: 5
•••
,
Onderdelen:
• Life span development 2
o Ontwikkeling 2
• Groei en ontwikkeling 3
o Intra-uteriene groei 3
o Extra-uteriene groei 6
• Nieuwvorming: moleculair en cellulair 12
o Pathologie van kanker 12
o Diagnostiek van kanker 14
o Erfelijke tumoren 16
o Baarmoederhalskanker 18
• Nieuwvorming: patiënt 19
o Systeemtherapie 19
o Radiotherapie 22
o Vermoeidheid 24
o Hematologie 24
o Colorectaal carcinoom 26
o Mammacarcinoom 28
• Nieuwvorming: populatie 30
o Risicofactoren 30
o Frequentie van kanker 30
• Reproductieve levensfase 32
o Gender en sekse 32
o Arbeidsgerelateerde ziekte 34
o Voortplanting 36
o Embryologie 41
• Veroudering en laatste levensfase 45
o Verouderingsmechanismen 45
o Pathofysiologie van veroudering 47
o Palliatieve fase 49
,2
,Soorten leeftijdsfasen: Stadia van Piaget:
• Prenatale fase: voor geboorte • 0-2 jaar: sensomotorische fase
• Baby en peuterleeftijd: 0-3 jaar • 2-6 jaar: preoperatieve fase
• Basisschoolleeftijd: 3-12 jaar • 6-11 jaar: concreet operationele fase
• Adolescentie: 12-18 jaar • > 11 jaar: formeel operationele fase
• Jongvolwassen fase: 18-30 jaar
• Begin middelbare leeftijd: 30-40 jaar
• Middelbare leeftijd: 40-65 jaar
• Ouderen: > 65 jaar Levensfase Opvoedtaken
Soorten taken: baby en • bieden van basisveiligheid
• Ontwikkelingstaken: onderdelen van de ontwikkeling peuter- • stimuleren van onafhankelijkheid
van een individu per leeftijdsfase leeftijd • aangeven van grenzen
• Opvoedingstaken: taken van de verzorgers om hun basisschool- • eisen stellen
kind te ondersteunen bij de ontwikkeling leeftijd • frustratietolerantie verhogen
• zelfstandig problemen leren oplossen
adole- • ruimte geven: meer afstandelijke relatie
scentie • coachen (i.p.v. beschermen)
Levensfase Onderdelen van de ontwikkeling
baby en • hechting
peuter- • exploratie
leeftijd (0-3) • ontdekking van ‘ik en anderen’ Chronische ziekte zorgt ervoor dat het bereiken van de
basisschool- • cognitieve ontwikkeling ontwikkelingsmijlpalen minder vanzelfsprekend is.
leeftijd (3-12) • sociaalemotionele ontwikkeling Levensfase Gevolg van ziekte
• ontwikkeling van zelfredzaamheid baby en • probleem met hechting
adolescentie • identiteitsontwikkeling peuterleeftijd
(12-18) • autonome ontwikkeling basisschool- • minder sociale contacten
• lichamelijke ontwikkeling leeftijd • volwassener gedrag door meer
• seksuele ontwikkeling contact met volwassenen
• sociale ontwikkeling adolescentie • problemen met zelfbeeld
jong- • piek van fysieke conditie • problemen met intimiteit
volwassen fase • zelfstandig wonen • problemen bij leren omgaan met
(18-30) • opleiding afronden lichamelijke klachten (stress)
• beginnen met werk: carrière bouwen jongvolwassen • minder werkervaring
• gezin stichten fase • minder vruchtbaarheid
begin • werken aan carrière • minder seksuele interactie
middelbare • middelen nemen toe begin middel- • zie ‘jongvolwassen fase’
leeftijd (30-40) bare leeftijd • acceptatie: bijstellen toekomstbeeld
middelbare • eerste tekenen fysieke veroudering middelbare • slechtere participatie maatschappij
leeftijd (40-65) • hoogtepunt van de carrière leeftijd • impact op partnerrelatie
• bewust prioriteren ouderen • cognitieve problemen
• zorgen voor kind(eren) en ouder(s) • comorbiditeit
ouderen (> 65) • wegvallen werk • vallen
• nieuwe doelen Door ziekte moeten doelen op een andere manier be-
• (omgaan met) verlies van conditie
reikt worden dan bij niet-zieke mensen.
