Verdieping aansprakelijkheidsrecht II
Week 1 les 1
1. Welke drie vormen van Europees aansprakelijkheidsrecht onderscheidt Jansen? Leg uit
welke vormen hij noemt, wat hij daarmee bedoeld (in eigen woorden) en noem bij elke
vorm een voorbeeld waarmee jouw uitleg wordt verduidelijkt.
Autonoom Europees aansprakelijkheidsrecht (art. 82 AVG, mededingingsrecht, doorwerking,
luchtvervoer)
o Nationale rechters zijn verplicht rechtstreeks werkende EU-verordeningen en
verdragsbepalingen toe te passen. Dit geldt bijvoorbeeld bij kartelschade (zie Artikel
6:193m BW ), AVG-aansprakelijkheid (art. 82 AVG), en Francovich-
lidstaataansprakelijkheid.
o Nationale regels mogen de werking van deze autonome EU-regels niet belemmeren;
het Unierecht heeft voorrang.
o Nationale rechters zijn bij autonoom Europees aansprakelijkheidsrecht verplicht
direct EU-regels toe te passen en nationale regels zo nodig buiten toepassing te laten.
Geïmplementeerd Europees aansprakelijkheidsrecht (productaansprakelijkheid,
handelspraktijken, mededinginsrecht)
o Hier past de nationale rechter nationale omzettingswetgeving toe die gebaseerd is op
EU-richtlijnen, zoals bij productaansprakelijkheid (Artikel 6:185 BW ).
o De rechter moet deze nationale regels zoveel mogelijk richtlijnconform uitleggen en
toepassen, met inachtneming van het effectiviteitsbeginsel (zie Artikel 19 lid 1 VEU ).
o Bij geïmplementeerd Europees aansprakelijkheidsrecht moeten rechters nationale
omzettingsregels toepassen, maar deze zoveel mogelijk richtlijnconform uitleggen en
het effectiviteitsbeginsel respecteren.
Effectuerend Europees aansprakelijkheidsrecht
o De nationale rechter past het nationale aansprakelijkheidsrecht toe als instrument om
EU-rechten te effectueren, bijvoorbeeld via collectieve acties (Artikel 3:305a BW ) of
bestuursrechtelijke schadeclaims (Artikel 8:88 Awb ).
o Het effectiviteitsbeginsel verplicht de rechter nationale regels zo toe te passen dat de
uitoefening van EU-rechten niet onmogelijk of uiterst moeilijk wordt.
o Bij effectuerend Europees aansprakelijkheidsrecht passen rechters nationale
aansprakelijkheidsregels toe als instrument voor de handhaving van EU-rechten,
waarbij zij het effectiviteitsbeginsel strikt moeten naleven.
o ‘Je probeert met de nationale regels de effectiviteit van de Europese regels te
bevorderen.’
o ‘Dat wat niet wordt geregeld door het Europees aansprakelijkheidsrecht, dat dat
alsnog de toets van het effeciviteitsbeginsel (doeltreffendheid en gelijkwaardigheid)
moet doorstaan.’
o Nationaal recht moet dus altijd het effectiviteitsbeginsel doorstaan.
2. Zoek in zijn bijdrage na welke ontwikkelingen hij schetst op alle thema's die wij gaan
bespreken in de aankomende weken en geef aan wat je nu al kunt achterhalen over de
vorm van aansprakelijkheid die voor de betreffende onderwijsweek geldt. Je kunt
hiervoor gebruik maken van het schematische overzicht dat wij hieronder als tabel
hebben vormgegeven. Dit schema zul je de aankomende onderwijsweken aanvullen.
, Lidstaataansprakelijkheid (Francovich): Ontwikkeling richting een autonoom Europees
aansprakelijkheidsregime. De voorwaarden voor aansprakelijkheid zijn door het Hof van
Justitie van de EU verder uitgewerkt: er moet sprake zijn van een voldoende gekwalificeerde
schending van EU-recht, rechtstreekse toekenning van rechten aan particulieren en causaal
verband. Dit valt onder het autonome Europees aansprakelijkheidsrecht.
