Forensische psychiatrie en de
rechtspraktijk
J.W. Hummelen, R.J. Verks & M.J.F. van der Wolf
Hoofdstuk 18 (bij HC 02)
Het gedragskundig onderzoek Pro Justitia
1. Inleiding – de relevantie van een psychische stoornis voor het recht
Een psychische stoornis kan relevant zijn voor het recht.
1) Handelingsbekwaamheid
o Civiele recht (onderlinge verhouding burgers regelt)- bv. Opmaken testament
o Gezondheidszorg – bv. Beslissing over een in te stellen behandeling =
wilsonbekwaamheid
o Arbeidsrecht – onbekwaamheid als in arbeidsongeschikt o.b.v. psychische stoornis
o Strafrecht – procesbekwaamheid voornamelijk, bv. Is betrokkene in staat te beslissen
dat hij een advocaat nodig heeft.
2)Aansprakelijkheid
o Letselschade oplopen van psychische stoornis
o Strafrechtelijke aansprakelijkheid – toerekeningsvatbaarheid (Hfd. 19)
3) Gevaarlijkheid
o Civielrechtelijk – gedwongen zorg opleggen
o Strafrechtelijk – vaststelling van een gevaarscriterium nodig voor bepaalde sancties
die naar zorg leiden zoals Terbeschikkingstelling.
Gedragskundigen op strafrechtelijk terrein – Psychiaters, psychologen en orthopedagogen. →
zij onderzoeken ‘pro Justitia’, maar in forensisch psychiatrisch veld.
Forensisch = in dienst van het recht.
Pro Justitia = onderzoek ten behoeve van de strafrechtelijke berechting dan wel sanctie
toemeting.
2. Historische en Internationale context
2.1 Historische context
1674 – doodslag gepleegd in een staat van uitzinnigheid
19e eeuw – eerste rapportages pro Justitia dat samenhangt met de inbreng van
gedragskundigen voor het strafrecht. Voor diagnostiek was enkel de ontwikkelende leer der
monomanieën relevant. Relevante voorbeelden strafrecht; pyromanie, kleptomanie en
moordmanie. Medici zouden meer bij het recht worden betrokken.
2e helft 19e eeuw – monomanie tot psychopathie (stond voor grensgevallen tussen normaal en
krankzinnig). Weg vrij voor psychische oorzaken van misdaad, aldus criminoloog Lombroso.
1886 – wetboek van strafrecht met gedachte van Klassieke Richting (uiting vrije wil en
verantwoordelijkheid), het begrip toerekeningsvatbaarheid van belang m.b.t. de vrije wil.
,De uitgangspunten van de nieuwe richting waren vergelding en het beschermen van de
maatschappij waardoor de aandacht richtte op dader i.p.v. daad. Hieruit volgde een toename
aan vraag naar forensische psychiatrie.
1907-1910 – Papendrechtse strafzaak, halt op gedragskunde in strafrecht.
1928 – invoering psychopathenwetten, gedragdeskundigen en recht meer samen, want
‘terbeschikkingstelling van de Regeering’(voorloper tbs) van kracht
1988 – Terbeschikkingstelling van de Regeering verplicht.
Psychiatrie gereflecteerd in pro Justitia. Begin vooral temperament benoemd.
Jaren ’50 – ontwikkelt sociale psychiatrie, ook maatschappelijke factoren gaan meetellen.
Jaren ’70 – toevoegen referentiekader ‘systeemtherapie’ (individu gedrag gerelateerd met
gedrag van anderen).
Jaren ’60 – binnen ggz meer multidisciplinair gewerkt.
1988 – wetswijziging dat voor tbs een rapportage van psychiater en gedragskundige in de
praktijk nodig is. Hierop kritiek over vraagstelling, geen vaste diagnosecriteria dus iedereen
deed maar wat
Jaren ’90 – eenzelfde vraagstelling uitgevoerd (3.1).
