Staatsrecht 1 - samenvatting

Staatsrecht 1

Week 1: de democratische rechtsstaat

De staat
 Extern perspectief: internationaal recht
 Intern perspectief: staatsrecht
- Een gemeenschap van mensen, op een bepaald grondgebied
waarover gezag wordt uitgeoefend door een overheid die over
dwangmiddelen beschikt (& erkenning door andere staten, maar dat
is voor het interne perspectief minder van belang)
- Binnen een staat worden onder andere de grondwaarden van de
gemeenschap gehandhaafd:
 De grondwaarden vormen de basis voor de gedeelde normen
binnen de samenleving, maar er moet ook een manier zijn om
de naleving van de gedeelde normen te waarborgen. De staat
beschikt over een mechanisme om de naleving van regels af
te dwingen, dit gebeurt via de organen van de staat zoals
regering of rechterlijke macht. Deze organen hebben gezag en
zijn dus bevoegd om burgers te binden aan de gedeelde
waarden en normen.



Ontwikkeling van de staat

- Middeleeuwen
 Gezag lag in West-Europa exclusief bij een vorst, dat zich
kenmerkte als een persoonlijk recht van de vorst
 Gezag was vaak erfelijk en lag daardoor bij de vorst en bij de
adel
- Renaissance en de Verlichting
 Filosofen begonnen kritisch na te denken over de macht van
de vorst
 Niccolò Machiavelli: schreef in zijn boek ‘’De Vorst’’ adviezen
over hoe een gezagsdrager de eenheid van het land kon
bewaren, een gezagsdrager moet zijn macht niet gebruiken
om zijn persoonlijk belang te vergoten, maar om orde, vrede
en eenheid te scheppen

,  Volgens hem was gezag geen verhandelbaar goed, maar
een symbool van de vorst en de cultuur van het land.
 Wanneer de kloof tussen die cultuur en de vorst te groot
werd, moest de vorst volgens hem verdwijnen
 Bij de opkomende burgerij bleef de vraag bestaan waar gezag
rechtvaardiging aan ontleent
 Volgens hen bestond de maatschappij uit vrije individuen
en gezag was een inperking van die vrijheid
 John Locke: zag gezag als het tegenovergestelde van vrijheid,
het beperkt de autonomie van het individu
 Jean-Jacques Rousseau: stelde in zijn werk ‘’Du Contrat Social’’
dat gezag alleen bestaat, omdat individuen zich vrijwillig
onderwerpen aan een denkbeeldig sociaal/maatschappelijk
contract tussen de soevereine staat en het individu
 Contract bestaat uit dat het individu een deel van zijn
persoonlijke vrijheid af aan de soeverein, die op zijn
beurt het algemeen belang behartigt
- Gezag is dus afgeleid uit vrijheid: het zijn beperkingen die mensen
zichzelf opleggen om samen te kunnen leven
- Staatsrecht probeert balans te vinden tussen vrijheid van het
individu en het functioneren van de gemeenschap
- Overheersende overtuiging is nu dat iedere burger gelijkwaardig is
en gelijke invloed heeft op het staatsbestuur, formeel wordt er
niemand buitengesloten


De overheid

- Verzameling van verschillende organen
- Eenzijdige machtsuitoefening (van publiekrecht)
 Op basis van wetten
 Geweldsmonopolie
- In het algemeen belang
 Maar wie bepaalt dat? En hoe?
 Vraagstuk van democratie -> meerderheid
 Minderheden?
 Meerderheden moeten rekening houden met
minderheden
- Gevaar dat overheidsmacht misbruikt wordt
 Essentie van staatsrecht: hoe voorkom je dat de overheid de
macht misbruikt?
 Recht biedt instrumenten
 Recht biedt waarborgen