Horizontale werking van grondrechten (week 6): Steeds vaker wordt erkend dat EU-
grondrechten en het EVRM ook tussen burgers onderling kunnen doorwerken, wat leidt tot
nieuwe aansprakelijkheidsnormen. Dit betreft veelal het effectuerend Europees
aansprakelijkheidsrecht, waarbij nationale regels worden aangepast onder invloed van het
effectiviteitsbeginsel. Klimaseniorinnen
Kartelschade (mededingingsrecht) (week 2): De vestiging van aansprakelijkheid is autonoom
Europees recht (zie ook art. 193m BW ), terwijl bewijs en omvang deels via richtlijnen zijn
geharmoniseerd (geïmplementeerd recht).
AVG-claims (privacy): De aansprakelijkheidsregeling in de AVG is autonoom Europees recht
(art. 82 AVG), met een ruim schadebegrip en omgekeerde bewijslast. Het nationale
relativiteitsvereiste wordt hier grotendeels terzijde geschoven.
Effectiviteitsbeginsel (art. 19 lid 1 VEU) (week 8): Dit beginsel dwingt nationale rechters tot
aanpassing van nationale regels (zoals causaliteit, schade, bewijs) als deze de effectieve
handhaving van EU-recht belemmeren. Dit speelt vooral bij het effectuerend Europees
aansprakelijkheidsrecht.
Productaansprakelijkheid (week 3): Dit is een voorbeeld van geïmplementeerd Europees
aansprakelijkheidsrecht, waarbij nationale wetgeving (zoals art. 6:185 BW ) is gebaseerd op
een nieuwe EU-richtlijn.
3. Jansen concludeert dat een echt overkoepelend stelsel van 'Europees' aansprakelijkheidsrecht
niet bestaat, maar dat er wel veel ontwikkelingen zijn. Leg uit waarom hij tot de conclusie
komt dat een echt overkoepelend stelsel vooralsnog niet bestaat.
Jansen stelt vast dat een echt overkoepelend stelsel van Europees aansprakelijkheidsrecht ontbreekt,
omdat het Europese recht op dit terrein gefragmenteerd is opgebouwd uit verschillende bronnen en
mechanismen. (Hokjes denken waardoor geen doordachte systematiek, Europa is hier niet mee
bezig dit overkoepelende. Privaatrecht is slechts een mechanisme, ze zijn niet bezig met een
alomvattend systeem) Er bestaat geen uniforme codificatie of samenhangend systeem: het
aansprakelijkheidsrecht wordt deels autonoom door EU-verordeningen en verdragsbepalingen
geregeld, deels via nationale implementatie van richtlijnen en deels door nationale regels die
onder invloed van het effectiviteitsbeginsel worden aangepast. Deze verschillende vormen bestaan
naast elkaar en vullen elkaar aan, maar vormen geen gesloten of volledig geharmoniseerd stelsel.
De reden hiervoor is dat Europa voor de handhaving van het aansprakelijkheidsrecht nog steeds
grotendeels afhankelijk is van nationale rechtsstelsels. Europese regels zijn vaak beperkt tot specifieke
onderwerpen of sectoren en laten veel ruimte voor nationale invulling, waardoor een lappendeken van
regelingen ontstaat. De nationale rechter blijft onmisbaar als uitvoerder en aanvuller van het Europese
recht, waardoor het Europese aansprakelijkheidsrecht een coproductie blijft van Europees en nationaal
recht in plaats van een autonoom, uniform systeem.
‘Europa pakt wel steeds meer ruimte met het idee te handhaven niet een overkoepelend stelsel te
creëren.’
,Aanvullende aantekeningen werkgroep:
Instructie bronnen zoeken zoals de parlementaire geschiedenis van het Unierecht, rechtspraak HvJ en
EVRM en Engelstalige literatuur.
- Voor HvJ rechtspraak gebruik je Curia. Geavanceerd zoeken (zie bladwijzer).