1982 – Diagnostic and Statistical Manual of Mantal Disorders (DSM-III) voor het vaststellen
van een stoornis.
1947 – psychiatrisch obervatie kliniek opgericht; later Pieter Baan Centrum, hier klinische
observaties verricht, voornamelijk tbs-waardige verdachten.
2006 – Forensisch psychiatrische dienst en Pieter Baan Centrum fuseerde tot Nederlandse
Instituut voor Forensische Psychiatrie (NIFP).
2010 – invoering wet deskundigen in strafzaken, met name wijziging van Wetboek van
Strafvordering.
Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD) – onderscheidt naast het
dekundigheidsgebied Forensische psychiatrie, forensisch psychologen en forensische
orthopedagogiek. Eraan toegevoegd DNA en forensische toxiologie en recent ook
rechtspsychologie.
2.2 Internationale context
Nederlandse strafrechtspleging – ‘inquisitoir’, waarbij rechter optreedt als onderzoeker en
beslisser.
Anglo-Amerikaanse rechtstraditie strafrechtspleging gekenmerkt als ‘adversair’.
Adversaire strafrechtspleging
o Rol Partijen:
partijen zijn in conflict, de verdachte plus verdediging versus een openbaar aanklager,
leidend in het proces. Zij ondervragen verdachte en getuigen en presenteren bewijs en
tegenbewijs.
o Rol Rechter:
Soort scheidsrechter, volgen partijen de spelregels wel, neemt niet de uiteindelijke
beslissing.
o Rol Jury:
Uiteindelijke beslissing
o Rol gedragskundigen:
Ingehuurd niet door rechter maar door partijen (onafhankelijke positie onder druk).
Moet goed kunnen aantonen dat onderzoek systematisch is uitgevoerd en consistent
is.
o Rol tegenpartij:
Proberen conclusies van de andere partij ingehuurde deskundige onderuit te halen.
o Rol verdachte:
, Participatie belangrijk als procespartij en dus ook procesbekwaamheid.
Anglo-Amerika → Tweefasenproces
= in de eerste fase is er sprake van een vaststelling van de feiten en bewezenverkaring – ‘trial
of fact’- en in de tweede fase wordt beslist over de sanctietoemeting.
In de VS → Daubert-criteria, die de rechter moeten helpen vast te stellen of een
deskundigenverklaring toegelaten moet worden.
Want in landen buiten Nederlands bestaat en niet zoiets als de NRGD.
o Belangrijk: de door de deskundige getrokken conclusie moet gebaseerd zijn op een
betrouwbare methode.
In Nederland door de Hoge Raad eisen aan deskundigenverklaringen:
1) de kennis en vakkundigheid van de persoon van de deskundige
2) de kwantiteit en kwaliteit van de gegevens waar het onderzoek op is gebaseerd en de wijze
waarop deze zijn verzameld.
3) de betrouwbaarheid en de validiteit van de toegepaste methode.
4) de wijze waarop de methode door de deskundige op de verkregen informatie in de
voorliggende zaak is toegepast.
3. inhoud van de rapportages pro Justitia
3.1 Volwassenenstrafrecht
Voor rapportage pro Justitia is een standaardvraagstelling geformuleerd
Zie Kader 1 &
o Was er ten tijde van de tenlastelegging sprake van een psychische stoornis?
o Op welke wijze en in welke mate (van toerekeningsvatbaarheid) heeft een mogelijk
aanwezige stoornis het delictueuze gedrag beïnvloed?
o Wat is het risico op recidive?
o Welke behandelinterventies zouden het recidive risico kunnen verminderen?
o Binnen welke juridische kader kunnen deze interventies worden toegepast?
Psychische stoornis in strafrechtelijke zin
Definitie psychische stoornis = Gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de
geestvermogens.
➔ De vaststelling ervan is wel aan de rechter.
Het juridische stoornis concept is dus breeder als vermeld in de DSM.
Volgens de BOPZ heeft de wetgever de definitie zo toegelicht dat het gaat om
aanlegstoornissen met voornamelijk een biologische oorsprong versus geestvermogens die na
een kortere of langere periode van ontwikkeling tijdelijk of blijvend gestoord raken. Maar
persoonlijkheidsstoornissen worden expliciet uitgesloten.
Er was angst dat de term achterstand, kon leiden tot onnodige vervolging, daarom moet er
met argwaan worden gekeken naar de wetten waarin de terminologie geformuleerd wordt als:
de psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap.
Een stoornis hoeft verder niet te worden aangetoond, maar moet aannemelijk zijn.
Gedragskundig onderzoek is echter vrijwillig – mocht de verdachte weigeren kan er toch
informatie vergaard worden via observaties (agitatie, coherent of dwanghandelingen) en
, sociaal functioneren (informatie van familie of werkgever, waarvoor geen toestemming van
de verdachte nodig is).
Ten tijde van het delict: retrospectief onderzoek
Uitgangspunt beantwoorden vragen = de tenlastelegging.
Bv. Bij moord subsidiair doodslag ten laste gelegd. (=primaire en subsidiaire
tenlastelegging).
➔ Verschillende tenlasteleggingen zelfde pleegdatum – beantwoording vraag of er
psychische stoornis aanwezig was hetzelfde.
➔ Beantwoording over relatie stoornis en delictgedrag, recidiverisico en
behandelinterventies kunnen wel verschillen.
Pag. 252 voorbeeld ADHD
! het vaststellen van een psychische stoornis ten tijde van het ten laste gelegde gebeurt
retrospectief !
Betrouwbaarheid neemt af door:
o Onderzoek vindt plaats lang na ten laste gelegde feit. Hoe meer tijd verstreken, hoe
meer beperkingen.
o Deskundige is sterk afhankelijk van wat de betrokkene zelf rapporteert over zijn
geestesgesteldheid ten tijde van het delict.
➔ Sommige stelling; stoornis is niet retrospectief vast stellen.
➔ Andere: psychische stoornissen hebben doorgaans een zekere stabiliteit.
3.2 Jeugdstrafrecht
Vragen 1 t/m 5 van kader 1 is jeugdstrafrecht gelijk aan volwassenstrafrecht – zie kader 2.
Notities over de toerekeningsvatbaarheid bij jeugdigen – kan bij een onvolledige psychische
ontwikkeling überhaupt een volledig toerekeningsvatbaarheid worden geacht? Kunnen zij
hun gedragskeuzes wel controleren?
Daarom focus niet hierop maar op benodigde hulpverlening – sterk gericht op de bevordering
van de ontwikkeling van de betrokkene.
o Behandeling voor mogelijke stoornis
o Verstorende werking van stoornis op de ontwikkeling van jeugdige.
Pag. 254 voorbeeld autismespectrumstoornis en jeugdstrafrecht.
Groep 18 – 23 jarigen: mogelijkheid tot maatregelen en straffen uit jeugdstrafrecht – nodig is
de mate van (hersen)ontwikkeling binnen deze leeftijdsgroep, omdat dit erg uiteen kan lopen.
➔ Minder ontwikkelde hersenen; risico’s minder inschatten en impulsen moeilijk
afremmen.
Tegen dit concept – toename in de ernst van de delicten en psychopathische
persoonlijkheidstrekken.
Groep 16 – 17 jarig kunnen bij ernstig delict ook als volwassenen worden berecht. →
gedragsdeskundigen speelt hierin ook een rol.
Gedragsdeskundigen kunnen buiten het kader doorvragen, als ze maar vragen binnen hun
deskundigheid (psycholoog niet vragen naar effect medicatie). – Let op antwoorddwang,
soms kan iemand geen antwoord geven.
4. Methode van onderzoek
4.1 Indicatiestelling: soorten onderzoek
rechtspraktijk
J.W. Hummelen, R.J. Verks & M.J.F. van der Wolf
Hoofdstuk 18 (bij HC 02)
Het gedragskundig onderzoek Pro Justitia
1. Inleiding – de relevantie van een psychische stoornis voor het recht
Een psychische stoornis kan relevant zijn voor het recht.
1) Handelingsbekwaamheid
o Civiele recht (onderlinge verhouding burgers regelt)- bv. Opmaken testament
o Gezondheidszorg – bv. Beslissing over een in te stellen behandeling =
wilsonbekwaamheid
o Arbeidsrecht – onbekwaamheid als in arbeidsongeschikt o.b.v. psychische stoornis
o Strafrecht – procesbekwaamheid voornamelijk, bv. Is betrokkene in staat te beslissen
dat hij een advocaat nodig heeft.
2)Aansprakelijkheid
o Letselschade oplopen van psychische stoornis
o Strafrechtelijke aansprakelijkheid – toerekeningsvatbaarheid (Hfd. 19)
3) Gevaarlijkheid
o Civielrechtelijk – gedwongen zorg opleggen
o Strafrechtelijk – vaststelling van een gevaarscriterium nodig voor bepaalde sancties
die naar zorg leiden zoals Terbeschikkingstelling.
Gedragskundigen op strafrechtelijk terrein – Psychiaters, psychologen en orthopedagogen. →
zij onderzoeken ‘pro Justitia’, maar in forensisch psychiatrisch veld.
Forensisch = in dienst van het recht.
Pro Justitia = onderzoek ten behoeve van de strafrechtelijke berechting dan wel sanctie
toemeting.
2. Historische en Internationale context
2.1 Historische context
1674 – doodslag gepleegd in een staat van uitzinnigheid
19e eeuw – eerste rapportages pro Justitia dat samenhangt met de inbreng van
gedragskundigen voor het strafrecht. Voor diagnostiek was enkel de ontwikkelende leer der
monomanieën relevant. Relevante voorbeelden strafrecht; pyromanie, kleptomanie en
moordmanie. Medici zouden meer bij het recht worden betrokken.
2e helft 19e eeuw – monomanie tot psychopathie (stond voor grensgevallen tussen normaal en
krankzinnig). Weg vrij voor psychische oorzaken van misdaad, aldus criminoloog Lombroso.
1886 – wetboek van strafrecht met gedachte van Klassieke Richting (uiting vrije wil en
verantwoordelijkheid), het begrip toerekeningsvatbaarheid van belang m.b.t. de vrije wil.
,De uitgangspunten van de nieuwe richting waren vergelding en het beschermen van de
maatschappij waardoor de aandacht richtte op dader i.p.v. daad. Hieruit volgde een toename
aan vraag naar forensische psychiatrie.
1907-1910 – Papendrechtse strafzaak, halt op gedragskunde in strafrecht.
1928 – invoering psychopathenwetten, gedragdeskundigen en recht meer samen, want
‘terbeschikkingstelling van de Regeering’(voorloper tbs) van kracht
1988 – Terbeschikkingstelling van de Regeering verplicht.
Psychiatrie gereflecteerd in pro Justitia. Begin vooral temperament benoemd.
Jaren ’50 – ontwikkelt sociale psychiatrie, ook maatschappelijke factoren gaan meetellen.
Jaren ’70 – toevoegen referentiekader ‘systeemtherapie’ (individu gedrag gerelateerd met
gedrag van anderen).
Jaren ’60 – binnen ggz meer multidisciplinair gewerkt.
1988 – wetswijziging dat voor tbs een rapportage van psychiater en gedragskundige in de
praktijk nodig is. Hierop kritiek over vraagstelling, geen vaste diagnosecriteria dus iedereen
deed maar wat
Jaren ’90 – eenzelfde vraagstelling uitgevoerd (3.1).
1982 – Diagnostic and Statistical Manual of Mantal Disorders (DSM-III) voor het vaststellen
van een stoornis.
1947 – psychiatrisch obervatie kliniek opgericht; later Pieter Baan Centrum, hier klinische
observaties verricht, voornamelijk tbs-waardige verdachten.
2006 – Forensisch psychiatrische dienst en Pieter Baan Centrum fuseerde tot Nederlandse
Instituut voor Forensische Psychiatrie (NIFP).
2010 – invoering wet deskundigen in strafzaken, met name wijziging van Wetboek van
Strafvordering.
Nederlands Register Gerechtelijk Deskundigen (NRGD) – onderscheidt naast het
dekundigheidsgebied Forensische psychiatrie, forensisch psychologen en forensische
orthopedagogiek. Eraan toegevoegd DNA en forensische toxiologie en recent ook
rechtspsychologie.
2.2 Internationale context
Nederlandse strafrechtspleging – ‘inquisitoir’, waarbij rechter optreedt als onderzoeker en
beslisser.
Anglo-Amerikaanse rechtstraditie strafrechtspleging gekenmerkt als ‘adversair’.
Adversaire strafrechtspleging
o Rol Partijen:
partijen zijn in conflict, de verdachte plus verdediging versus een openbaar aanklager,
leidend in het proces. Zij ondervragen verdachte en getuigen en presenteren bewijs en
tegenbewijs.
o Rol Rechter:
Soort scheidsrechter, volgen partijen de spelregels wel, neemt niet de uiteindelijke
beslissing.
o Rol Jury:
Uiteindelijke beslissing
o Rol gedragskundigen:
Ingehuurd niet door rechter maar door partijen (onafhankelijke positie onder druk).
Moet goed kunnen aantonen dat onderzoek systematisch is uitgevoerd en consistent
is.
o Rol tegenpartij:
Proberen conclusies van de andere partij ingehuurde deskundige onderuit te halen.
o Rol verdachte:
, Participatie belangrijk als procespartij en dus ook procesbekwaamheid.
Anglo-Amerika → Tweefasenproces
= in de eerste fase is er sprake van een vaststelling van de feiten en bewezenverkaring – ‘trial
of fact’- en in de tweede fase wordt beslist over de sanctietoemeting.
In de VS → Daubert-criteria, die de rechter moeten helpen vast te stellen of een
deskundigenverklaring toegelaten moet worden.
Want in landen buiten Nederlands bestaat en niet zoiets als de NRGD.
o Belangrijk: de door de deskundige getrokken conclusie moet gebaseerd zijn op een
betrouwbare methode.
In Nederland door de Hoge Raad eisen aan deskundigenverklaringen:
1) de kennis en vakkundigheid van de persoon van de deskundige
2) de kwantiteit en kwaliteit van de gegevens waar het onderzoek op is gebaseerd en de wijze
waarop deze zijn verzameld.
3) de betrouwbaarheid en de validiteit van de toegepaste methode.
4) de wijze waarop de methode door de deskundige op de verkregen informatie in de
voorliggende zaak is toegepast.
3. inhoud van de rapportages pro Justitia
3.1 Volwassenenstrafrecht
Voor rapportage pro Justitia is een standaardvraagstelling geformuleerd
Zie Kader 1 &
o Was er ten tijde van de tenlastelegging sprake van een psychische stoornis?
o Op welke wijze en in welke mate (van toerekeningsvatbaarheid) heeft een mogelijk
aanwezige stoornis het delictueuze gedrag beïnvloed?
o Wat is het risico op recidive?
o Welke behandelinterventies zouden het recidive risico kunnen verminderen?
o Binnen welke juridische kader kunnen deze interventies worden toegepast?
Psychische stoornis in strafrechtelijke zin
Definitie psychische stoornis = Gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de
geestvermogens.
➔ De vaststelling ervan is wel aan de rechter.
Het juridische stoornis concept is dus breeder als vermeld in de DSM.