• sociaal netwerk
Soorten control capacity:
• grootouderrol
• Primair: gedrag aanpassen
Cognitieve ontwikkeling kan worden ingedeeld volgens
• Secundair: emotionele reactie aanpassen
de stadia van Piaget.
3
, Soorten groei: Normale groei is een zelfregulerend, anabool proces. Dit
• Intra-uteriene groei: groei en ontwikkeling tijdens em- betekent dat groei plaatsvindt zolang het systeem het
bryonale en foetale fase (zwangerschap) nodig acht onder invloed van feedbacksystemen. Ver-
• Extra-uteriene groei: groei en ontwikkeling na beval- storingen kunnen leiden tot groeiversnelling of -vertra-
ling ging.
-
Stappen van hormoonproductie tijdens zwangerschap:
1. hCG-productie zorgt voor behoud van corpus luteum
2. Corpus luteum produceert progesteron
3. Luteoplacentaire shift (13-16 weken): corpus luteum
gaat ten gronde en placenta neemt progesteronpro-
ductie over
De zwangerschap wordt berekend vanaf de eerste dag Bij de bevalling wordt ook de placenta verwijderd, waar-
van de laatste menstruatie. De bevruchting vindt pas 2 door een grote wond ontstaat in de uterus.
weken hierna plaats. Gevolgen van de uteruswond:
• Bloedverlies
• Samentrekking van de uterus: voorkomen van over-
Tijdens de zwangerschap treden verschillende verande- matig bloedverlies, waardoor bloeddruk normaal ge-
ringen op in verschillende systemen. sproken redelijk stabiel blijft
Systeem Verandering De meeste systemische veranderingen treden binnen 48
circulatie systemische vaatverwijding uur terug naar oorspronkelijke staat, maar pas na 6 we-
hormonaal productie van hCG en progesteron ken zijn alle systemische veranderingen genormaliseerd.
bewegings- bekkeninstabiliteit en vaak toename
apparaat lumbale lordose (holle vorm lage wervels)
gewicht ~ 12 kg toename: Oorzaken van zwangerschapsklachten:
• 7 kg: maternaal bloed, water en vet • Hormoonschommelingen (hCG en progesteron): mis-
• 5 kg: zwangerschapsproduct (foetus, selijk, moe, stemmingswisselingen en andere smaak
placenta en vruchtwater) • Grote uterus: bandenpijn en contracties (harde buik)
spijs- vertraagde spijsvertering, versneld meta- • Systemische vaatverwijding: blozend gelaat, moe en
vertering bolisme en fysiologische insulineresistentie
oedeem
Gevolgen van systemische vaatverwijding:
• Extra CO2 afblazen: kortademigheid
• Toename weefseldoorbloeding: toename GFR met
• Gewichtstoename: bekkenpijn, rugklachten en
60% voor snellere afvoer van afvalproducten (nieren
moeite met lopen
van foetus voeren nog geen afvalstoffen af, maar
• Vertraagde spijsvertering door vertraagde maagzuur-
scheiden alleen gedronken vruchtwater uit)
secretie en peristaltiek: obstipatie, zuurbranden en
• Afname systemische vaatweerstand: toename com-
smaakverandering
pliantie hart en vaten
• Verhoogd glucosegehalte: insulineresistentie
o Toename hartminuutvolume (HMV): 4,5 L/min → 6,0
L/min
▪ Verhoogd slagvolume: 65 mL → 72 mL (relatief
In het derde trimester kan rugligging van de zwangere
vroeg in zwangerschap)
zorgen voor supine hypotensive syndrome.
