SV opvoeden door beginners
Hoofdstuk 1 Feiten en meningen
Geschiedenis van het opvoedingsadvies
Het is denkbaar dat moderne ouders wat minder goed op hun taak voorbereid
zijn dan, pakweg, honderd of tweehonderd jaar geleden, omdat kinderen
vroeger vaak als oppas voor jongere broertjes of zusjes fungeerden. Moeders
woonden dichtbij hun moeders en zussen, aan wie ze van alles konden vragen.
In grote delen van de wereld gaat het nog steeds zo. Kinderen worden
opgevoed in overeenstemming met morele, religieuze en culturele
voorschriften van hun samenleving. Daaraan komen geen artsen, psychologen
of boeken aan te pas.
Vroeger werd veel informatie over opvoeden uit de Bijbel gehaald. Ook waren
er nog een aantal klassieke boeken als dat van de Griekse filosoof Plato of de
filosoof Plutarchus. Plutarchus was ervan overtuigd dat het gedrag van de
volwassene in hoge mate afhankelijk is van de tucht (praktiseren van regels)
die hem als kind is bijgebracht.
Na uitvinding van de boekdrukkunst en met de toename van het aantal
mensen dat kon lezen, nam het aantal boeken toe; er ontstond een specifiek
genre. Ouders konden al snel een adviesboek naar eigen smaak kiezen. Religie
was voor veel mensen bepalend voor het adviesboek dat zij verkozen. Met de
secularisatie is religie als thema uit de meeste adviesboeken verdwenen, maar
de diversiteit is gebleven.
Nu is er een veel meer kindgerichte aanpak dan vroeger. Elke bron pretendeert
de nieuwste en meest gefundeerde inzichten te verspreiden, maar het lijkt er
helaas niet op dat hierdoor verzorgen en opvoeden gemakkelijker wordt.
Secularisering en medicalisering van het opvoedingsadvies en het oprukken van
de psycholoog als deskundige komen duidelijk naar voren.
Methoden van onderzoek
Door onderzoek op gebied van hygiëne, voedsel en geneeskunde is vooruitgang
geboekt met een enorme daling van de kindersterfte en een toename van de
gemiddelde gezondheid en levensverwachting als gevolg. Onderzoek doen op
pedagogisch terrein is lastig. RCT (Randomized Clinical Trial) deelt een groep
participanten op willekeurige wijze op in twee groepen, zodat beide groepen
dezelfde eigenschappen bezitten (= blind). Nog beter is het, als zelfs de
onderzoeker niet weet wie in welke groep zit (dubbelblind). Hiermee kunnen
andere oorzaken uitgesloten worden.
Een meta-analyse is wanneer onderzoeken worden verzameld over een
bepaalde behandeling. De resultaten van die onderzoeken worden als het
ware bij elkaar opgeteld. Zo’n meta-analyse vat dus de bevindingen van enige
,tientallen jaren naar dezelfde behandeling op statistisch verantwoorde wijze
samen.
Onderzoek op pedagogisch terrein is lastig, omdat:
het niet gemakkelijk is om een nepbehandeling te verzinnen voor de
controlegroep;
je niet kan zeggen dat de ouders van de controlegroep niets mag doen
op gebied van bijvoorbeeld zindelijkheidstraining;
ouders niet niet kunnen opvoeden. Je vergelijkt dus meestal twee
verschillende behandelingen met elkaar in plaats van een groep met
behandeling en een groep zonder behandeling;
het ouders zijn die de behandeling toepassen. Therapietrouw zal snel
een probleem worden, omdat ouders bijvoorbeeld snel en behandeling
zullen onderbreken of staken als er tegenslagen zijn;
het ouders zijn die de uitslagen rapporteren. Dit schept een additioneel
probleem, omdat de rapportage niet geheel betrouwbaar is (ouders
vergeten wel eens wat, nemen eigen opvattingen mee over het
onderzoek, etc.);
het onderzoek niet blind of dubbelblind kan worden uitgevoerd.
Oplossing: epidemiologisch onderzoek. Gedragspatronen en voedingswijzen
van grote groepen mensen worden bijvoorbeeld in de geneeskunde gerelateerd
aan ziektebeelden. In dit geval moet je wel erg op de hoede zijn bij het leggen
van verbanden. Het vraagt veel inventiviteit om alle alternatieve verklaringen
van de gevonden verbanden uit te sluiten. De definitieve toets is meestal toch
weer een experimenteel onderzoek met een controlegroep.
Stromingen
Het behaviorisme is voornamelijk de creatie van de Amerikaanse psycholoog
John Watson, die zich liet inspireren door de Russische fysioloog Ivan Pavlov.
Pavlov had laten zien dat dieren gemakkelijk de associatie leggen tussen twee
dingen of handelingen onder voorwaarde dat ze regelmatig samen komen.
Watson meende dat dit leerproces ook bij mensen een voorname rol speelde
en dat allerlei gewoonten en gedragingen op deze wijze in de vroege jeugd
aangeleerd zijn (bijvoorbeeld het creëren van een angst bij het jongetje Bertje).
Naar zijn idee waren zuigelingen aanvankelijk vrijwel onbevreesd en leerden zij
hun angsten door ervaringen. Ook vond Watson dat mensen leren door
beloningen. Als een kind iets doet wat gevolgd wordt door iets dat het kind
prettig vindt, zal het kind deze handeling gaan herhalen. Watson bracht in
1928 een opvoedingsadviesboek uit, waarin hij wees op het enorme belang van
,vroege jeugdervaringen en de mogelijke onomkeerbare gevolgen ervan. Zo
dienden kinderen zo min mogelijk geknuffeld te worden en eigenlijk zo veel
mogelijk als een volwassene behandeld te worden. Zo zou het schadelijke
verwennen van jonge kinderen voorkomen worden. Voor al deze stellingen zijn
geen wetenschappelijke bewijzen gevonden. De oudste zoon van John Watson,
Bill, heeft zelfmoord gepleegd toen hij volwassen was en de jongste zoon van
John Watson, Jim, heeft poging tot zelfmoord gedaan. Jim was jarenlang in
therapie en schreef zijn psychische problemen van hem en zijn broer toe aan de
liefdeloze opvoeding die ze hadden genoten. Watson had wel veel invloed op
andere experts. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw legden de
opvoedingsdeskundigen een sterke nadruk op vroege leerervaringen en het
belang van absolute regelmaat. Veel ouders zullen het moeilijk, zo niet
onmogelijk, hebben gevonden Watsons emotionele steriliteit in de praktijk te
imiteren.
De psychoanalyse is de schepping van de Weense zenuwarts Sigmund Freud
(1856-1939). Ook hierin rust een grote verantwoordelijkheid op de ouders om
in de vroege jeugd van hun kind het juiste te doen, omdat de gevolgen groot en
wellicht onomkeerbaar zijn (karakterdeformaties en psychische stoornissen).
Freud praatte met zijn patiënten en daarmee ontwikkelde hij een visie op de
menselijke geest die van meet af aan omstreden was, maar niettemin veel
invloed zou hebben.
De visie was vooral gebaseerd op Freuds herinneringen aan zijn eigen
kinderjaren, maar hij zag die visie ook bevestigd in de verhalen van zijn
volwassen patiënten. Kenmerkend voor Freud was dat hij overal in de
kinderlijke ontwikkeling voorstadia zag van de volwassen seksualiteit. In het
eerste ontwikkelingsstadium, de orale fase, grofweg het eerste levensjaar,
verloopt de lustbeleving via de mond. In dit verband is bijvoorbeeld de duur
van borstvoeding van groot belang. Er wordt niet beschreven hoe lang die
borstvoeding dan moet duren. In het tweede ontwikkelingsstadium, de anale
fase, in de peuterjaren, beleeft het kind plezier aan het ledigen van de
ingewanden, aan het spelen met de ontlasting en knoeien in het algemeen. In
dit verband is het van belang dat je niet te vroeg of te laat begint met
zindelijkheidstraining. Wat dan te vroeg of te laat is, wordt nergens
beschreven. In het derde stadium, de fallische fase, die ongeveer van 3 tot 6
jaar loopt, ontdekken kleuters het eigen geslachtsdeel en ze ontdekken dat
jongens en meisjes verschillen van elkaar. Jongens zouden hun moeders ook
exclusief willen bezitten, maar vader zal dit nooit toelaten. Daardoor hebben
zij beide allerlei gewelddadige gedachten. Bij meisjes speelt iets soortgelijks
een rol, maar dan nog wat ingewikkelder. Volgens Freud waren deze
moorddadige gevoelens het begin van de ontwikkeling van de geslachtelijke
identiteit. Het gezin was voor Freud een soort hogedrukketel, waarin heftige
incestgevoelens en agressie in goede banen geleid moesten worden. Tal van
gedragingen konden symptoom zijn van een dieper liggend conflict of een
ontspoorde ontwikkeling.