Volgens de BOPZ heeft de wetgever de definitie zo toegelicht dat het gaat om
aanlegstoornissen met voornamelijk een biologische oorsprong versus geestvermogens die na
een kortere of langere periode van ontwikkeling tijdelijk of blijvend gestoord raken. Maar
persoonlijkheidsstoornissen worden expliciet uitgesloten.
Er was angst dat de term achterstand, kon leiden tot onnodige vervolging, daarom moet er
met argwaan worden gekeken naar de wetten waarin de terminologie geformuleerd wordt als:
de psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap.
Een stoornis hoeft verder niet te worden aangetoond, maar moet aannemelijk zijn.
Gedragskundig onderzoek is echter vrijwillig – mocht de verdachte weigeren kan er toch
informatie vergaard worden via observaties (agitatie, coherent of dwanghandelingen) en
, sociaal functioneren (informatie van familie of werkgever, waarvoor geen toestemming van
de verdachte nodig is).
Ten tijde van het delict: retrospectief onderzoek
Uitgangspunt beantwoorden vragen = de tenlastelegging.
Bv. Bij moord subsidiair doodslag ten laste gelegd. (=primaire en subsidiaire
tenlastelegging).
➔ Verschillende tenlasteleggingen zelfde pleegdatum – beantwoording vraag of er
psychische stoornis aanwezig was hetzelfde.
➔ Beantwoording over relatie stoornis en delictgedrag, recidiverisico en
behandelinterventies kunnen wel verschillen.
Pag. 252 voorbeeld ADHD
! het vaststellen van een psychische stoornis ten tijde van het ten laste gelegde gebeurt
retrospectief !
Betrouwbaarheid neemt af door:
o Onderzoek vindt plaats lang na ten laste gelegde feit. Hoe meer tijd verstreken, hoe
meer beperkingen.
o Deskundige is sterk afhankelijk van wat de betrokkene zelf rapporteert over zijn
geestesgesteldheid ten tijde van het delict.
➔ Sommige stelling; stoornis is niet retrospectief vast stellen.
➔ Andere: psychische stoornissen hebben doorgaans een zekere stabiliteit.
3.2 Jeugdstrafrecht
Vragen 1 t/m 5 van kader 1 is jeugdstrafrecht gelijk aan volwassenstrafrecht – zie kader 2.
Notities over de toerekeningsvatbaarheid bij jeugdigen – kan bij een onvolledige psychische
ontwikkeling überhaupt een volledig toerekeningsvatbaarheid worden geacht? Kunnen zij
hun gedragskeuzes wel controleren?
Daarom focus niet hierop maar op benodigde hulpverlening – sterk gericht op de bevordering
van de ontwikkeling van de betrokkene.
o Behandeling voor mogelijke stoornis
o Verstorende werking van stoornis op de ontwikkeling van jeugdige.
Pag. 254 voorbeeld autismespectrumstoornis en jeugdstrafrecht.
Groep 18 – 23 jarigen: mogelijkheid tot maatregelen en straffen uit jeugdstrafrecht – nodig is
de mate van (hersen)ontwikkeling binnen deze leeftijdsgroep, omdat dit erg uiteen kan lopen.
➔ Minder ontwikkelde hersenen; risico’s minder inschatten en impulsen moeilijk
afremmen.
Tegen dit concept – toename in de ernst van de delicten en psychopathische
persoonlijkheidstrekken.
Groep 16 – 17 jarig kunnen bij ernstig delict ook als volwassenen worden berecht. →
gedragsdeskundigen speelt hierin ook een rol.
Gedragsdeskundigen kunnen buiten het kader doorvragen, als ze maar vragen binnen hun
deskundigheid (psycholoog niet vragen naar effect medicatie). – Let op antwoorddwang,
soms kan iemand geen antwoord geven.
4. Methode van onderzoek
4.1 Indicatiestelling: soorten onderzoek