▪ Verhoogde hartfrequentie: 70 bpm → 85 bpm
Stappen van ontstaan van supine hypotensive syndrome:
(later tijdens zwangerschap)
1. Rugligging
• Afname bloeddruk: 110/80 mmHg → 105/70 mmHg →
2. Dichtdrukken vena cava inferior door uterus
langzame stijging (mid-pregnancy drop: daling van
3. Afname veneuze return
bloeddruk rond midden van de zwangerschap)
4. Daling bloeddruk
• Toename plasmavolume: 2.500 mL → 3.800 mL
5. Verminderde bloedtoevoer naar foetus
o Toename erytrocytenvolume: 1.500 mL → 1.800 mL
4
•••
,
Onderdelen:
• Life span development 2
o Ontwikkeling 2
• Groei en ontwikkeling 3
o Intra-uteriene groei 3
o Extra-uteriene groei 6
• Nieuwvorming: moleculair en cellulair 12
o Pathologie van kanker 12
o Diagnostiek van kanker 14
o Erfelijke tumoren 16
o Baarmoederhalskanker 18
• Nieuwvorming: patiënt 19
o Systeemtherapie 19
o Radiotherapie 22
o Vermoeidheid 24
o Hematologie 24
o Colorectaal carcinoom 26
o Mammacarcinoom 28
• Nieuwvorming: populatie 30
o Risicofactoren 30
o Frequentie van kanker 30
• Reproductieve levensfase 32
o Gender en sekse 32
o Arbeidsgerelateerde ziekte 34
o Voortplanting 36
o Embryologie 41
• Veroudering en laatste levensfase 45
o Verouderingsmechanismen 45
o Pathofysiologie van veroudering 47
o Palliatieve fase 49
,2
,Soorten leeftijdsfasen: Stadia van Piaget:
• Prenatale fase: voor geboorte • 0-2 jaar: sensomotorische fase
• Baby en peuterleeftijd: 0-3 jaar • 2-6 jaar: preoperatieve fase
• Basisschoolleeftijd: 3-12 jaar • 6-11 jaar: concreet operationele fase
• Adolescentie: 12-18 jaar • > 11 jaar: formeel operationele fase
• Jongvolwassen fase: 18-30 jaar
• Begin middelbare leeftijd: 30-40 jaar
• Middelbare leeftijd: 40-65 jaar
• Ouderen: > 65 jaar Levensfase Opvoedtaken
Soorten taken: baby en • bieden van basisveiligheid
• Ontwikkelingstaken: onderdelen van de ontwikkeling peuter- • stimuleren van onafhankelijkheid
van een individu per leeftijdsfase leeftijd • aangeven van grenzen
• Opvoedingstaken: taken van de verzorgers om hun basisschool- • eisen stellen
kind te ondersteunen bij de ontwikkeling leeftijd • frustratietolerantie verhogen
• zelfstandig problemen leren oplossen
adole- • ruimte geven: meer afstandelijke relatie
scentie • coachen (i.p.v. beschermen)
Levensfase Onderdelen van de ontwikkeling
baby en • hechting
peuter- • exploratie
leeftijd (0-3) • ontdekking van ‘ik en anderen’ Chronische ziekte zorgt ervoor dat het bereiken van de
basisschool- • cognitieve ontwikkeling ontwikkelingsmijlpalen minder vanzelfsprekend is.
leeftijd (3-12) • sociaalemotionele ontwikkeling Levensfase Gevolg van ziekte
• ontwikkeling van zelfredzaamheid baby en • probleem met hechting
adolescentie • identiteitsontwikkeling peuterleeftijd
(12-18) • autonome ontwikkeling basisschool- • minder sociale contacten
• lichamelijke ontwikkeling leeftijd • volwassener gedrag door meer
• seksuele ontwikkeling contact met volwassenen
• sociale ontwikkeling adolescentie • problemen met zelfbeeld
jong- • piek van fysieke conditie • problemen met intimiteit
volwassen fase • zelfstandig wonen • problemen bij leren omgaan met
(18-30) • opleiding afronden lichamelijke klachten (stress)
• beginnen met werk: carrière bouwen jongvolwassen • minder werkervaring
• gezin stichten fase • minder vruchtbaarheid
begin • werken aan carrière • minder seksuele interactie
middelbare • middelen nemen toe begin middel- • zie ‘jongvolwassen fase’
leeftijd (30-40) bare leeftijd • acceptatie: bijstellen toekomstbeeld
middelbare • eerste tekenen fysieke veroudering middelbare • slechtere participatie maatschappij
leeftijd (40-65) • hoogtepunt van de carrière leeftijd • impact op partnerrelatie
• bewust prioriteren ouderen • cognitieve problemen
• zorgen voor kind(eren) en ouder(s) • comorbiditeit
ouderen (> 65) • wegvallen werk • vallen
• nieuwe doelen Door ziekte moeten doelen op een andere manier be-
• (omgaan met) verlies van conditie
reikt worden dan bij niet-zieke mensen.
• sociaal netwerk
Soorten control capacity:
• grootouderrol
• Primair: gedrag aanpassen
Cognitieve ontwikkeling kan worden ingedeeld volgens
• Secundair: emotionele reactie aanpassen
de stadia van Piaget.
3
, Soorten groei: Normale groei is een zelfregulerend, anabool proces. Dit
• Intra-uteriene groei: groei en ontwikkeling tijdens em- betekent dat groei plaatsvindt zolang het systeem het
bryonale en foetale fase (zwangerschap) nodig acht onder invloed van feedbacksystemen. Ver-
• Extra-uteriene groei: groei en ontwikkeling na beval- storingen kunnen leiden tot groeiversnelling of -vertra-
ling ging.
-
Stappen van hormoonproductie tijdens zwangerschap:
1. hCG-productie zorgt voor behoud van corpus luteum
2. Corpus luteum produceert progesteron
3. Luteoplacentaire shift (13-16 weken): corpus luteum
gaat ten gronde en placenta neemt progesteronpro-
ductie over
De zwangerschap wordt berekend vanaf de eerste dag Bij de bevalling wordt ook de placenta verwijderd, waar-
van de laatste menstruatie. De bevruchting vindt pas 2 door een grote wond ontstaat in de uterus.
weken hierna plaats. Gevolgen van de uteruswond:
• Bloedverlies
• Samentrekking van de uterus: voorkomen van over-
Tijdens de zwangerschap treden verschillende verande- matig bloedverlies, waardoor bloeddruk normaal ge-
ringen op in verschillende systemen. sproken redelijk stabiel blijft
Systeem Verandering De meeste systemische veranderingen treden binnen 48
circulatie systemische vaatverwijding uur terug naar oorspronkelijke staat, maar pas na 6 we-
hormonaal productie van hCG en progesteron ken zijn alle systemische veranderingen genormaliseerd.
bewegings- bekkeninstabiliteit en vaak toename
apparaat lumbale lordose (holle vorm lage wervels)
gewicht ~ 12 kg toename: Oorzaken van zwangerschapsklachten:
• 7 kg: maternaal bloed, water en vet • Hormoonschommelingen (hCG en progesteron): mis-
• 5 kg: zwangerschapsproduct (foetus, selijk, moe, stemmingswisselingen en andere smaak
placenta en vruchtwater) • Grote uterus: bandenpijn en contracties (harde buik)
spijs- vertraagde spijsvertering, versneld meta- • Systemische vaatverwijding: blozend gelaat, moe en
vertering bolisme en fysiologische insulineresistentie
oedeem
Gevolgen van systemische vaatverwijding:
• Extra CO2 afblazen: kortademigheid
• Toename weefseldoorbloeding: toename GFR met
• Gewichtstoename: bekkenpijn, rugklachten en
60% voor snellere afvoer van afvalproducten (nieren
moeite met lopen
van foetus voeren nog geen afvalstoffen af, maar
• Vertraagde spijsvertering door vertraagde maagzuur-
scheiden alleen gedronken vruchtwater uit)
secretie en peristaltiek: obstipatie, zuurbranden en
• Afname systemische vaatweerstand: toename com-
smaakverandering
pliantie hart en vaten
• Verhoogd glucosegehalte: insulineresistentie
o Toename hartminuutvolume (HMV): 4,5 L/min → 6,0
L/min
▪ Verhoogd slagvolume: 65 mL → 72 mL (relatief
In het derde trimester kan rugligging van de zwangere
vroeg in zwangerschap)
zorgen voor supine hypotensive syndrome.
▪ Verhoogde hartfrequentie: 70 bpm → 85 bpm
Stappen van ontstaan van supine hypotensive syndrome:
(later tijdens zwangerschap)
1. Rugligging
• Afname bloeddruk: 110/80 mmHg → 105/70 mmHg →
2. Dichtdrukken vena cava inferior door uterus
langzame stijging (mid-pregnancy drop: daling van
3. Afname veneuze return
bloeddruk rond midden van de zwangerschap)
4. Daling bloeddruk
• Toename plasmavolume: 2.500 mL → 3.800 mL
5. Verminderde bloedtoevoer naar foetus
o Toename erytrocytenvolume: 1.500 mL → 1.800 mL
4
