HC internationaal privaatrecht week 1
Inleiding & personen- en familierecht I
Volgorde van bespreking:
Inleiding
Wat is Internationaal Privaatrecht (IPR)?
Hoofdvragen van het IPR
Bronnen van het Nederlandse IPR
Intermezzo
Conflictenrecht algemeen (methode)
Processuele aspecten van het conflictenrecht
Personen- en Familierecht I
Echtscheiding
Alimentatie
WAT IS IPR?
Het IPR behandelt de niet-materiele aspecten van privaatrechtelijke
grensoverschrijdende (als in: meerdere landen/rechtsstelsels) casussen. Denk bij
grensoverschrijdende aspecten aan nationaliteiten, verblijfplaatsen, een
onrechtmatige daad of overeenkomsten in een ander land. In privaatrechtelijke
grensoverschrijdende casussen wordt grofweg onderscheid gemaakt in vier soorten,
oftewel de HOOFDVRAGEN VAN HET IPR:
1. Rechtsmacht (= bevoegdheid)
- Procesrecht: Welke rechters zijn bevoegd, is de Nederlandse rechter
bevoegd?
2. Conflictenrecht
- Welk recht is van toepassing?
3. Erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen
- Komt het buitenlandse vonnis voor erkenning (en tenuitvoerlegging) (in NL)
in aanmerking?
4. Internationale rechtshulp en samenwerking (niet verder behandeld)
Het kan voorkomen dat een Nederlandse rechter bevoegd is, maar dat buitenlands
recht van toepassing is. In een dergelijk geval moet de Nederlandse rechter op basis
van vreemd (als in: buitenlands) recht oordelen. Echter zijn er ook bepaalde EU-
regelingen van toepassing, waardoor de vraag ook in EU-context kan worden
behandeld.
Er mag dus geen sprake zijn van een 100% intern geval. Dat zijn gevallen waarin alle
aspecten van de casus volledig Nederlands zijn. Bij twijfel of ‘geval’ het internationaal
is, kunnen de IPR regels worden toegepast.
Wanneer is sprake van een internationaal privaatrechtelijk geval?
1. Privaatrechtelijke casus
2. Grensoverschrijdende aspecten
3. ≠ ‘intern geval’
,IPR is dus GEEN internationaal recht, maar nationaal recht. We spreken over
‘internationaal’ recht gezien het grensoverschrijdende aspect een rol speelt, maar elk
land heeft zijn eigen IPR.
Daarnaast is IPR GEEN materieel recht. Het niet-materiele aspect ziet op de
beantwoording van de soort vraag (hoofdvragen van het IPR) binnen het IPR.
De eerste en derde hoofdvraag zijn internationaal procesrecht. In
echtscheidingszaken wordt immers niet beantwoord: kan de echtscheiding
uitgesproken worden, maar: wie kan de echtscheiding uitspreken en op basis van
welk recht? De erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen gaat aan
de hand van het Nederlandse IPR, veelal te vinden in Boek 10 BW. Het conflictenrecht
is een specifiek terrein (autonoom rechtsgebied binnen privaatrecht in ruime zin,
recht dat het toepasselijk recht aanwijst).
IPR is GEEN internationaal recht
IPR = nationaal recht
IPR is GEEN materieel privaatrecht
IPR =
1) Internationaal procesrecht (bevoegdheid & erkenning & tul)
2) Conflictenrecht = autonoom rechtsgebied binnen het privaatrecht in ruime zin
Terminologie
BRONNEN VAN HET NEDERLANDSE IPR
Vroeger was het IPR erg lastig toe te passen. Dit kwam veelal doordat weinig
overeenkomstig, of gecodificeerd was. Het IPR bestond vroeger grofweg uit:
1. Verdragen
2. Enkele wettelijke bepalingen (Wet AB, Rv)
3. Ongeschreven recht (jurisprudentie, doctrine)
Er is op dit moment een grote verscheidenheid aan verschillende bronnen van het
Nederlandse IPR. De bronnen van het Nederlandse IPR bestaan nu grofweg uit:
1. Internationale verdragen en Europese verordeningen
2. Nederlandse wetgeving (boek 10 BW; Rv)
3. Regels van ongeschreven Nederlands recht
De hiërarchie van de bovenstaande bronnen is van belang. Hierboven zijn de bronnen
volgens de juiste hiërarchie weergegeven.