- EUR Lex, archief Europese Unie, alle richtlijnen en aanpassingen van de richtlijnen.
Ook parlementaire geschiedenis van de richtlijn vind je hier ook via richtlijn en dan
‘procedure’. Niet te vergelijken met de geschiedenis in Nederland, maar het helpt wel.
- TIP > kijk ook naar samenvattingen van EU-wetgeving:
https://eur-lex.europa.eu/browse/summaries.html Zoek wel in ‘zoeken in
samenvattingen’
- Richtsnoeren is heel belangrijk, zijn niet bindend maar je kunt het gebruiken om na te
denken over wat je antwoord zou moeten zijn.
- HUDOC, voor rechtspraak over EVRM. Begin altijd bij de keycases.
- Internationale literatuur > UB Utrecht, portal universiteit. Link op Brightspace.
LegalIntelligence of Rechtsorde voor Nederlandse bronnen. HeinOnline voor Engelse
literatuur. Westlaw > UK
Zie ook ‘verzoek om prejudiciële beslissing’ voor deeltoets A. Wel transparant over zijn, maar probeer
eerst zelf een vraag te bedenken.
‘Kijk wat het hof zegt en hoe hij daar komt, ook voor de tentamens.’
, Week 1 les 2
1a. Definieer 'meergelaagde rechtsorde'
Vanuit Europees perspectief betekent de meergelaagde rechtsorde dat het EU-recht een eigen,
autonome rechtslaag vormt die direct doorwerkt in de nationale rechtsordes van de lidstaten. EU-
verordeningen zijn rechtstreeks toepasselijk en hebben voorrang boven strijdige nationale wetgeving;
dit volgt onder meer uit het beginsel van voorrang en de rechtstreekse werking van EU-recht.
Nationale rechters zijn verplicht nationale regels buiten toepassing te laten als deze onverenigbaar zijn
met rechtstreeks werkende EU-normen.
1b. Benoem wetgevende en rechtsprekende instellingen / organen van de Europese Unie en van
de Raad van Europa.
- Europese Unie > Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie vormen
samen de wetgevende macht op voorstel van de commissie. Het Hof van Justitie van
de EU is de rechtsprekende macht.
- Raad van Europa > de wetgevende macht > de Parlementaire Vergadering van de
Raad van Europa heeft een adviserende en controlerende rol, maar geen bindende
wetgevende macht. De beslissingsbevoegdheid ligt bij het Comité van Ministers
(buitenlandse zaken, zij hebben toezicht op naleving van de verdragen). Het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (bevat rechter van elk land) is het
belangrijkste rechtsprekende orgaan.
1c. Waar vindt elk van deze instellingen haar grondslag?
De grondslag van de instellingen van de Europese Unie is vastgelegd in het Verdrag betreffende de
Europese Unie (VEU) en het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Zo zijn
het Europees Parlement, de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie (Europese
commissie zien ook toe op uitvoering van het recht, ook uitvoerende macht) geregeld in Artikel
13-17 VEU , terwijl het Hof van Justitie van de Europese Unie haar basis vindt in Artikel 19 VEU .
Voor de Raad van Europa zijn de instellingen gebaseerd op het Statuut van de Raad van Europa van
1949. Het Comité van Ministers en de Parlementaire Vergadering zijn geregeld in
respectievelijk Artikelen 13-15 en 22-29 van het Statuut . Het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens vindt haar grondslag in Artikel 19-51 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM)
Raad van Europa maakt aanbevelingen voor grondrechten, mensenrechten. Groter orgaan aan
staten dan de EU. Als je lid wil zijn van de Raad moet je het EVRM ondertekenen.
1d. Wat is (/zijn) de functie(s) van de instellingen?
Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie vormen samen de wetgevende
macht van de EU: zij stellen wetgeving vast, keuren de begroting goed en controleren andere
instellingen (Artikelen 14-16 VEU ).
De Europese Commissie doet wetsvoorstellen, voert beleid uit en ziet toe op naleving van EU-
recht.
