Forensische psychiatrie
HOORCOLLEGE 1
Betekenis en relevantie Forensische psychiatrie
Waarom hebben we het over psychiatrie in de criminologie?
• Van alle delinquenten heeft 60% een psychische stoornis, 60% een verslaving, 80% een uitkering/ geen werk,
57% schulden en 35% lichtverstandelijke beperking.
• In de gevangenis is het nog hoger dan het totale percentage verdachten in het strafrecht
• Moeilijke kwesties: mensen zonder woning kunnen geen taakstraf krijgen, dus dan wijk je sneller uit naar
straffen zoals een gevangenisstraf.
• Het strafrecht gaat anders om met personen met een psychische stoornis -> als verdachte ben je kwetsbaar en
als dader minder verantwoordelijk. Er zijn speciale sancties, zoals TBS. Daarvoor is naast een psychische
stoornis, een ernstig delict, gevaar voor herhaling en gedragskundig advies voot de jeugd vereist.
Vanaf 2011 heeft de politie een specifieke code voor een verward persoon om op deze manier de registraties verwarde
personen bij te houden. Het feit dat het steeds meer in het nieuws komt en dat er steeds meer registraties zijn kan lijden
tot een soort bewustwording, waardoor wordt opgemerkt dat er ook echt meer mensen met een psychische stoornis zijn.
In relatieve zin is er helemaal niet zo’n grote groei, want de populatie in Nederland stijgt ook. Je ziet wel dat er vanaf
2019 een hogere toename was, rond dezelfde periode als toen corona begon. Er zijn verschillende verklaringen voor,
bijvoorbeeld dat er meer mensen op straat zijn die als ‘verward’ worden aangemerkt, want je mag helemaal niet op
straat lopen. Of dat er juist meer mensen psychische problemen door de isolatie hebben, of dat mensen die verward zijn
meer de straat op gaan. Bij tabellen en grafieken met informatie moet je altijd opletten, omdat het niet per se registreert
dat er meer verwarde personen zijn, maar wel dat er meer belletjes zijn van burgers over verwarde personen, dit kan dus
ook stijgen doordat burgers er veel over horen in de media en sneller iemand als verward aanmerken of sneller actie
ondernemen. Je kan het beter ‘onbegrepen gedrag’ noemen, omdat het eigenlijk meer zegt over de burgers en wat zij
zien dan verwarde personen.
Zeven visies op psychiatrische stoornis:
• Pathofysiologische afwijking (bijvoorbeeld in het brein).
• Verlies van betekenis.
• Schadelijke disfunctie
• Sociaal construct
• Onvermogen om het ‘goede leven’ te leiden
• Leed
• Beperkingen waar mensen zelf niet mee om kunnen gaan.
Dus wat psychische stoornissen zijn spreken we met elkaar af, het zijn afspraken.
Symptomen
• Cognitieve functie: Bewustzijn, intellectuele vermogens, oordeelsvermogen, waarneming, denken
• Affectieve functies: Stemming, affect (emotie)
• Conatieve/voluntatieve functie: executieve functies, psychomotoriek
Geschiedenis van de psychiatrische classificatie
Emil Kraepelin was een van de grondleggers van de moderne psychiatrie. Zijn classificatiesysteem voor psychiatrische
ziekten diende als grondslag voor het huidige DSM classificatiesysteem. Hij deelde de endogene psychosen in twee
hoofdgroepen in: Dementia praecox en het manisch-depressive Irresein. De DSM is (vanaf 1952) steeds verder
ontwikkeld. Het wordt steeds verder ontwikkeld en het verandert steeds mee aan de cultuur. Denk aan hoe eerst
homofilie nog in de DSM stond maar nu niet). Psychische stoornis volgens de DSM-5:
• Klinische significante symptomen in psych functies.
• Disfunctie in psychologie, biologie, ontwikkeling
• Significante lijdensdruk, beperkingen in functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied. Denk hierbij aan
rouw wat sterk overeenkomt met symptomen van depressie. De tijd dat deze symptomen duren gaat van belang
zijn bij classificatie van de symptomen. Hoelang deze tijd acceptabel is voordat het depressie wordt is ook
weer anders bij bijv. verschillende culturen.
, • Reactie op stressor of verlies, passend binnen cultuur.
• Niet sociaal, deviant gedrag (politiek, religieus, seksueel), conflict individu met maatschappij of niet, tenzij
gevolg van individueel disfunctioneren.
Dit is niet perse zo voor het juridische deel. Dingen die worden aangemerkt als stoornis in de DSM worden nog
niet perse aangemerkt als stoornis voor de wet, denk aan verslavingen aan drugs of alcohol.
Beperkingen en kritiek op de DSM:
• Atheoretisch: De DSM beschrijft wat iemand laat zien (symptomen), maar zegt weinig over waarom.
Stoornissen zijn gebaseerd op clusters van symptomen. Er is geen duidelijke theorie over oorzaken.
• Reductionistisch: Complex menselijk gedrag wordt teruggebracht tot een label.
• Schijn van validiteit: je kan snel iemand een label geven en 2 clinici kunnen tot verschillende diagnoses
komen, terwijl een diagnose veel gewicht krijgt in bijvoorbeeld een strafzaak.
• Grens van normaliteit: Waar stopt normaal gedrag en begint een stoornis?
• Grenzen onderling (Het is een specifieke stoornis tenzij het beter verklaard kan worden door een andere
stoornis). Moeilijk om grenzen tussen stoornissen of classificaties onderling te trekken.
• Comorbiditeit: je symptomen kunnen horen bij meerdere stoornissen tegelijk
• Cultuurgebondenheid
• Belangen: Vergoedingen van bijvoorbeeld verzekeringen, toegang tot zorg en voorzieningen vereisen vaak een
DSM-label.
Verschil classificatie en diagnose
• Classificatie: beschrijft stoornis op groepsniveau. Bedoeld voor onderzoek. Niet bepalend of behandeling is
geïndiceerd. Classificatie is onderdeel van de diagnostiek.
• Diagnose: Op individueel niveau. Omvat factoren van invloed op beloop en behandeling. Bepalend of
behandeling is geïndiceerd. Beschrijft stoornis en geeft mogelijke oorzakelijke verklaring van een syndroom in
bio-psycho-sociaal perspectief.
◦ Bijvoorbeeld: depressieve stoornis, matige intensiteit, eenmalig, bij 44-jarige, in zijn jeugd affectief
verwaarloosde, werkloze, man, met suikerziekte, ontstaan na overlijden van echtgenote, bekend met een
afhankelijke persoonlijkheidsstoornis en waarbij depressies voorkomen in de familie.
◦ Mogelijke factoren:
▪ Kwetsbaar makende factoren: familiaire belasting afhankelijke persst. Suikerziekte?
• Behandeling: Medicatie, psychotherapie, goed instellen.
▪ Uitlokkende factoren: Overlijden echtgenote
• Behandeling: verliesverwerking.
▪ In standhoudende factoren: werkloosheid
• Behandeling; activering.
De allereerste persoonlijkheidstheorie was dat van de Hippocrates (±400 v.Chr.) en later Galenus (±150 n.Chr.) dachten
dat persoonlijkheid werd bepaald door lichaamssappen: temperamentenleer:
• Flegmatisch (slijm) rustig, stabiel, betrouwbaar;
• Cholerisch (gele gal): snel boos, daadkrachtig, dominant;
• Sanguinisch (bloed): vrolijk, energiek, sociaal;
• Melancholisch (zwarte gal): somber, gevoelig, perfectionistisch.
Carl Jung (1875) introduceert persoonlijkheidstypen: introvert en extrovert. Eysenck zegt: “Typen zijn te grof.
Persoonlijkheid bestaat uit trekken die je kunt meten.” Hij introduceert onder andere de volgende trekken:
• Emotionaliteit
• Extraversie
• Openheid
, • Altruïsme
• Consciëntieusheid
Dit leidt uiteindelijk tot de Big Five persoonlijkheidsdimensies.
HOORCOLLEGE 2
De psychodynamische theorie (Freud) stelt dat persoonlijkheid wordt bepaald door drie innerlijke systemen: het Id
(impulsen en driften), het Ego (realiteitszin en controle) en het Superego (morele normen en geweten). Wanneer deze
systemen met elkaar botsen, gebruikt het Ego afweermechanismen zoals ontkenning, rationalisatie of projectie om
innerlijke spanning te verminderen.
Persoonlijkheidsstoornissen
Algemene criteria van de DSM voor een persoonlijkheidsstoornis:
Langdurend patroon van disadaptief en inflexibel gedrag (vanaf vroege volwassenheid) op twee (of meer) volgende
terreinen:
• Cognities: wijze van interpreteren van zichzelf, anderen of gebeurtenissen.
• Affecten: hoe emoties worden ervaren, gereguleerd en geuit (proportionaliteit reacties, intensiteit).
• Interpersoonlijk functioneren: hoe iemand relaties aangaat en onderhoudt (bijvoorbeeld: empathie en
hechting)
• Beheersing van impulsen (bijvoorbeeld: roekeloos gedrag, middelengebruik en agressieve uitbarstingen).
• Veroorzaakt beperkingen (of lijden) op sociaal, beroepsmatig of maatschappelijk terrein.
Er zijn 3 clusters persoonlijkheidsstoornissen:
Cluster A: Zonderling, teruggetrokken, psychose-achtige belevingen, Schizotypische, Schizoïde, Paranoïde.
Cluster B: Dramatisch, emotioneel, extrovert en impulsief, Theatraal, Borderline, Antisociale, Narcistisch.
Cluster C: Angst en introversie, Obsessief-compulsieve, Afhankelijke, Ontwijkend.
Borderline persoonlijkheidsstoornis
Diepgaand patroon van instabiliteit in intermenselijke relaties, zelfbeeld en affecten, en van impulsiviteit, blijkend uit, 5
of meer:
• Krampachtig voorkomen verlaten te worden
• Wisselingen tussen kleineren en idealiseren
• Instabiel zelfgevoel en zelfbeeld
• Impulsiviteit: bijv. geld, sex, middelenmisbruik, vreetbuien
• Recidiverende suïcidale gedragingen of automutilatie
• Affectlabiliteit (reactief)
• Chronische gevoelens van leegte
• Inadequate, intense woede (driftbuien, vechtpartijen)
• Voorbijgaande, aan stress gebonden paranoïde ideeën of dissociatieve verschijnselen
Behandeling Borderline PS:
• Neem opgedrongen rol niet over, hou patiënt zelf verantwoordelijk voor gedrag, stel grenzen
• Maak ketenafspraken (behandelaar, huisarts, familie, politie)
• Emotioneel niet te dichtbij komen
• Wees bedacht op splitsing (idealisering/kleinering)
• Behandeling Risico opname: verdere afhankelijkheid/ontregeling
• Emotieregulatie-training
• Medicatie afhankelijk van dominante symptoom
• Diverse vormen van psychotherapie
Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Diepgaand patroon van gebrek aan achting voor en schending van de rechten van anderen, vanaf 15e jaar aanwezig,
blijkend uit:
• Oneerlijkheid (liegen, valse namen, zwendelen)
HOORCOLLEGE 1
Betekenis en relevantie Forensische psychiatrie
Waarom hebben we het over psychiatrie in de criminologie?
• Van alle delinquenten heeft 60% een psychische stoornis, 60% een verslaving, 80% een uitkering/ geen werk,
57% schulden en 35% lichtverstandelijke beperking.
• In de gevangenis is het nog hoger dan het totale percentage verdachten in het strafrecht
• Moeilijke kwesties: mensen zonder woning kunnen geen taakstraf krijgen, dus dan wijk je sneller uit naar
straffen zoals een gevangenisstraf.
• Het strafrecht gaat anders om met personen met een psychische stoornis -> als verdachte ben je kwetsbaar en
als dader minder verantwoordelijk. Er zijn speciale sancties, zoals TBS. Daarvoor is naast een psychische
stoornis, een ernstig delict, gevaar voor herhaling en gedragskundig advies voot de jeugd vereist.
Vanaf 2011 heeft de politie een specifieke code voor een verward persoon om op deze manier de registraties verwarde
personen bij te houden. Het feit dat het steeds meer in het nieuws komt en dat er steeds meer registraties zijn kan lijden
tot een soort bewustwording, waardoor wordt opgemerkt dat er ook echt meer mensen met een psychische stoornis zijn.
In relatieve zin is er helemaal niet zo’n grote groei, want de populatie in Nederland stijgt ook. Je ziet wel dat er vanaf
2019 een hogere toename was, rond dezelfde periode als toen corona begon. Er zijn verschillende verklaringen voor,
bijvoorbeeld dat er meer mensen op straat zijn die als ‘verward’ worden aangemerkt, want je mag helemaal niet op
straat lopen. Of dat er juist meer mensen psychische problemen door de isolatie hebben, of dat mensen die verward zijn
meer de straat op gaan. Bij tabellen en grafieken met informatie moet je altijd opletten, omdat het niet per se registreert
dat er meer verwarde personen zijn, maar wel dat er meer belletjes zijn van burgers over verwarde personen, dit kan dus
ook stijgen doordat burgers er veel over horen in de media en sneller iemand als verward aanmerken of sneller actie
ondernemen. Je kan het beter ‘onbegrepen gedrag’ noemen, omdat het eigenlijk meer zegt over de burgers en wat zij
zien dan verwarde personen.
Zeven visies op psychiatrische stoornis:
• Pathofysiologische afwijking (bijvoorbeeld in het brein).
• Verlies van betekenis.
• Schadelijke disfunctie
• Sociaal construct
• Onvermogen om het ‘goede leven’ te leiden
• Leed
• Beperkingen waar mensen zelf niet mee om kunnen gaan.
Dus wat psychische stoornissen zijn spreken we met elkaar af, het zijn afspraken.
Symptomen
• Cognitieve functie: Bewustzijn, intellectuele vermogens, oordeelsvermogen, waarneming, denken
• Affectieve functies: Stemming, affect (emotie)
• Conatieve/voluntatieve functie: executieve functies, psychomotoriek
Geschiedenis van de psychiatrische classificatie
Emil Kraepelin was een van de grondleggers van de moderne psychiatrie. Zijn classificatiesysteem voor psychiatrische
ziekten diende als grondslag voor het huidige DSM classificatiesysteem. Hij deelde de endogene psychosen in twee
hoofdgroepen in: Dementia praecox en het manisch-depressive Irresein. De DSM is (vanaf 1952) steeds verder
ontwikkeld. Het wordt steeds verder ontwikkeld en het verandert steeds mee aan de cultuur. Denk aan hoe eerst
homofilie nog in de DSM stond maar nu niet). Psychische stoornis volgens de DSM-5:
• Klinische significante symptomen in psych functies.
• Disfunctie in psychologie, biologie, ontwikkeling
• Significante lijdensdruk, beperkingen in functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied. Denk hierbij aan
rouw wat sterk overeenkomt met symptomen van depressie. De tijd dat deze symptomen duren gaat van belang
zijn bij classificatie van de symptomen. Hoelang deze tijd acceptabel is voordat het depressie wordt is ook
weer anders bij bijv. verschillende culturen.
, • Reactie op stressor of verlies, passend binnen cultuur.
• Niet sociaal, deviant gedrag (politiek, religieus, seksueel), conflict individu met maatschappij of niet, tenzij
gevolg van individueel disfunctioneren.
Dit is niet perse zo voor het juridische deel. Dingen die worden aangemerkt als stoornis in de DSM worden nog
niet perse aangemerkt als stoornis voor de wet, denk aan verslavingen aan drugs of alcohol.
Beperkingen en kritiek op de DSM:
• Atheoretisch: De DSM beschrijft wat iemand laat zien (symptomen), maar zegt weinig over waarom.
Stoornissen zijn gebaseerd op clusters van symptomen. Er is geen duidelijke theorie over oorzaken.
• Reductionistisch: Complex menselijk gedrag wordt teruggebracht tot een label.
• Schijn van validiteit: je kan snel iemand een label geven en 2 clinici kunnen tot verschillende diagnoses
komen, terwijl een diagnose veel gewicht krijgt in bijvoorbeeld een strafzaak.
• Grens van normaliteit: Waar stopt normaal gedrag en begint een stoornis?
• Grenzen onderling (Het is een specifieke stoornis tenzij het beter verklaard kan worden door een andere
stoornis). Moeilijk om grenzen tussen stoornissen of classificaties onderling te trekken.
• Comorbiditeit: je symptomen kunnen horen bij meerdere stoornissen tegelijk
• Cultuurgebondenheid
• Belangen: Vergoedingen van bijvoorbeeld verzekeringen, toegang tot zorg en voorzieningen vereisen vaak een
DSM-label.
Verschil classificatie en diagnose
• Classificatie: beschrijft stoornis op groepsniveau. Bedoeld voor onderzoek. Niet bepalend of behandeling is
geïndiceerd. Classificatie is onderdeel van de diagnostiek.
• Diagnose: Op individueel niveau. Omvat factoren van invloed op beloop en behandeling. Bepalend of
behandeling is geïndiceerd. Beschrijft stoornis en geeft mogelijke oorzakelijke verklaring van een syndroom in
bio-psycho-sociaal perspectief.
◦ Bijvoorbeeld: depressieve stoornis, matige intensiteit, eenmalig, bij 44-jarige, in zijn jeugd affectief
verwaarloosde, werkloze, man, met suikerziekte, ontstaan na overlijden van echtgenote, bekend met een
afhankelijke persoonlijkheidsstoornis en waarbij depressies voorkomen in de familie.
◦ Mogelijke factoren:
▪ Kwetsbaar makende factoren: familiaire belasting afhankelijke persst. Suikerziekte?