,Internationale verdragen en Europese verordeningen
Eind 19e eeuw is de Haagse Conferentie opgericht. Deze internationale organisatie
vestigt zich in het Vredespaleis (Den Haag) en zijn er op gericht het privaatrecht
meer te harmoniseren en universeler te maken, onder andere door verdragen op het
gebied van het IPR vast te stellen. Dit bevordert de rechtszekerheid en
bevoegdheidsregelingen.
Nederland was partij bij een groot gedeelte van de verdragen van de Haagse
conferentie. Dat het Vredespaleis in Nederland is gevestigd speelt hierbij een rol.
Hierna volgde vele andere verdragen van diverse internationale organisaties. Doordat
de verdragen meestal worden opgesteld door internationale organisaties kennen
deze (meestal) geen hoogste rechter. Per land gaan de geschillen of vraagstukken
dus intern naar de hoogste rechter. Er geldt dus geen uitlegpositie voor het HvJ-EU
(zie hierna).
Vanaf de jaren negentig heeft de Europese Unie de bevoegdheid om op het gebied
van IPR verordeningen te maken. Voorbeelden van EU-verdragen zijn Brussel II-ter,
Brussel I bis, Rome I en Rome II. Deze verordeningen zijn vernoemd naar de plek
waar ze zijn vastgesteld en sluiten op elkaar aan/volgen elkaar op. EU-verdragen en
verordeningen worden vaak opgericht om het vertrouwen
in interlandelijke handel en het vrije verkeer van personen/goederen te versterken.
Binnen de EU kunnen rechters prejudiciële vragen stellen HvJ-EU.
Algemeen kader oplossen casus
Verdragen of verordeningen zijn van toepassing, als ze voldoen aan de drie
toepassingsgebieden:
Materieel toepassingsgebied
Heeft betrekking op de inhoud; op welk gebied/onderwerp ziet het verdrag?
Vaak te vinden in de titel, of in de eerste artikelen van een verdrag/verordening.
Temporeel toepassingsgebied
Vanaf welk moment is het verdrag van toepassing?
- Casus speelt in jaar X, welke regeling moet ik nu hebben.
Vaak achter in het verdrag te vinden.
Kwestie van legaliteit, wanneer trad het in werking?
Formeel toepassingsgebied
Ruimtelijk werkingsbereik; vraagt deze regeling een specifieke band met de
verdragsstatelijke staten dan wel de lidstaten?
Komt eigenlijk alleen aan de orde bij een beperking daarvan.
Kan ook universeel zijn, dan is het overal van toepassing. Elk recht van elk
land ter wereld zou dan aangewezen kunnen worden.
Bijvoorbeeld: Weens Koopverdrag: alleen van toepassing op
koopovereenkomsten gesloten binnen Oostenrijk, anders niet van toepassing.
Alleen als aan alle drie de toepassingsgebieden is voldaan, is het verdrag of de
verordening van toepassing. Indien er meerdere verdragen of verordeningen van
toepassing zijn, is er sprake van samenloop. Of er sprake is van samenloop kan
worden beoordeeld aan de hand van het toepassingsgebied van de verdragen of
verordeningen (materieel, formeel en temporeel). Er is alleen sprake van samenloop
als twee regelingen tegelijkertijd zowel materieel, formeel, als temporeel van
toepassing zijn.
, Meerdere van toepassing?
Eerst kijken naar de hiërarchie van de bronnen: in artikel 93 en 94 Gw staan
voorrangsregels. Verdragen en verordeningen zitten op eenzelfde niveau.
Als twee bronnen tegelijk toepassing lenen moet je kijken naar een
samenloopregel, dat is vaak (inmiddels) een expliciete regel opgenomen in
een van de betrokken regeling die aangeeft in welke gevallen welke regeling
voorgaat.
- Anders: Weens Verdragenverdrag.
Als er geen verdrag of verordening van toepassing is, dan is de Nederlandse
wetgeving van toepassing. De Nederlandse wetgeving voor het IPR van belang luidt:
Bevoegdheid: artikel 1-14 Rv
Toepasselijk recht: boek 10 BW
Erkenning en tenuitvoerlegging: artikel 431 Rv
Nederlands ongeschreven recht is jurisprudentie en de doctrine.