Week 1 les 1
1. Welke drie vormen van Europees aansprakelijkheidsrecht onderscheidt Jansen? Leg uit
welke vormen hij noemt, wat hij daarmee bedoeld (in eigen woorden) en noem bij elke
vorm een voorbeeld waarmee jouw uitleg wordt verduidelijkt.
Autonoom Europees aansprakelijkheidsrecht (art. 82 AVG, mededingingsrecht, doorwerking,
luchtvervoer)
o Nationale rechters zijn verplicht rechtstreeks werkende EU-verordeningen en
verdragsbepalingen toe te passen. Dit geldt bijvoorbeeld bij kartelschade (zie Artikel
6:193m BW ), AVG-aansprakelijkheid (art. 82 AVG), en Francovich-
lidstaataansprakelijkheid.
o Nationale regels mogen de werking van deze autonome EU-regels niet belemmeren;
het Unierecht heeft voorrang.
o Nationale rechters zijn bij autonoom Europees aansprakelijkheidsrecht verplicht
direct EU-regels toe te passen en nationale regels zo nodig buiten toepassing te laten.
Geïmplementeerd Europees aansprakelijkheidsrecht (productaansprakelijkheid,
handelspraktijken, mededinginsrecht)
o Hier past de nationale rechter nationale omzettingswetgeving toe die gebaseerd is op
EU-richtlijnen, zoals bij productaansprakelijkheid (Artikel 6:185 BW ).
o De rechter moet deze nationale regels zoveel mogelijk richtlijnconform uitleggen en
toepassen, met inachtneming van het effectiviteitsbeginsel (zie Artikel 19 lid 1 VEU ).
o Bij geïmplementeerd Europees aansprakelijkheidsrecht moeten rechters nationale
omzettingsregels toepassen, maar deze zoveel mogelijk richtlijnconform uitleggen en
het effectiviteitsbeginsel respecteren.
Effectuerend Europees aansprakelijkheidsrecht
o De nationale rechter past het nationale aansprakelijkheidsrecht toe als instrument om
EU-rechten te effectueren, bijvoorbeeld via collectieve acties (Artikel 3:305a BW ) of
bestuursrechtelijke schadeclaims (Artikel 8:88 Awb ).
o Het effectiviteitsbeginsel verplicht de rechter nationale regels zo toe te passen dat de
uitoefening van EU-rechten niet onmogelijk of uiterst moeilijk wordt.
o Bij effectuerend Europees aansprakelijkheidsrecht passen rechters nationale
aansprakelijkheidsregels toe als instrument voor de handhaving van EU-rechten,
waarbij zij het effectiviteitsbeginsel strikt moeten naleven.
o ‘Je probeert met de nationale regels de effectiviteit van de Europese regels te
bevorderen.’
o ‘Dat wat niet wordt geregeld door het Europees aansprakelijkheidsrecht, dat dat
alsnog de toets van het effeciviteitsbeginsel (doeltreffendheid en gelijkwaardigheid)
moet doorstaan.’
o Nationaal recht moet dus altijd het effectiviteitsbeginsel doorstaan.
2. Zoek in zijn bijdrage na welke ontwikkelingen hij schetst op alle thema's die wij gaan
bespreken in de aankomende weken en geef aan wat je nu al kunt achterhalen over de
vorm van aansprakelijkheid die voor de betreffende onderwijsweek geldt. Je kunt
hiervoor gebruik maken van het schematische overzicht dat wij hieronder als tabel
hebben vormgegeven. Dit schema zul je de aankomende onderwijsweken aanvullen.
, Lidstaataansprakelijkheid (Francovich): Ontwikkeling richting een autonoom Europees
aansprakelijkheidsregime. De voorwaarden voor aansprakelijkheid zijn door het Hof van
Justitie van de EU verder uitgewerkt: er moet sprake zijn van een voldoende gekwalificeerde
schending van EU-recht, rechtstreekse toekenning van rechten aan particulieren en causaal
verband. Dit valt onder het autonome Europees aansprakelijkheidsrecht.
