: 1
•••
,
Onderdelen:
• Aanval en verdediging 3
o Aangeboren immuunrespons 3
o Verworven immuunrespons 5
• Anatomie 7
o Hoofd-halsregio 7
o Thorax 8
o Abdomen 9
o Rompwand 11
• Beweging 12
o Been 12
o Respiratie 14
o Circulatie 16
• Diabetes mellitus 18
o Glucosehuishouding 18
o Diabetes mellitus 18
• Farmacologie en toxicologie 21
o Farmacokinetiek en -dynamiek 21
o Pijn 22
• Gezondheid en gedrag 24
o Symptoomperceptie 24
o Zorgstelsel 25
• Mechanismen 26
o Zuurbasenevenwicht 26
o Nieren 26
o Respiratie en circulatie 28
o Spijsvertering 28
• Metabolisme 31
o Schildklier 31
o Mitochondriën 32
• Nature en nurture 35
o Soorten aandoeningen 35
o Overervingspatronen 36
• Neoplasma 38
o Celcyclus 38
o Kenmerken van kanker 38
o Soorten kanker 40
o Diagnostiek van kanker 41
o Behandeling van kanker 42
• Vasculaire schade 44
o Anatomie 44
o Pathologie van slagaderen 46
1
,• Veroudering 48
o Verouderingsproces 48
o Vergrijzing 49
2
,Het immuunsysteem vormt een barrière tegen pathoge- • Fagocytose: opruimen van necrotisch weefsel, micro-
nen, schadelijke stoffen of micro-organismen, en rea- organismen en ander lichaamsvreemd materiaal
geert als pathogenen toch binnendringen. o Herkenning en opsonisatie
Er zijn twee soorten immuunsystemen. o Omhulling van het extracellulaire deeltje via een
Aangeboren Verworven fagosoom
Snelheid binnen min-uren na aantal dagen o Lysosoomfusie: lysosoom fuseert met de fagosoom
Herkenning alle pathogenen specifiek en laat de inhoud los
Geheugenfunctie nauwelijks goed o Digestie: verwerken van pathogeen of beschadigd
Een ontsteking is een lokale reactie op weefselschade weefsel en afscheiding van restanten
door activatie van het immuunsysteem. Een ontsteking Antigeenpresentatie vindt plaats via MHC-moleculen, dit
kan het gevolg zijn van een infectie, waarbij een micro- zijn membraaneiwitten die peptiden afkomstig van mi-
organisme is binnengedrongen. Een infectie is altijd een cro-organismen kunnen binden.
ontsteking, maar bij een ontsteking hoeft er niet per se Soorten MHC-moleculen:
sprake te zijn van een infectie. • MHC-1-molecuul: aanwezig op lichaamscellen en
Belangrijke factoren in de werkzaamheid van het im- presenteren eiwitten die aanwezig zijn in het cytosol
muunsysteem: van de cel
• Antigeenpresentatie: afweercellen presenteren anti- • MHC-2-molecuul: aanwezig op antigeenpresente-
genen van het pathogeen aan andere afweercellen rende cellen (APC) en presenteren extracellulaire
om deze te activeren deeltjes
Componenten van het aangeboren immuunsysteem: Gevolgen van vasoactieve factoren:
• Cellulaire component: afweercellen • Vasodilatatie: verwijding van bloedvaten
o Myeloïde reeks: cellen die zich gewoonlijk in de • Toename van de permeabiliteit: doorlaatbaarheid
bloedbaan bevinden van bloedvaten neemt toe
o Lymfoïde reeks: cellen die zich gewoonlijke in de Vasodilatatie en een toename van permeabiliteit zorgen
lymfe bevinden samen voor de vorming van exsudaat, vocht, eiwitten en
• Oplosbare component: mediatoren die vrijkomen uit ontstekingscellen in het weefsel.