- Als bron voor recht komt jurisprudentie of doctrine nog maar heel weinig
voor, enkel ter verduidelijking/als uitleg.
CONFLICTENRECHT ALGEMEEN (METHODE)
Het conflictenrecht vindt zijn oorsprong in de middeleeuwen in Italië. De directe
aanleiding was dat mensen zich steeds vaker over de grenzen van verschillende
landen en stadstaten verplaatsten, terwijl elk gebied zijn eigen rechtsstelsel had.
Door de opkomst van de stadstaten ontstonden er zelfstandige rechtssystemen en
bloeide de handel. Dit leidde tot de behoefte aan een rechtsleer die duidelijk maakte
welk recht moest worden toegepast bij grensoverschrijdende gevallen.
Rechtsgeleerden ontwikkelden daarom een methode waarbij zij het karakter van een
rechtsregel analyseerden om te bepalen in welke gevallen deze regel van toepassing
was. Het uitgangspunt was steeds de aard van de betreffende regel.
Eeuwen later hebben de Verenigde Staten opnieuw aansluiting gezocht bij dit
systeem, dat in sommige staten nog steeds wordt toegepast. Het doel is steeds
hetzelfde gebleven: het afbakenen van het werkingsbereik van nationale
rechtsregels.
Het conflictenrecht is het recht dat bepaalt welk recht van toepassing is op een
casus, hiervoor zijn grofweg twee methoden:
1. Statutenleer / Neo-statutisme: Uitgangspunt is de rechtsregel;
2. Verwijzingsmethode (Von Savigny): Uitgangspunt is de rechtsverhouding.
Carl Friedrich Von Savigny: Savigniaanse verwijzingsmethode
Hierbij is de rechtsverhouding het uitgangspunt. Er moet worden vastgesteld welk
aanknopingspunt een gebeurtenis heeft met een bepaald stelsel (één
aanknopingspunt). Dit kan per rechtsverhouding worden bepaald. Hierdoor kan de
rechtsverhouding worden thuisgebracht (het vinden van de ‘Sitz’). Het beginsel
hiervan is ‘nauwste verbondenheid en het doel ‘beslissingsharmonie’
(entscheidungsharmonie). Voorbeelden uit Rome II:
Inleiding & personen- en familierecht I
Volgorde van bespreking:
Inleiding
Wat is Internationaal Privaatrecht (IPR)?
Hoofdvragen van het IPR
Bronnen van het Nederlandse IPR
Intermezzo
Conflictenrecht algemeen (methode)
Processuele aspecten van het conflictenrecht
Personen- en Familierecht I
Echtscheiding
Alimentatie
WAT IS IPR?
Het IPR behandelt de niet-materiele aspecten van privaatrechtelijke
grensoverschrijdende (als in: meerdere landen/rechtsstelsels) casussen. Denk bij
grensoverschrijdende aspecten aan nationaliteiten, verblijfplaatsen, een
onrechtmatige daad of overeenkomsten in een ander land. In privaatrechtelijke
grensoverschrijdende casussen wordt grofweg onderscheid gemaakt in vier soorten,
oftewel de HOOFDVRAGEN VAN HET IPR:
1. Rechtsmacht (= bevoegdheid)
- Procesrecht: Welke rechters zijn bevoegd, is de Nederlandse rechter
bevoegd?
2. Conflictenrecht
- Welk recht is van toepassing?
3. Erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen
- Komt het buitenlandse vonnis voor erkenning (en tenuitvoerlegging) (in NL)
in aanmerking?
4. Internationale rechtshulp en samenwerking (niet verder behandeld)
Het kan voorkomen dat een Nederlandse rechter bevoegd is, maar dat buitenlands
recht van toepassing is. In een dergelijk geval moet de Nederlandse rechter op basis
van vreemd (als in: buitenlands) recht oordelen. Echter zijn er ook bepaalde EU-
regelingen van toepassing, waardoor de vraag ook in EU-context kan worden
behandeld.
Er mag dus geen sprake zijn van een 100% intern geval. Dat zijn gevallen waarin alle
aspecten van de casus volledig Nederlands zijn. Bij twijfel of ‘geval’ het internationaal
is, kunnen de IPR regels worden toegepast.
Wanneer is sprake van een internationaal privaatrechtelijk geval?