Horizontale werking van grondrechten (week 6): Steeds vaker wordt erkend dat EU-
grondrechten en het EVRM ook tussen burgers onderling kunnen doorwerken, wat leidt tot
nieuwe aansprakelijkheidsnormen. Dit betreft veelal het effectuerend Europees
aansprakelijkheidsrecht, waarbij nationale regels worden aangepast onder invloed van het
effectiviteitsbeginsel. Klimaseniorinnen
Kartelschade (mededingingsrecht) (week 2): De vestiging van aansprakelijkheid is autonoom
Europees recht (zie ook art. 193m BW ), terwijl bewijs en omvang deels via richtlijnen zijn
geharmoniseerd (geïmplementeerd recht).
AVG-claims (privacy): De aansprakelijkheidsregeling in de AVG is autonoom Europees recht
(art. 82 AVG), met een ruim schadebegrip en omgekeerde bewijslast. Het nationale
relativiteitsvereiste wordt hier grotendeels terzijde geschoven.
Effectiviteitsbeginsel (art. 19 lid 1 VEU) (week 8): Dit beginsel dwingt nationale rechters tot
aanpassing van nationale regels (zoals causaliteit, schade, bewijs) als deze de effectieve
handhaving van EU-recht belemmeren. Dit speelt vooral bij het effectuerend Europees
aansprakelijkheidsrecht.
Productaansprakelijkheid (week 3): Dit is een voorbeeld van geïmplementeerd Europees
aansprakelijkheidsrecht, waarbij nationale wetgeving (zoals art. 6:185 BW ) is gebaseerd op
een nieuwe EU-richtlijn.
3. Jansen concludeert dat een echt overkoepelend stelsel van 'Europees' aansprakelijkheidsrecht
niet bestaat, maar dat er wel veel ontwikkelingen zijn. Leg uit waarom hij tot de conclusie
komt dat een echt overkoepelend stelsel vooralsnog niet bestaat.
Jansen stelt vast dat een echt overkoepelend stelsel van Europees aansprakelijkheidsrecht ontbreekt,
omdat het Europese recht op dit terrein gefragmenteerd is opgebouwd uit verschillende bronnen en
mechanismen. (Hokjes denken waardoor geen doordachte systematiek, Europa is hier niet mee
bezig dit overkoepelende. Privaatrecht is slechts een mechanisme, ze zijn niet bezig met een
alomvattend systeem) Er bestaat geen uniforme codificatie of samenhangend systeem: het
aansprakelijkheidsrecht wordt deels autonoom door EU-verordeningen en verdragsbepalingen
geregeld, deels via nationale implementatie van richtlijnen en deels door nationale regels die
onder invloed van het effectiviteitsbeginsel worden aangepast. Deze verschillende vormen bestaan
naast elkaar en vullen elkaar aan, maar vormen geen gesloten of volledig geharmoniseerd stelsel.
De reden hiervoor is dat Europa voor de handhaving van het aansprakelijkheidsrecht nog steeds
grotendeels afhankelijk is van nationale rechtsstelsels. Europese regels zijn vaak beperkt tot specifieke
onderwerpen of sectoren en laten veel ruimte voor nationale invulling, waardoor een lappendeken van
regelingen ontstaat. De nationale rechter blijft onmisbaar als uitvoerder en aanvuller van het Europese
recht, waardoor het Europese aansprakelijkheidsrecht een coproductie blijft van Europees en nationaal
recht in plaats van een autonoom, uniform systeem.
‘Europa pakt wel steeds meer ruimte met het idee te handhaven niet een overkoepelend stelsel te
creëren.’
,Aanvullende aantekeningen werkgroep:
Instructie bronnen zoeken zoals de parlementaire geschiedenis van het Unierecht, rechtspraak HvJ en
EVRM en Engelstalige literatuur.
- Voor HvJ rechtspraak gebruik je Curia. Geavanceerd zoeken (zie bladwijzer).