• Behandeling: Medicatie, psychotherapie, goed instellen.
▪ Uitlokkende factoren: Overlijden echtgenote
• Behandeling: verliesverwerking.
▪ In standhoudende factoren: werkloosheid
• Behandeling; activering.
De allereerste persoonlijkheidstheorie was dat van de Hippocrates (±400 v.Chr.) en later Galenus (±150 n.Chr.) dachten
dat persoonlijkheid werd bepaald door lichaamssappen: temperamentenleer:
• Flegmatisch (slijm) rustig, stabiel, betrouwbaar;
• Cholerisch (gele gal): snel boos, daadkrachtig, dominant;
• Sanguinisch (bloed): vrolijk, energiek, sociaal;
• Melancholisch (zwarte gal): somber, gevoelig, perfectionistisch.
Carl Jung (1875) introduceert persoonlijkheidstypen: introvert en extrovert. Eysenck zegt: “Typen zijn te grof.
Persoonlijkheid bestaat uit trekken die je kunt meten.” Hij introduceert onder andere de volgende trekken:
• Emotionaliteit
• Extraversie
• Openheid
, • Altruïsme
• Consciëntieusheid
Dit leidt uiteindelijk tot de Big Five persoonlijkheidsdimensies.
HOORCOLLEGE 2
De psychodynamische theorie (Freud) stelt dat persoonlijkheid wordt bepaald door drie innerlijke systemen: het Id
(impulsen en driften), het Ego (realiteitszin en controle) en het Superego (morele normen en geweten). Wanneer deze
systemen met elkaar botsen, gebruikt het Ego afweermechanismen zoals ontkenning, rationalisatie of projectie om
innerlijke spanning te verminderen.
Persoonlijkheidsstoornissen
Algemene criteria van de DSM voor een persoonlijkheidsstoornis:
Langdurend patroon van disadaptief en inflexibel gedrag (vanaf vroege volwassenheid) op twee (of meer) volgende
terreinen:
• Cognities: wijze van interpreteren van zichzelf, anderen of gebeurtenissen.
• Affecten: hoe emoties worden ervaren, gereguleerd en geuit (proportionaliteit reacties, intensiteit).
• Interpersoonlijk functioneren: hoe iemand relaties aangaat en onderhoudt (bijvoorbeeld: empathie en
hechting)
• Beheersing van impulsen (bijvoorbeeld: roekeloos gedrag, middelengebruik en agressieve uitbarstingen).
• Veroorzaakt beperkingen (of lijden) op sociaal, beroepsmatig of maatschappelijk terrein.
Er zijn 3 clusters persoonlijkheidsstoornissen:
Cluster A: Zonderling, teruggetrokken, psychose-achtige belevingen, Schizotypische, Schizoïde, Paranoïde.
Cluster B: Dramatisch, emotioneel, extrovert en impulsief, Theatraal, Borderline, Antisociale, Narcistisch.
Cluster C: Angst en introversie, Obsessief-compulsieve, Afhankelijke, Ontwijkend.
Borderline persoonlijkheidsstoornis
Diepgaand patroon van instabiliteit in intermenselijke relaties, zelfbeeld en affecten, en van impulsiviteit, blijkend uit, 5
of meer:
• Krampachtig voorkomen verlaten te worden
• Wisselingen tussen kleineren en idealiseren
• Instabiel zelfgevoel en zelfbeeld
• Impulsiviteit: bijv. geld, sex, middelenmisbruik, vreetbuien
• Recidiverende suïcidale gedragingen of automutilatie
• Affectlabiliteit (reactief)
• Chronische gevoelens van leegte
• Inadequate, intense woede (driftbuien, vechtpartijen)
• Voorbijgaande, aan stress gebonden paranoïde ideeën of dissociatieve verschijnselen
Behandeling Borderline PS:
• Neem opgedrongen rol niet over, hou patiënt zelf verantwoordelijk voor gedrag, stel grenzen
• Maak ketenafspraken (behandelaar, huisarts, familie, politie)
• Emotioneel niet te dichtbij komen
• Wees bedacht op splitsing (idealisering/kleinering)
• Behandeling Risico opname: verdere afhankelijkheid/ontregeling
• Emotieregulatie-training
• Medicatie afhankelijk van dominante symptoom
• Diverse vormen van psychotherapie
Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Diepgaand patroon van gebrek aan achting voor en schending van de rechten van anderen, vanaf 15e jaar aanwezig,
blijkend uit:
• Oneerlijkheid (liegen, valse namen, zwendelen)