1. Privaatrechtelijke casus
2. Grensoverschrijdende aspecten
3. ≠ ‘intern geval’
,IPR is dus GEEN internationaal recht, maar nationaal recht. We spreken over
‘internationaal’ recht gezien het grensoverschrijdende aspect een rol speelt, maar elk
land heeft zijn eigen IPR.
Daarnaast is IPR GEEN materieel recht. Het niet-materiele aspect ziet op de
beantwoording van de soort vraag (hoofdvragen van het IPR) binnen het IPR.
De eerste en derde hoofdvraag zijn internationaal procesrecht. In
echtscheidingszaken wordt immers niet beantwoord: kan de echtscheiding
uitgesproken worden, maar: wie kan de echtscheiding uitspreken en op basis van
welk recht? De erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen gaat aan
de hand van het Nederlandse IPR, veelal te vinden in Boek 10 BW. Het conflictenrecht
is een specifiek terrein (autonoom rechtsgebied binnen privaatrecht in ruime zin,
recht dat het toepasselijk recht aanwijst).
IPR is GEEN internationaal recht
IPR = nationaal recht
IPR is GEEN materieel privaatrecht
IPR =
1) Internationaal procesrecht (bevoegdheid & erkenning & tul)
2) Conflictenrecht = autonoom rechtsgebied binnen het privaatrecht in ruime zin
Terminologie
BRONNEN VAN HET NEDERLANDSE IPR
Vroeger was het IPR erg lastig toe te passen. Dit kwam veelal doordat weinig
overeenkomstig, of gecodificeerd was. Het IPR bestond vroeger grofweg uit:
1. Verdragen
2. Enkele wettelijke bepalingen (Wet AB, Rv)
3. Ongeschreven recht (jurisprudentie, doctrine)
Er is op dit moment een grote verscheidenheid aan verschillende bronnen van het
Nederlandse IPR. De bronnen van het Nederlandse IPR bestaan nu grofweg uit:
1. Internationale verdragen en Europese verordeningen
2. Nederlandse wetgeving (boek 10 BW; Rv)
3. Regels van ongeschreven Nederlands recht
De hiërarchie van de bovenstaande bronnen is van belang. Hierboven zijn de bronnen
volgens de juiste hiërarchie weergegeven.
,Internationale verdragen en Europese verordeningen
Eind 19e eeuw is de Haagse Conferentie opgericht. Deze internationale organisatie
vestigt zich in het Vredespaleis (Den Haag) en zijn er op gericht het privaatrecht
meer te harmoniseren en universeler te maken, onder andere door verdragen op het
gebied van het IPR vast te stellen. Dit bevordert de rechtszekerheid en
bevoegdheidsregelingen.
Nederland was partij bij een groot gedeelte van de verdragen van de Haagse
conferentie. Dat het Vredespaleis in Nederland is gevestigd speelt hierbij een rol.
Hierna volgde vele andere verdragen van diverse internationale organisaties. Doordat
de verdragen meestal worden opgesteld door internationale organisaties kennen
deze (meestal) geen hoogste rechter. Per land gaan de geschillen of vraagstukken
dus intern naar de hoogste rechter. Er geldt dus geen uitlegpositie voor het HvJ-EU
(zie hierna).
Vanaf de jaren negentig heeft de Europese Unie de bevoegdheid om op het gebied
van IPR verordeningen te maken. Voorbeelden van EU-verdragen zijn Brussel II-ter,
Brussel I bis, Rome I en Rome II. Deze verordeningen zijn vernoemd naar de plek
waar ze zijn vastgesteld en sluiten op elkaar aan/volgen elkaar op. EU-verdragen en
verordeningen worden vaak opgericht om het vertrouwen
in interlandelijke handel en het vrije verkeer van personen/goederen te versterken.
Binnen de EU kunnen rechters prejudiciële vragen stellen HvJ-EU.
Algemeen kader oplossen casus
Verdragen of verordeningen zijn van toepassing, als ze voldoen aan de drie
toepassingsgebieden:
Materieel toepassingsgebied
Heeft betrekking op de inhoud; op welk gebied/onderwerp ziet het verdrag?
Vaak te vinden in de titel, of in de eerste artikelen van een verdrag/verordening.
Temporeel toepassingsgebied
Vanaf welk moment is het verdrag van toepassing?
- Casus speelt in jaar X, welke regeling moet ik nu hebben.
