingen te nemen voor de cliënt en zelfs dan dient er
mogelijk te worden afgestemd met een vertegenwoordiger van de betrokkene.
In afwijking tot eerder functioneren is er gedurende tenminste 14 aaneengesloten dagen
sprake van minstens vijf symptomen, waaronder een sombere stemming ofwel verlies
van interesse of plezier:
- Een sombere stemming gedurende het grootste deel van de dag;
- Duidelijk interesseverlies of een duidelijke vermindering van het beleven van
plezier;
- Significant gewichtsverlies zonder dieet of verminderde eetlust soms juist
gewichtstoename en toegenomen eetlust);
- Bijna dagelijks inslaapproblemen of juist neiging tot overmatig slapen;
- Geremdheid of verhoogde prikkelbaarheid;
- Moeheid of verlies energie;
- Gevoelens van waardeloosheid of buitensporige of onterechte schuldgevoelens;
- Verminderd vermogen tot nadenken, concentratiegebied of besluiteloosheid;
- Terugkerende gedachten aan de door, suïcide gedachten, -plannen of -pogingen.
Om te kunnen spreken van een depressieve stoornis moeten de klachten een zekere
lijdensdruk veroorzaken of samengaan met beperkingen in het algemeen, sociaal of
beroepsmatig functioneren.
In de DSM-5 wordt ook nog een aantal uitsluitingscriteria genoemd. Deze houden in dat
er niet van een depressieve stoornis mag worden gesproken indien de depressieve
symptomen bestaan in het kader van middelengebruik, een onderliggende lichamelijke
ziekte, een rouwproces, een bipolair stoornis, een schizoaffectieve stoornis of een
psychotische stoornis.
Oorzaken
Biologische verklaring
Lichamelijke factoren spelen een rol bij het ontstaan van de depressieve-
stemmingsklachten. Erfelijke aanleg kan in bepaalde mate kan meespelen bij het
ontstaan van depressieve stemmingsklachten. Depressieve stemmingsklachten komen
ook vaker voor bij allerlei onderliggende ziekten (hartinfarct of herseninfarct).
In bepaalde delen van de hersenen van mensen die depressief zijn, is een disbalans
ontstaan in de hoeveelheden van bepaalde neurotransmitters stoffen.
Tekort van serotonine stoornissen in eetlust. Dit heeft een verband met de toename van
stoornissen in de eetlust, toegenomen agitatie, agressie en angstklachten.
Tekort van norepinefrine (noradrenaline) heeft een verband met geremdheid, inactiviteit,
slaapstoornissen en overmatig pijnbeleving.
Tekort aan dopamine heeft een verband met een verminderde motivatie en een relatief
voorschot heeft een relatie met psychotische symptomen. Cortisol is het stresshormoon
en het percentage bij een depressie is daarom ook hoog.
Ook kan het seizoen en de hoeveelheid zonlicht van invloed zijn op een stemming. Het
gebruik van antidepressieve medicatie leidt tot herstel van immunologische verstoringen.
, Psychosociale verklaring
Bouwen voort op het idee van Freud dat verlies een belangrijke risicofactor vormt voor
het ontwikkelen van een depressieve stoornis. Er wordt verondersteld dat ieder life event
permanente veranderingen veroorzaakt in de werking van bepaalde delen van de
hersenen, zodanig dat de gevoeligheid voor stress na ieder life event toeneemt.
Andere psychosociale factoren
Die in verband worden gebracht met het risico op het krijgen van een depressieve
stoornis, hebben te maken met de persoonlijkheid. Men veronderstelt dat opvoedings- en
omgevingsfactoren in belangrijke mate bijdragen aan de ontwikkeling van de
persoonlijkheid. Ook wanneer je als kind bent verwaarloosd bijv. kan dit ook leiden tot
depressieve klachten op latere leeftijd.
Cognitieve verklaring
Een depressieve stemmingsstoornis wordt veroorzaakt door een verkeerde manier van
denken. Door vroegere ervaringen is een negatief denkschema ontwikkeld.
Behandel, begeleidingsmogelijkheden en interventies - biopsychosociaal
Er zijn meerdere aanknopingspunten voor de behandeling. Het ligt aan de betrokken
cliënt en de aard van zijn problematiek waar het accent van de behandeling moet liggen.
Er zijn een aantal specialistische behandelmethoden (7):
1. Cognitieve therapie/cognitieve gedragstherapie
Een depressieve stemmingsstoornis hangt samen met de neiging om allerlei zaken steeds
weer negatief op te vatten. Cognitieve therapie is een systematische methode om
mensen van hun negatieve denkschema’s bewust te maken en hen positiever te leren
denken. Vanwege de samenhang van denken, voelen en gedrag wordt bij deze therapie
in de praktijk vaak gebruik gemaakt van technieken uit de gedragstherapie. Bij 50% is
het effectief.
2. Farmacotherapie
Dit omdat de toepassing van antidepressieve medicatie en eventueel medicatie die is
gericht op bijkomende symptomen zoals rusteloosheid, agitatie, waangedachten en
slapeloosheid. Hier volgt een lijst groepen van antidepressieve medicatie en voorbeelden:
Groep 1: SSRI’s Groep 2: SNRI’s en de NaSSA, Groep 3: Tricyclische
mirtazapine middelen
Citalopram Duloxetine (cymbalta) Amitriptyline (tryptizol)
(cipramil)
Escitalopram Mirtazapine (remeron) Clomipramine (anafranil)
(lexapro)
Fluvoxamine Venlafaxine (efexor) Imipramine (tofranil)
, (fevarin)
Fluoxetine Nortripyline (nortrilen)
(prozac)
Paroxetine
(serotax)
Sertaline (zoloft)
Groep 4: Groep 5: MAO-remmers Groep 6:
Stemmingsstabilisatore
n Overige
antidepressiva
Lithiumcarbonaat MAO-Aremmer: moclobemine Agomelatine
(camcolit) (aurorix) (valdoxan)
Lithiumcitraat MAO-A+Bremmer: tranylcypromine Bupropion
(parnate) (wellburtin)
Carbamazepine (tegretol) Mianserine
(tolvon)
Lamotrigine (lamictal) Vortioxestine
(Brintellix)
Valproïnezuur (Depakine)
De SSRI’s dragen voornamelijk bij aan een verhoging van de neurotransmitterstof
serotonine in de hersenen. De SNRI’s NaSSSa dragen bij aan een verhoging van zowel
serotonine als norepinefrine. De antidepressiva uit groep 3 werken nog breder en
krachtige met meer bijwerkingen. Groep vier zijn de zogenoemde
‘stemmingsstabilisatoren’. Bij een te lage bloedspiegel is er bij deze medicijnen weinig
effect.
, Bij en te hoge bloedspiegel kunnen er bijwerkingen optreden. MAO remmers remmen de
werking van de activiteit van het enzym MAO. Worden alleen in uitzonderingsgevallen
voorgeschreven.
3. Lichttherapie
Met speciale lampen wit kunstlicht aangeboden ter preventie of behandeling van
stemmingsklachten die samenhangen met het winterseizoen. Na behandeling blijkt 50-
80% van de mensen met seizoensgebonden depressie klachtenvrij.
4. Slaapdeprivatie
Komt neer op het uit hun slaap houden van depressief gestemde mensen. Uit onderzoek
was gebleken dat het overslaan van een nacht slapen stemming verbeterend werkt.
5. Elektroconvulsietherapie (ETC)
Toediening van een kortdurende elektrische puls aan de hersenen. Leidt tot epileptisch
insult en vervolgens tot afname van de onrust en verbetering van de stemming. In NL
wordt dit pas toegediend als farmacotherapie onvoldoende effect heeft. ECT is
snelwerkend en zeer effectief bij een depressieve-stoornis met psychotische of
melancholische kenmerken. Het kan zelfs levensreddend zijn bij ernstig depressieven die
niet meer eten of drinken.
6. Psychosociale interventies en interpersoonlijke therapieën
Uit onderzoek is gebleken dat een meervoudige aanpak veel effectiever is. Meervoudige
aanpak, is de interpersoonlijke therapie. Dit is een steun gevende en activerende
gesprekstherapie waarbij veel nadruk wordt gelegd op communicatiepatronen en het
sociale functioneren van de cliënt. In de gesprekken wordt stilgestaan bij
verlieservaringen, conflicten rolveranderingen of interpersoonlijke tekorten.
Mindfulness
Gericht op bewustwording en niet-oordelende acceptatie. Aanvaarding van zowel
positieve als negatieve ervaringen.
Rol/taak van sociaal werker bij de behandeling
Beïnvloedingsstrategie
Als uitgangspunt geldt dat iedere cliënt wilsbekwaam is tot het tegendeel op een of meer
punten is gebleken. Er zijn situaties waarbij een depressieve persoon tijdelijk tegen
zichzelf in bescherming moet worden genomen. Dit kan neerkomen op allerlei
interventies, zoals ‘middelen en maatregelen in het kader van de wet BOPZ. Vanuit de
aard van een depressieve stoornis, waarbij wordt aangenomen dat er volledig herstel
haalbaar is, zal de strategie neerkomen op het zo spoedig mogelijk aanspreken van de
eigen verantwoordelijkheden en zodoende opheffen van afhankelijkheid en
hulpeloosheid.
Richtlijnen
Weinig specifieke richtlijnen met betrekking tot begeleiding van een opgenomen cliënt
met een depressieve stemmingsstoornis. Alleen bij wilsonbekwaamheid wordt de
hulpverlener geacht om beslissingen te nemen voor de cliënt en zelfs dan dient er
mogelijk te worden afgestemd met een vertegenwoordiger van de betrokkene.
