Samenvatting geschiedeniswerkplaats havo 5 examenstof

Hoofdstuk 6: De tijd van regenten en vorsten
Jaartallen:

 1568-1648: Tachtigjarige Oorlog
 1602: oprichting VOC
 1618-1648: Dertigjarige Oorlog
 1621: oprichting WIC
 1632: Galilei voor de inquisitie in Rome
 1643-1715: Lodewijk XIV koning
 1650-1672: stadhouderloos tijdperk
 1655: eerste slavenhandel Nieuw-Amsterdam
 1667: Suriname wordt een Nederlandse kolonie
 1683: Turkse aanval op Wenen
 1685: Lodewijk XIV herroept het Edict van Nantes
 1688-1689: Glorious-revolution


Paragraaf 6.1: Een wereldeconomie
Kenmerkende aspect: wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een
wereldeconomie.

Begrippen:

 Aandeel: papier waarvan de koper (aandeelhouder) mede-eigenaar is van een bedrijf
 Batavia: hoofdkwartier van de VOC op Java
 Gouverneur-generaal: hoogste bestuurder van de VOC in Azië, later hoogste bestuurder van
Nederlands-Indië
 Handelskapitalisme: vroege vorm van kapitalisme waarbij handelaren een leidende rol
hadden in de economie
 Kapitalisme: economisch systeem waarbij de productiemiddelen privébezit zijn en personen
geld in een onderneming investeren om winst te maken.
 Monopolie: alleenrecht
 Multinational: onderneming met vestigingen in meerdere landen
 Onderneming: bedrijf
 Plantage: tropisch landbouwbedrijf:
 Productiemiddel: hulpmiddel waarmee wordt geproduceerd
 Tijd van regenten en vorsten: zesde tijdvak (1600-1700)
 VOC: Verenigde Oost-Indische Compagnie
 Wereldeconomie: economisch systeem van wereldwijde handelscontacten
 WIC: West-Indische Compagnie

,Samenvatting:

Handelskapitalisme

 Handel in luxeproducten à Kapitalisme ontstaan
 Productiemiddel privébezit handelaar
 Handelaren hielden zich bezig met handel en nijverheid, handel belangrijkst à
Handelskapitalisme
 In 1602 VOC opgericht. VOC kreeg monopolie en rechten, zoals verdragen sluiten met
vorsten, oorlog voeren, gebieden besturen
 VOC verkocht aandelen voor start. Deel winst naar aandeelhouders en VOC zelf. Aparte
bestuurders leiden de VOC, niet aandeelhouders
 Gouverneur-generaal hoogste bestuurder in Azië.

Het handelsnetwerk van de VOC

 VOC focust eerst vooral op specerijen
 Ze verjaagden andere landen en gebruikten veel geweld tegen koloniale bevolkingen
 Batavia gebouwd op Java
 VOC was een multinational. Ze bouwden factorijen in veel verschillende landen.
 Specerijen, zijde en katoen verdiende heel goed. Later ook thee en koffie.

Het begin van een wereldeconomie

 Vele wereldwijde handelscontacten vormde het begin van de wereldeconomie
 Voor de handel rondom de Atlantische Oceaan werd in 1621 de WIC gesticht, naar
voorbeeld van de VOC
 VOC was grootste Europese onderneming, de WIC iets minder actief
 Cyclus van wereldhandel: Europeanen haalden specerijen uit Azië. Naar West-Afrika
brachten ze wapens, ijzer en alcohol in ruil voor goud, ivoor en Afrikaanse slaven. Deze
werden naar Amerika gebracht om in (suiker, tabak en koffie) plantages te werken. De winst
van de plantages ging weer naar Europa.

,Paragraaf 6.2: De gouden eeuw van Nederland
Kenmerkende aspect: De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en
cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek.

Begrippen:

 Generaliteitslanden: gebieden in de Republiek die in de 17e eeuw op de Spanjaarden
veroverd waren en bestuurd werden door de Staten-Generaal (Noord-Brabant, Zeeuws-
Vlaanderen en delen van Limburg)
 Gereformeerd: calvinistisch
 Gewetensvrijheid: recht om te geloven wat je wilt
 Gouden eeuw: lange bloeiperiode
 Regent: bestuurder
 Staatshoofd: persoon die het hoogste gezag in een staat heeft of belichaamt (tegenwoordig
veel koningen en presidenten)
 Stapelplaats: plaats waar goederen worden opgeslagen om de prijzen te beïnvloeden


Samenvatting:

De staatkundige situatie in de Republiek

 In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden hadden de rijke burgers veel macht.
 De Republiek had geen staatshoofd. De zeven gewesten werkten samen in de Staten-
Generaal. Beslissen over: leger en vloot, gezamenlijke buitenlandse politiek en
generaliteitslanden
 Bestuurders in Republiek werden regenten genoemd. Hoogste bestuur in gewest zijn de
Staten: steden (burgers) en adel. De burgers waren vooral regenten die de macht aan elkaar
doorgaven
 Eén regent leek beetje op de vorst, stadhouder: opperbevelhebber van leger en vloot,
toezichthouder rechtspraak en benoemen van regenten
 Stadhouder benoemd door de Staten, maar toch erfelijk. Ze gedroegen zich vaak als een
vorst.

Bloeiende economie

 17e eeuw = Gouden Eeuw voor de Republiek, het welvarendste land van Europa. Amsterdam
belangrijkste stapelplaats van Europa
 De nijverheid deed het heel goed. Leiden was één van de belangrijkste textielsteden van
Europa.
 Vanwege de neergang van de zuidelijke Nederlanden, vluchtten veel textielondernemers en
arbeiders naar het noorden, zorgde voor het succes in Amsterdam.
 Door de groei van steden en welvaart, profiteerde de landbouw volop.

, Culturele bloei

 Ook cultureel gezien gouden eeuw in Nederland. Vooral schilderkunst bloeide. Burgers
kochten veel kunst.
 Ook in de wetenschap had de Republiek een vooraanstaande rol. Vanwege geestelijke
vrijheid mochten er boeken gedrukt worden, die in andere landen niet mochten worden
gedrukt
 In de Republiek was het gereformeerde (calvinistische) geloof de staatgodsdienst.
 Er was geen godsdienstvrijheid, wel gewetensvrijheid.



Paragraaf 6.3: Het absolutisme
Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht.

Begrippen:

 Absolutisme: regeringssysteem waarbij de macht van de vorst door niets wordt beperkt
 Constitutionele monarchie: koninkrijk waarin de macht van de koning is beperkt door de
wet
 Glorious-Revolution: (roemrijke omwenteling) machtsovername in 1688/1689 waarbij
Engeland een constitutionele monarchie werd
 Mercantilisme: politiek waarbij de overheid de eigen economie versterkt door productie en
export te bevorderen en import te beperken
 Subsidie: financiële steun
 Tsaar: Russische keizer


Samenvatting:

De Duitse keizer verliest macht

 1618 de Dertigjarige Oorlog, keizer probeerde macht te versterken en protestantisme te
onderdrukken, maar Duitse vorsten verzetten zich daartegen
 Zweden, Frankrijk en Spanje deden ook mee met de oorlog
 Veel doden en grote delen van Duitsland verwoest à Duitsland versnipperde in honderden
staten.
 Keizer weinig zeggen, richtte zich op Oostenrijk

De machtige Franse koning

 In Frankrijk macht van de koning juist versterkt t.o.v. Duitsland.
 Dit kwam door Lodewijk XIV die 72 jaar koning was. Alle macht voor de Franse vorst, geen
Staten-Generaal en onderdanen geen zeggen. Hij gelooft dat hij gekozen is door God. (l’état
c’est moi (de staat, dat ben ik).
 Lodewijk XIV nam voorbeeld aan de Romeinse keizers, absolutisme.
 Hij liet een reusachtig paleis bouwen en iedereen moest hem eren. Hij werd Zonnekoning
genoemd.
 Ook regeerde hij over het leger en bepaalde de godsdienst in het land.