Vaak achter in het verdrag te vinden.
Kwestie van legaliteit, wanneer trad het in werking?
Formeel toepassingsgebied
Ruimtelijk werkingsbereik; vraagt deze regeling een specifieke band met de
verdragsstatelijke staten dan wel de lidstaten?
Komt eigenlijk alleen aan de orde bij een beperking daarvan.
Kan ook universeel zijn, dan is het overal van toepassing. Elk recht van elk
land ter wereld zou dan aangewezen kunnen worden.
Bijvoorbeeld: Weens Koopverdrag: alleen van toepassing op
koopovereenkomsten gesloten binnen Oostenrijk, anders niet van toepassing.
Alleen als aan alle drie de toepassingsgebieden is voldaan, is het verdrag of de
verordening van toepassing. Indien er meerdere verdragen of verordeningen van
toepassing zijn, is er sprake van samenloop. Of er sprake is van samenloop kan
worden beoordeeld aan de hand van het toepassingsgebied van de verdragen of
verordeningen (materieel, formeel en temporeel). Er is alleen sprake van samenloop
als twee regelingen tegelijkertijd zowel materieel, formeel, als temporeel van
toepassing zijn.
, Meerdere van toepassing?
Eerst kijken naar de hiërarchie van de bronnen: in artikel 93 en 94 Gw staan
voorrangsregels. Verdragen en verordeningen zitten op eenzelfde niveau.
Als twee bronnen tegelijk toepassing lenen moet je kijken naar een
samenloopregel, dat is vaak (inmiddels) een expliciete regel opgenomen in
een van de betrokken regeling die aangeeft in welke gevallen welke regeling
voorgaat.
- Anders: Weens Verdragenverdrag.
Als er geen verdrag of verordening van toepassing is, dan is de Nederlandse
wetgeving van toepassing. De Nederlandse wetgeving voor het IPR van belang luidt:
Bevoegdheid: artikel 1-14 Rv
Toepasselijk recht: boek 10 BW
Erkenning en tenuitvoerlegging: artikel 431 Rv
Nederlands ongeschreven recht is jurisprudentie en de doctrine.
- Als bron voor recht komt jurisprudentie of doctrine nog maar heel weinig
voor, enkel ter verduidelijking/als uitleg.
CONFLICTENRECHT ALGEMEEN (METHODE)
Het conflictenrecht vindt zijn oorsprong in de middeleeuwen in Italië. De directe
aanleiding was dat mensen zich steeds vaker over de grenzen van verschillende
landen en stadstaten verplaatsten, terwijl elk gebied zijn eigen rechtsstelsel had.
Door de opkomst van de stadstaten ontstonden er zelfstandige rechtssystemen en
bloeide de handel. Dit leidde tot de behoefte aan een rechtsleer die duidelijk maakte
welk recht moest worden toegepast bij grensoverschrijdende gevallen.
Rechtsgeleerden ontwikkelden daarom een methode waarbij zij het karakter van een
rechtsregel analyseerden om te bepalen in welke gevallen deze regel van toepassing
was. Het uitgangspunt was steeds de aard van de betreffende regel.
Eeuwen later hebben de Verenigde Staten opnieuw aansluiting gezocht bij dit
systeem, dat in sommige staten nog steeds wordt toegepast. Het doel is steeds
hetzelfde gebleven: het afbakenen van het werkingsbereik van nationale
rechtsregels.
Het conflictenrecht is het recht dat bepaalt welk recht van toepassing is op een
casus, hiervoor zijn grofweg twee methoden:
1. Statutenleer / Neo-statutisme: Uitgangspunt is de rechtsregel;
2. Verwijzingsmethode (Von Savigny): Uitgangspunt is de rechtsverhouding.
Carl Friedrich Von Savigny: Savigniaanse verwijzingsmethode
Hierbij is de rechtsverhouding het uitgangspunt. Er moet worden vastgesteld welk
aanknopingspunt een gebeurtenis heeft met een bepaald stelsel (één
aanknopingspunt). Dit kan per rechtsverhouding worden bepaald. Hierdoor kan de
rechtsverhouding worden thuisgebracht (het vinden van de ‘Sitz’). Het beginsel
hiervan is ‘nauwste verbondenheid en het doel ‘beslissingsharmonie’
(entscheidungsharmonie). Voorbeelden uit Rome II:
