H3.1 De overheid of mensen zelf?
Begrippen
Mantelzorg: Zorg door familieleden, buren en vrienden, gebaseerd op de affectieve relatie die zij
hebben met degene die zorg nodig heeft.
Particulier initiatief: Mechanisme waarbij regulering plaatsvindt doordat mensen elkaar
ondersteunen zonder winstoogmerk op basis van naastenliefde.
Reguleringsmechanisme: Mechanisme om in de samenleving goederen en diensten te produceren
en te verdelen.
Verzorgingsstaat: Samenleving waarin de overheid zich garant stelt voor noodzakelijk geachte
materiële en immateriële voorzieningen voor alle burgers.
Welfare triangle: Figuur waarin de mechanismen overheid, markt en particulier initiatief staan
afgebeeld.
Samenvatting
Nederland is een verzorgingsstaat. Dat is een samenleving waarin de overheid zich garant stelt voor
noodzakelijke geachte materiële en immateriële voorzieningen voor alle burgers.
Mantelzorg is zorg door familieleden, vrienden en buren. Zij bieden doorgaans zorg aan hun naaste,
omdat ze een affectieve relatie hebben.
In grote lijnen zijn er in de samenleving drie mechanismen om hulp en inkomsten te produceren en
te verdelen:
- Overheid → De overheid kan zorg regelen voor mensen die hulp, zorg of ondersteuning
nodig hebben. De zorg is gefinancierd met belasting- en premie-inkomsten.
● Voordeel: Alle mensen hebben hetzelfde recht op zorg. Er is sprake van gelijkheid.
● Nadeel: Er is geen keuzevrijheid hierin, iedereen is verplicht bij te dragen.
- Markt → Zorg die vaak op maat moet worden geregeld, moet ook betaald worden. Dit gaat
via de markt. Daarbij sluiten zorgaanbieders contracten met zorgvragers. Dat doen zij in
vrijheid e n op basis van wederkerigheid. Hierbij geldt de wet van vraag en aanbod.
● Voordeel: De markt laat mensen vrij, ze kunnen zelf zorg inkopen.
● Nadeel: Regulering van zorg via de markt kan duur zijn en in sommige gevallen dus
niet voor iedereen betaalbaar.
- Particulier initiatief → Zorgen voor elkaar wordt als een belangrijke norm gezien. Bij hulp via
dit mechanisme staat naastenliefde v oorop. Mantelzorg en georganiseerd vrijwilligerswerk
zijn goede voorbeelden. Er is geen sprake van wederkerigheid of wettelijke verplichting.
● Voordeel: Banden tussen mensen in de samenleving worden versterkt en het kost
geen geld in de vorm van belastingen en premies.
● Nadeel: Als mensen geen sterk sociaal netwerk hebben is er ook vaak geen goede
ondersteuning en dus geen goede verzorging mogelijk.
Overheid, markt en particulier initiatief zijn de drie regulerings-
mechanismen om in de samenleving goederen en diensten te verdelen. Deze
mechanismen zijn samen verbeeld in de welfare triangle (zie afbeelding
hiernaast).Een samenleving hoeft niet altijd te kiezen tussen mechanismen
om hulp of inkomsten te verdelen.
Politieke stromingen hebben verschillende voorkeuren binnen het reguleringsmechanisme. Hierbij
wordt onderscheid gemaakt tussen de liberalen, sociaaldemocraten en christendemocraten:
- Liberalen → Ze hebben traditioneel een sterke voorkeur voor de markt. Zij geloven dat de
markt mensen de meeste vrijheid biedt. Voorwaarde is dat er sprake is van concurrentie.
1
, - Sociaaldemocraten → Gelijkheid is voor de stroming de kernwaarde. Zij hebben dus de
voorkeur voor de overheid als reguleringsmechanisme.
- Christendemocraten → Kiezen meestal voor het particulier initiatief. Zij gaan ervan uit dat
mensen in de samenleving elkaar nodig hebben en voor elkaar moeten zorgen. Er wordt
daarom ook voor naastenliefde gepleit.
We kunnen kiezen voor één reguleringsmechanisme, maar ook voor een combinatie van
verschillende mechanismen.
H3.2 Verzorgingsstaat: betutteling of noodzaak?
Begrippen
Dilemma van de collectieve actie: Samenwerking om problemen op te lossen kan belemmerd
worden door de angst dat anderen profiteren van die collectieve oplossingen zonder daar zelf aan
mee te werken.
Verbindingsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het creëren van sociale
cohesie tussen mensen en tussen groepen mensen.
Verheffingsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het bieden van kansen aan
mensen om zich te ontplooien.
Verzekeringsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het bieden van inkomen
wanneer dat wegvalt als gevolg van ziekte, ouderdom of werkloosheid.
Verzorgingsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het ondersteunen van
mensen die niet (meer) voor zichzelf kunnen zorgen.
Samenvatting
Het Kinderwetje van Van Houten → Vaak gezien als het begin van de sociale wetgeving in
Nederland.
Een visie op de ontwikkeling van de verzorgingsstaat wordt gegeven door Abram de Swaan in zijn
boek Zorg en de Staat. In zijn theorie staan de volgende begrippen centraal:
→ Interdependentie: Een sociaal begrip waarmee onderlinge of wederzijdse afhankelijkheid
wordt aangeduid. De arbeidsdeling ontstond pas ten tijde van de agrarische revolutie.
→ Externe effecten: Toegenomen interdependentie leidde tot meer externe effecten. Dat
betekent dat iemands gedrag (negatieve) gevolgen heeft voor anderen.
→ Dilemma van de collectieve actie: Het dilemma van de collectieve actie laat zien dat er
situaties zijn waarin individuele keuzes leiden tot collectief ongewenste gevolgen.
‘Freerider’-probleem → samenwerking om problemen op te lossen kan belemmerd worden door
angst dat anderen profiteren, zonder zelf aan mee te werken.
Vanuit De Swaans visie is de verzorgingsstaat dus geen gevolg van altruïsme en solidariteit met de
minderbedeelden, maar het gevolg van welbegrepen eigenbelang van de beter gesitueerden.
Een tweede theorie gaat op in de rol van de arbeidersbeweging. Door de industriële samenleving
ontstond een nieuwe maatschappelijk klasse → De arbeidersklasse. Het verzet tegen de slechte
omstandigheden en de strijd voor meer rechten voor de arbeiders kwam vanuit de
arbeidersbeweging.
Een derde theorie gaat in op de initiatieven vanuit de gegoede burgerij om tot sociale wetgeving te
komen. Het ging daarbij niet alleen om (materiële) verschillen tussen arm en rijk, maar ook om
(immateriële) verschillen wat betreft waarden, normen en gebruiken. Fabriekseigenaren wilden
bijdragen aan een beschavingsoffensief.
2
Begrippen
Mantelzorg: Zorg door familieleden, buren en vrienden, gebaseerd op de affectieve relatie die zij
hebben met degene die zorg nodig heeft.
Particulier initiatief: Mechanisme waarbij regulering plaatsvindt doordat mensen elkaar
ondersteunen zonder winstoogmerk op basis van naastenliefde.
Reguleringsmechanisme: Mechanisme om in de samenleving goederen en diensten te produceren
en te verdelen.
Verzorgingsstaat: Samenleving waarin de overheid zich garant stelt voor noodzakelijk geachte
materiële en immateriële voorzieningen voor alle burgers.
Welfare triangle: Figuur waarin de mechanismen overheid, markt en particulier initiatief staan
afgebeeld.
Samenvatting
Nederland is een verzorgingsstaat. Dat is een samenleving waarin de overheid zich garant stelt voor
noodzakelijke geachte materiële en immateriële voorzieningen voor alle burgers.
Mantelzorg is zorg door familieleden, vrienden en buren. Zij bieden doorgaans zorg aan hun naaste,
omdat ze een affectieve relatie hebben.
In grote lijnen zijn er in de samenleving drie mechanismen om hulp en inkomsten te produceren en
te verdelen:
- Overheid → De overheid kan zorg regelen voor mensen die hulp, zorg of ondersteuning
nodig hebben. De zorg is gefinancierd met belasting- en premie-inkomsten.
● Voordeel: Alle mensen hebben hetzelfde recht op zorg. Er is sprake van gelijkheid.
● Nadeel: Er is geen keuzevrijheid hierin, iedereen is verplicht bij te dragen.
- Markt → Zorg die vaak op maat moet worden geregeld, moet ook betaald worden. Dit gaat
via de markt. Daarbij sluiten zorgaanbieders contracten met zorgvragers. Dat doen zij in
vrijheid e n op basis van wederkerigheid. Hierbij geldt de wet van vraag en aanbod.
● Voordeel: De markt laat mensen vrij, ze kunnen zelf zorg inkopen.
● Nadeel: Regulering van zorg via de markt kan duur zijn en in sommige gevallen dus
niet voor iedereen betaalbaar.
- Particulier initiatief → Zorgen voor elkaar wordt als een belangrijke norm gezien. Bij hulp via
dit mechanisme staat naastenliefde v oorop. Mantelzorg en georganiseerd vrijwilligerswerk
zijn goede voorbeelden. Er is geen sprake van wederkerigheid of wettelijke verplichting.
● Voordeel: Banden tussen mensen in de samenleving worden versterkt en het kost
geen geld in de vorm van belastingen en premies.
● Nadeel: Als mensen geen sterk sociaal netwerk hebben is er ook vaak geen goede
ondersteuning en dus geen goede verzorging mogelijk.
Overheid, markt en particulier initiatief zijn de drie regulerings-
mechanismen om in de samenleving goederen en diensten te verdelen. Deze
mechanismen zijn samen verbeeld in de welfare triangle (zie afbeelding
hiernaast).Een samenleving hoeft niet altijd te kiezen tussen mechanismen
om hulp of inkomsten te verdelen.
Politieke stromingen hebben verschillende voorkeuren binnen het reguleringsmechanisme. Hierbij
wordt onderscheid gemaakt tussen de liberalen, sociaaldemocraten en christendemocraten:
- Liberalen → Ze hebben traditioneel een sterke voorkeur voor de markt. Zij geloven dat de
markt mensen de meeste vrijheid biedt. Voorwaarde is dat er sprake is van concurrentie.
1
, - Sociaaldemocraten → Gelijkheid is voor de stroming de kernwaarde. Zij hebben dus de
voorkeur voor de overheid als reguleringsmechanisme.
- Christendemocraten → Kiezen meestal voor het particulier initiatief. Zij gaan ervan uit dat
mensen in de samenleving elkaar nodig hebben en voor elkaar moeten zorgen. Er wordt
daarom ook voor naastenliefde gepleit.
We kunnen kiezen voor één reguleringsmechanisme, maar ook voor een combinatie van
verschillende mechanismen.
H3.2 Verzorgingsstaat: betutteling of noodzaak?
Begrippen
Dilemma van de collectieve actie: Samenwerking om problemen op te lossen kan belemmerd
worden door de angst dat anderen profiteren van die collectieve oplossingen zonder daar zelf aan
mee te werken.
Verbindingsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het creëren van sociale
cohesie tussen mensen en tussen groepen mensen.
Verheffingsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het bieden van kansen aan
mensen om zich te ontplooien.
Verzekeringsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het bieden van inkomen
wanneer dat wegvalt als gevolg van ziekte, ouderdom of werkloosheid.
Verzorgingsfunctie: Functie van de verzorgingsstaat waarbij het gaat om het ondersteunen van
mensen die niet (meer) voor zichzelf kunnen zorgen.
Samenvatting
Het Kinderwetje van Van Houten → Vaak gezien als het begin van de sociale wetgeving in
Nederland.
Een visie op de ontwikkeling van de verzorgingsstaat wordt gegeven door Abram de Swaan in zijn
boek Zorg en de Staat. In zijn theorie staan de volgende begrippen centraal:
→ Interdependentie: Een sociaal begrip waarmee onderlinge of wederzijdse afhankelijkheid
wordt aangeduid. De arbeidsdeling ontstond pas ten tijde van de agrarische revolutie.
→ Externe effecten: Toegenomen interdependentie leidde tot meer externe effecten. Dat
betekent dat iemands gedrag (negatieve) gevolgen heeft voor anderen.
→ Dilemma van de collectieve actie: Het dilemma van de collectieve actie laat zien dat er
situaties zijn waarin individuele keuzes leiden tot collectief ongewenste gevolgen.
‘Freerider’-probleem → samenwerking om problemen op te lossen kan belemmerd worden door
angst dat anderen profiteren, zonder zelf aan mee te werken.
Vanuit De Swaans visie is de verzorgingsstaat dus geen gevolg van altruïsme en solidariteit met de
minderbedeelden, maar het gevolg van welbegrepen eigenbelang van de beter gesitueerden.
Een tweede theorie gaat op in de rol van de arbeidersbeweging. Door de industriële samenleving
ontstond een nieuwe maatschappelijk klasse → De arbeidersklasse. Het verzet tegen de slechte
omstandigheden en de strijd voor meer rechten voor de arbeiders kwam vanuit de
arbeidersbeweging.
Een derde theorie gaat in op de initiatieven vanuit de gegoede burgerij om tot sociale wetgeving te
komen. Het ging daarbij niet alleen om (materiële) verschillen tussen arm en rijk, maar ook om
(immateriële) verschillen wat betreft waarden, normen en gebruiken. Fabriekseigenaren wilden
bijdragen aan een beschavingsoffensief.
2