beschadigd weefsel en communicatie tussen cellen Factoren die exsudaatvorming veroorzaken:
mogelijk maken • Toename van hydrostatische druk: door vasodilatatie
stroomt er meer bloed naar de ontsteking
• Afname van colloïd-osmotische druk: de verhoogde
permeabiliteit zorgt ervoor dat eiwitten uit de bloed-
Soorten mediatoren: vaten treden, waardoor meer vocht naar buiten
• Vasoactieve factoren: maakt de plek van de ontste- wordt getrokken
king beter bereikbaar, waardoor de typische kenmer- Factoren die bijdragen aan het ontstaan van pijn:
ken van een ontsteking ontstaan • Exsudaat veroorzaakt druk op pijnreceptoren
• Chemotaxische factoren: rekruteren en stimuleren • Stimulatie van pijnreceptoren door bradykinine en se-
ontstekingscellen en zorgen voor een acute of chroni- rotonine
sche ontsteking • Toegenomen gevoeligheid van pijnreceptoren door
prostaglandines
Vasoactieve factoren veroorzaken de typische merkbare
kenmerken van een ontsteking: Soorten chemotaxische factoren:
• Calor: warmte • Cytokines: bevorderen celgroei en/of differentiatie en
• Rubor: roodheid stimuleren de productie van andere complementfac-
• Tumor: zwelling toren
• Dolor: pijn o Interleukines (IL): cytokines die communicatie tus-
• Functio laesa: functieverlies sen leukocyten mogelijk maken
3
, • Chemokines: trekken cellen van het immuunsysteem • Natural killer (NK)-cellen: vernietigen geïnfecteerde
aan op de plek van een ontsteking of afwijkende lichaamscellen
Cytokinen zijn onderdeel van het complementsysteem. • Mestcellen: bevinden zich in de weefsels en kunnen
Het complementsysteem bestaat uit serumeiwitten met een allergische reactie veroorzaken
proteolytische activiteit, waardoor actieve cytokinen Alle cellen hebben een myeloïde oorsprong, behalve de
ontstaan. NK-cel; die heeft een lymfoïde oorsprong.
Proces Toelichting Eiwit(ten)
chemotaxis inductie van lokale in- C3a en C5a
flammatie
opsonisatie pathogeen herken- C3b
baarder maken voor
het immuunsysteem
door te binden aan
het pathogeen -
lysis beschadigen van C5b, C6, C7, C8
membraan van en C9 vormen
bacterie, waardoor de membrane
celinhoud wegloopt attack complex
(MAC)
Opties voor activatie van het complementsysteem:
• Klassieke route: activatie door binding van C1 aan
een antistofcomplex op een bacterie, waardoor C2
opsplitst in C2a en C2b en C4 opsplitst in C4a en C4b
• Alternatieve route: Dendritische cellen bevinden zich in het bloed en fago-
o C2b en C4b vormen C3-convertase: C3 wordt op- cyteren continu deeltjes om te controleren of deze li-
gesplitst in C3a en C3b chaamsvreemd zijn.
o C3b bindt met antigenen van pathogene, waar- Patronen van lichaamsvreemde deeltjes:
door factor B, D en P worden aangetrokken • Pathogen Associated Molecular Patterns (PAMPs): pa-
o C3-convertase en factor P vormen C5-convertase: tronen die aanwezig zijn op pathogenen
C5 wordt opgesplitst in C5a en C5b • Damage Associated Molecular Patterns (DAMPs): pa-
• Lectineroute: mannose bindend lectine (MBL) en fico- tronen die aanwezig zijn op beschadigd weefsel
linen herkennen en binden zich aan koolhydraten PAMPs en DAMPs worden herkend via toll-likereceptoren
De alternatieve route is voornamelijk verantwoordelijk (TLR) die aanwezig zijn op dendritische cellen.
voor het effect van het complementsysteem, maar de Als het nodig is kunnen dendritische cellen een antigeen
klassieke route is wel noodzakelijk voor de werking van de presenterende cel (APC) worden in een lymfeklier. Hier
alternatieve route. kan het verworven immuunsysteem geactiveerd worden.
Monocyten circuleren in het bloed en rijpen in de weef-
sels uit tot macrofagen.
Cellen betrokken bij het afweersysteem zijn leukocyten,
Functies van macrofagen:
witte bloedcellen.