,Het Koninkrijk der Nederlanden

- 4 landen
 Nederland
 Bonaire, Sint-Eustatius en Saba vallen onder Nederland
en mogen ook stemmen
 Aruba
 Curaçao
 Sint-Maarten
- De onderlinge verhouding tussen deze 4 landen is vastgelegd in het
Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden



Democratische rechtsstaat

- Is een staat met een bestuur dat zowel democratisch als
rechtsstatelijk is ingericht
 Macht van de overheid wordt niet alleen beperkt door het
recht, maar komt ook voort uit de wil van het volk
 Burgers hebben directe invloed op wie er bestuurt en hoe dat
gebeurt
- Aantal kenmerken van de democratie die zich in de loop van de
geschiedenis hebben ontwikkeld:
 Vrije en anonieme verkiezingen: actief en passief kiesrecht,
volk bepaalt wie hen vertegenwoordigt in het parlement
 Openheid van machtswisseling: verkiezingen moeten
daadwerkelijk iets kunnen veranderen, moet duidelijk zijn
hoelang bestuurders aan de macht blijven en niet steeds
dezelfde personen de macht behouden
 Centrale rol parlement: parlement vertegenwoordigt de
bevolking en moet beslissende stem hebben bij het maken van
wetten
- Basisprincipes om een rechtsstaat te waarborgen
 Staat erkent dat burgers een staatsvrije sfeer toekomt, ook
volksvertegenwoordiging moet de grondrechten van burgers
respecteren
 Om rechtszekerheid en rechtsgelijkheid te bevorderen moet
het handelen van het bestuur dat bezwarend is voor de
burger, berusten op een bepaling waarin de bevoegdheid tot
dit handelen is gegeven.
 Een orgaan mag niet zijn eigen bevoegdheden vaststellen, dit
moet door een ander orgaan gebeuren

,  Geschillen tussen de staat en een burger moeten worden
beslecht door een onafhankelijke en onpartijdige rechter
- Hoe zorg je ervoor dat de overheid de juiste dingen doet? ->
democratie
- Hoe zorg je ervoor dat een overheid zijn macht niet misbruikt en
rekening houdt met minderheden en individuen? -> rechtsstaat
- Hoe zorg je ervoor dat de overheid aan het recht gebonden is?
2 Grondregels:
 Grondregel 1: een overheidsambt mag alleen overheidsgezag
uitoefenen, als dat handelen gebaseerd is op een
voorafgaande, algemene, democratische gelegitimeerde regel
-> legaliteitsbeginsel
 Of een ambt bevoegd is volgt uit de wet of Grondwet
Wet = wet in formele zin
-> Wet in formele zin: art. 81 Gw: vastgesteld door
Regering en Staten-Generaal
-> Regering: art. 42 Gw: Koning + minister(s)
-> Staten-Generaal: art. 51 Gw: Tweede en Eerste Kamer
 Grondregel 2: de uitoefening van overheidsgezag dient altijd
aan controle te zijn onderworpen -> door een ander ambt
 Rechterlijke controle: rechtmatigheid
 Democratische controle: parlement, politiek
& niemand kan een bevoegdheid uitoefenen zonder
verantwoording
schuldig te zijn
 Politieke verantwoordingsplicht: van bestuurlijke organen
tegenover vertegenwoordigende organen
o Bijv. de vertrouwensregel: de regering of een
minister stapt op als hij het vertrouwen van de
volksvertegenwoordiging verliest/Tweede Kamer
(meerderheid van de Tweede Kamer)
 Ambtelijke ondergeschiktheid: ambtenaren zijn
verantwoording verschuldigd aan hun chefs
 Bestuurlijk toezicht: bestuursorganen kunnen
gecontroleerd worden door een hoger orgaan
 Strafrechtelijke verantwoordelijkheid: gezagsdragers
kunnen strafrechtelijk verantwoordelijkheid zijn voor hun
daden
o Bijv. wanneer een ambtenaar zonder toestemming
geen woning betreedt -> dan kan die
strafrechtelijke verantwoordelijk zijn