- EUR Lex, archief Europese Unie, alle richtlijnen en aanpassingen van de richtlijnen.
Ook parlementaire geschiedenis van de richtlijn vind je hier ook via richtlijn en dan
‘procedure’. Niet te vergelijken met de geschiedenis in Nederland, maar het helpt wel.
- TIP > kijk ook naar samenvattingen van EU-wetgeving:
https://eur-lex.europa.eu/browse/summaries.html Zoek wel in ‘zoeken in
samenvattingen’
- Richtsnoeren is heel belangrijk, zijn niet bindend maar je kunt het gebruiken om na te
denken over wat je antwoord zou moeten zijn.
- HUDOC, voor rechtspraak over EVRM. Begin altijd bij de keycases.
- Internationale literatuur > UB Utrecht, portal universiteit. Link op Brightspace.
LegalIntelligence of Rechtsorde voor Nederlandse bronnen. HeinOnline voor Engelse
literatuur. Westlaw > UK
Zie ook ‘verzoek om prejudiciële beslissing’ voor deeltoets A. Wel transparant over zijn, maar probeer
eerst zelf een vraag te bedenken.
‘Kijk wat het hof zegt en hoe hij daar komt, ook voor de tentamens.’
, Week 1 les 2
1a. Definieer 'meergelaagde rechtsorde'
Vanuit Europees perspectief betekent de meergelaagde rechtsorde dat het EU-recht een eigen,
autonome rechtslaag vormt die direct doorwerkt in de nationale rechtsordes van de lidstaten. EU-
verordeningen zijn rechtstreeks toepasselijk en hebben voorrang boven strijdige nationale wetgeving;
dit volgt onder meer uit het beginsel van voorrang en de rechtstreekse werking van EU-recht.
Nationale rechters zijn verplicht nationale regels buiten toepassing te laten als deze onverenigbaar zijn
met rechtstreeks werkende EU-normen.
1b. Benoem wetgevende en rechtsprekende instellingen / organen van de Europese Unie en van
de Raad van Europa.
- Europese Unie > Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie vormen
samen de wetgevende macht op voorstel van de commissie. Het Hof van Justitie van
de EU is de rechtsprekende macht.
- Raad van Europa > de wetgevende macht > de Parlementaire Vergadering van de
Raad van Europa heeft een adviserende en controlerende rol, maar geen bindende
wetgevende macht. De beslissingsbevoegdheid ligt bij het Comité van Ministers
(buitenlandse zaken, zij hebben toezicht op naleving van de verdragen). Het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (bevat rechter van elk land) is het
belangrijkste rechtsprekende orgaan.
1c. Waar vindt elk van deze instellingen haar grondslag?
De grondslag van de instellingen van de Europese Unie is vastgelegd in het Verdrag betreffende de
Europese Unie (VEU) en het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU). Zo zijn
het Europees Parlement, de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie (Europese
commissie zien ook toe op uitvoering van het recht, ook uitvoerende macht) geregeld in Artikel
13-17 VEU , terwijl het Hof van Justitie van de Europese Unie haar basis vindt in Artikel 19 VEU .
Voor de Raad van Europa zijn de instellingen gebaseerd op het Statuut van de Raad van Europa van
1949. Het Comité van Ministers en de Parlementaire Vergadering zijn geregeld in
respectievelijk Artikelen 13-15 en 22-29 van het Statuut . Het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens vindt haar grondslag in Artikel 19-51 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM)
Raad van Europa maakt aanbevelingen voor grondrechten, mensenrechten. Groter orgaan aan
staten dan de EU. Als je lid wil zijn van de Raad moet je het EVRM ondertekenen.
1d. Wat is (/zijn) de functie(s) van de instellingen?
Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie vormen samen de wetgevende
macht van de EU: zij stellen wetgeving vast, keuren de begroting goed en controleren andere
instellingen (Artikelen 14-16 VEU ).
De Europese Commissie doet wetsvoorstellen, voert beleid uit en ziet toe op naleving van EU-
recht.