• Fagocytose van pathogenen
Stappen van werking van de leukocyten:
• Fagocytose van celresten
1. Activatie van endotheel door mediatoren
• Antigeenpresentatie: activatie van andere cellen
2. Endotheel maakt adhesiemoleculen aan
• Productie van chemokines en cytokines voor de acti-
3. Marginatie: leukocyten verplaatsen zich naar de cel-
vatie van de lokale afweer
wand
4. Adhesie: binding van leukocyten aan de celwand via
integrines
Functies van neutrofiele granulocyten:
5. Diapedese: transmigratie van leukocyten door het en-
• Productie van lytische enzymen (enzymen die het cel-
dotheel
membraan kunnen afbreken)
6. Migratie via de bloedbaan naar de ontsteking onder
• Fagocytose
invloed van een chemotactische stimulus
Neutrofiele granulocyten hebben als enige taak het ver-
Cellen van het aangeboren immuunsysteem:
wijderen van pathogenen en verplaatsen zich hierbij
• Dendritische cellen: herkennen pathogenen door pa-
naar een oplopende chemokineconcentratie. De cel
tronen en activeren zo nodig het verworven immuun-
leeft kort en sterft op de plaats van de infectie; hierbij
systeem
wordt pus gevormd.
• Macrofagen (ontstaan uit monocyten): fagocytose
van pathogenen
• Granulocyten:
Eosinofiele granulocyten kunnen parasieten, wormen en
o Neutrofiele granulocyten: fagocytose van patho-
andere intestinale pathogenen doden.
genen, waarbij pus ontstaat
Functies van de eosinofiele granulocyt:
o Eosinofiele granulocyten: fagocytose van parasie-
• Productie van toxische eiwitten
ten
• Productie van lytische enzymen
o Basofiele granulocyten: bevinden zich in het bloed
• Degranulatie: uitscheiding van toxische eiwitten en ly-
en kunnen een allergische reactie veroorzaken
tische enzymen die de parasiet direct doden
4
•••
,
Onderdelen:
• Aanval en verdediging 3
o Aangeboren immuunrespons 3
o Verworven immuunrespons 5
• Anatomie 7
o Hoofd-halsregio 7
o Thorax 8
o Abdomen 9
o Rompwand 11
• Beweging 12
o Been 12
o Respiratie 14
o Circulatie 16
• Diabetes mellitus 18
o Glucosehuishouding 18
o Diabetes mellitus 18
• Farmacologie en toxicologie 21
o Farmacokinetiek en -dynamiek 21
o Pijn 22
• Gezondheid en gedrag 24
o Symptoomperceptie 24
o Zorgstelsel 25
• Mechanismen 26
o Zuurbasenevenwicht 26
o Nieren 26
o Respiratie en circulatie 28
o Spijsvertering 28
• Metabolisme 31
o Schildklier 31
o Mitochondriën 32
• Nature en nurture 35
o Soorten aandoeningen 35
o Overervingspatronen 36
• Neoplasma 38
o Celcyclus 38
o Kenmerken van kanker 38
o Soorten kanker 40
o Diagnostiek van kanker 41
o Behandeling van kanker 42
• Vasculaire schade 44
o Anatomie 44
o Pathologie van slagaderen 46
1
,• Veroudering 48
o Verouderingsproces 48
o Vergrijzing 49
2
,Het immuunsysteem vormt een barrière tegen pathoge- • Fagocytose: opruimen van necrotisch weefsel, micro-
nen, schadelijke stoffen of micro-organismen, en rea- organismen en ander lichaamsvreemd materiaal
geert als pathogenen toch binnendringen. o Herkenning en opsonisatie
Er zijn twee soorten immuunsystemen. o Omhulling van het extracellulaire deeltje via een
Aangeboren Verworven fagosoom
Snelheid binnen min-uren na aantal dagen o Lysosoomfusie: lysosoom fuseert met de fagosoom
Herkenning alle pathogenen specifiek en laat de inhoud los
Geheugenfunctie nauwelijks goed o Digestie: verwerken van pathogeen of beschadigd
Een ontsteking is een lokale reactie op weefselschade weefsel en afscheiding van restanten
door activatie van het immuunsysteem. Een ontsteking Antigeenpresentatie vindt plaats via MHC-moleculen, dit
kan het gevolg zijn van een infectie, waarbij een micro- zijn membraaneiwitten die peptiden afkomstig van mi-
organisme is binnengedrongen. Een infectie is altijd een cro-organismen kunnen binden.
ontsteking, maar bij een ontsteking hoeft er niet per se Soorten MHC-moleculen:
sprake te zijn van een infectie. • MHC-1-molecuul: aanwezig op lichaamscellen en
Belangrijke factoren in de werkzaamheid van het im- presenteren eiwitten die aanwezig zijn in het cytosol
muunsysteem: van de cel
• Antigeenpresentatie: afweercellen presenteren anti- • MHC-2-molecuul: aanwezig op antigeenpresente-
genen van het pathogeen aan andere afweercellen rende cellen (APC) en presenteren extracellulaire
om deze te activeren deeltjes
Componenten van het aangeboren immuunsysteem: Gevolgen van vasoactieve factoren:
• Cellulaire component: afweercellen • Vasodilatatie: verwijding van bloedvaten
o Myeloïde reeks: cellen die zich gewoonlijk in de • Toename van de permeabiliteit: doorlaatbaarheid
bloedbaan bevinden van bloedvaten neemt toe
o Lymfoïde reeks: cellen die zich gewoonlijke in de Vasodilatatie en een toename van permeabiliteit zorgen
lymfe bevinden samen voor de vorming van exsudaat, vocht, eiwitten en
• Oplosbare component: mediatoren die vrijkomen uit ontstekingscellen in het weefsel.
beschadigd weefsel en communicatie tussen cellen Factoren die exsudaatvorming veroorzaken:
mogelijk maken • Toename van hydrostatische druk: door vasodilatatie
stroomt er meer bloed naar de ontsteking
• Afname van colloïd-osmotische druk: de verhoogde
permeabiliteit zorgt ervoor dat eiwitten uit de bloed-
Soorten mediatoren: vaten treden, waardoor meer vocht naar buiten
• Vasoactieve factoren: maakt de plek van de ontste- wordt getrokken
king beter bereikbaar, waardoor de typische kenmer- Factoren die bijdragen aan het ontstaan van pijn:
ken van een ontsteking ontstaan • Exsudaat veroorzaakt druk op pijnreceptoren
• Chemotaxische factoren: rekruteren en stimuleren • Stimulatie van pijnreceptoren door bradykinine en se-
ontstekingscellen en zorgen voor een acute of chroni- rotonine
sche ontsteking • Toegenomen gevoeligheid van pijnreceptoren door
prostaglandines
Vasoactieve factoren veroorzaken de typische merkbare
kenmerken van een ontsteking: Soorten chemotaxische factoren:
• Calor: warmte • Cytokines: bevorderen celgroei en/of differentiatie en
• Rubor: roodheid stimuleren de productie van andere complementfac-
• Tumor: zwelling toren
• Dolor: pijn o Interleukines (IL): cytokines die communicatie tus-
• Functio laesa: functieverlies sen leukocyten mogelijk maken
3
, • Chemokines: trekken cellen van het immuunsysteem • Natural killer (NK)-cellen: vernietigen geïnfecteerde
aan op de plek van een ontsteking of afwijkende lichaamscellen
Cytokinen zijn onderdeel van het complementsysteem. • Mestcellen: bevinden zich in de weefsels en kunnen
Het complementsysteem bestaat uit serumeiwitten met een allergische reactie veroorzaken
proteolytische activiteit, waardoor actieve cytokinen Alle cellen hebben een myeloïde oorsprong, behalve de
ontstaan. NK-cel; die heeft een lymfoïde oorsprong.
Proces Toelichting Eiwit(ten)
chemotaxis inductie van lokale in- C3a en C5a
flammatie
opsonisatie pathogeen herken- C3b
baarder maken voor
het immuunsysteem
door te binden aan
het pathogeen -
lysis beschadigen van C5b, C6, C7, C8
membraan van en C9 vormen
bacterie, waardoor de membrane
celinhoud wegloopt attack complex
(MAC)
Opties voor activatie van het complementsysteem:
• Klassieke route: activatie door binding van C1 aan
een antistofcomplex op een bacterie, waardoor C2
opsplitst in C2a en C2b en C4 opsplitst in C4a en C4b
• Alternatieve route: Dendritische cellen bevinden zich in het bloed en fago-
o C2b en C4b vormen C3-convertase: C3 wordt op- cyteren continu deeltjes om te controleren of deze li-
gesplitst in C3a en C3b chaamsvreemd zijn.
o C3b bindt met antigenen van pathogene, waar- Patronen van lichaamsvreemde deeltjes:
door factor B, D en P worden aangetrokken • Pathogen Associated Molecular Patterns (PAMPs): pa-
o C3-convertase en factor P vormen C5-convertase: tronen die aanwezig zijn op pathogenen
C5 wordt opgesplitst in C5a en C5b • Damage Associated Molecular Patterns (DAMPs): pa-
• Lectineroute: mannose bindend lectine (MBL) en fico- tronen die aanwezig zijn op beschadigd weefsel
linen herkennen en binden zich aan koolhydraten PAMPs en DAMPs worden herkend via toll-likereceptoren
De alternatieve route is voornamelijk verantwoordelijk (TLR) die aanwezig zijn op dendritische cellen.
voor het effect van het complementsysteem, maar de Als het nodig is kunnen dendritische cellen een antigeen
klassieke route is wel noodzakelijk voor de werking van de presenterende cel (APC) worden in een lymfeklier. Hier
alternatieve route. kan het verworven immuunsysteem geactiveerd worden.
Monocyten circuleren in het bloed en rijpen in de weef-
sels uit tot macrofagen.
Cellen betrokken bij het afweersysteem zijn leukocyten,
Functies van macrofagen:
witte bloedcellen.
• Fagocytose van pathogenen
Stappen van werking van de leukocyten:
• Fagocytose van celresten
1. Activatie van endotheel door mediatoren
• Antigeenpresentatie: activatie van andere cellen
2. Endotheel maakt adhesiemoleculen aan
• Productie van chemokines en cytokines voor de acti-
3. Marginatie: leukocyten verplaatsen zich naar de cel-
vatie van de lokale afweer
wand
4. Adhesie: binding van leukocyten aan de celwand via
integrines
Functies van neutrofiele granulocyten:
5. Diapedese: transmigratie van leukocyten door het en-
• Productie van lytische enzymen (enzymen die het cel-
dotheel
membraan kunnen afbreken)
6. Migratie via de bloedbaan naar de ontsteking onder
• Fagocytose
invloed van een chemotactische stimulus
Neutrofiele granulocyten hebben als enige taak het ver-
Cellen van het aangeboren immuunsysteem:
wijderen van pathogenen en verplaatsen zich hierbij
• Dendritische cellen: herkennen pathogenen door pa-
naar een oplopende chemokineconcentratie. De cel
tronen en activeren zo nodig het verworven immuun-
leeft kort en sterft op de plaats van de infectie; hierbij
systeem
wordt pus gevormd.
• Macrofagen (ontstaan uit monocyten): fagocytose
van pathogenen
• Granulocyten:
Eosinofiele granulocyten kunnen parasieten, wormen en
o Neutrofiele granulocyten: fagocytose van patho-
andere intestinale pathogenen doden.
genen, waarbij pus ontstaat
Functies van de eosinofiele granulocyt:
o Eosinofiele granulocyten: fagocytose van parasie-
• Productie van toxische eiwitten
ten
• Productie van lytische enzymen
o Basofiele granulocyten: bevinden zich in het bloed
• Degranulatie: uitscheiding van toxische eiwitten en ly-
en kunnen een allergische reactie veroorzaken
tische enzymen die de parasiet direct doden
4