, Conclusie
Opvoedadviezen zijn van heel veel zaken afhankelijk. Diepgewortelde
overtuigingen en religieuze opvattingen van de ouders spelen een rol, maar
ook aardse zaken als geld, woonruimte, sanitaire voorzieningen en de
beschikbaarheid van technologische snufjes. Veranderingen in
opvoedingsadviezen hebben alles te maken met globale veranderingen in
opvattingen over de rol van de vrouw, over de ideale gezinsgrootte, et cetera.
Een zekere variabiliteit en diversiteit in opvoedingsadviezen is dus
onvermijdelijk. Ook wetenschappelijk gefundeerde inzichten zijn aan slijtage
onderhevig en veel wetenschappelijk onderzoek kan de toets der kritiek nog
niet doorstaan. Wetenschap zal dus ook (nog) geen antwoord hebben. We zijn
in het rijk van de opinies en overtuigingen beland.
Hoofdstuk 2 Zindelijkheid
Zindelijkheid: het gecontroleerd ledigen van de blaas of de darmen op een
daarvoor geschikte plaats en op een geschikt tijdstip. Hierbij is het duidelijk
wat bedoeld wordt met ‘geschikte plaats’ (wc) en enigszins ook met ‘geschikt
tijdstip’ (niet tijdens het eten, niet net nadat een voorstelling is begonnen). Wat
er bedoeld wordt met ‘gecontroleerd’, is moeilijker te bedenken, omdat je het
lichaam niet volledig kan negeren. Als er een aandrang is, dan moet je doen
wat moet.
In de literatuur over zindelijkheid zijn tientallen definities te vinden over
zindelijkheid. De een zegt dat het zelfstandig aan- en uitkleden erbij hoort, de
ander zegt dat doortrekken een vaardigheid is die je ook moet beheersen. Weer
een ander zegt dat het zelfstandig openen en sluiten van de wc-deur erbij
hoort. De kroon wordt gespannen door een artikel uit 2002 waarin auteurs
betogen dat ‘echte’ zindelijkheid de beheersing van 27 te onderscheiden
vaardigheden vereist. Als dit echt zo zou zijn, zouden zelfs veel volwassenen
nog niet zindelijk zijn.
De keuze van Penelope
Hedendaagse Britse psychologe Penelope Leach: echte training vereist dat het
kind zich bewust kan worden van de aandrang en dit valt buiten het bereik van
een kind met de leeftijd van een baby. Volgens Leach zijn er ‘tot ver in het
tweede jaar, maar weinig kinderen die hun plasje of ontlasting van tevoren
voelen aankomen’. Het is bovendien verkeerd een kind van zeven-acht
maanden op het potje te zetten, omdat het kind er niets voor terug krijgt.
Vroeg beginnen betekent volgens Leach lang doorgaan. Bovendien is volgens
Leach ‘uit onderzoek gebleken’ dat een kind pas ‘in het midden van haar derde
jaar echt zindelijk wordt’, hoe vroeg je ook begint. Pas als het kind er rijp voor
is, moet het potje aan worden geschaft. Dit is ongeveer halverwege het tweede
Hoofdstuk 1 Feiten en meningen
Geschiedenis van het opvoedingsadvies
Het is denkbaar dat moderne ouders wat minder goed op hun taak voorbereid
zijn dan, pakweg, honderd of tweehonderd jaar geleden, omdat kinderen
vroeger vaak als oppas voor jongere broertjes of zusjes fungeerden. Moeders
woonden dichtbij hun moeders en zussen, aan wie ze van alles konden vragen.
In grote delen van de wereld gaat het nog steeds zo. Kinderen worden
opgevoed in overeenstemming met morele, religieuze en culturele
voorschriften van hun samenleving. Daaraan komen geen artsen, psychologen
of boeken aan te pas.
Vroeger werd veel informatie over opvoeden uit de Bijbel gehaald. Ook waren
er nog een aantal klassieke boeken als dat van de Griekse filosoof Plato of de
filosoof Plutarchus. Plutarchus was ervan overtuigd dat het gedrag van de
volwassene in hoge mate afhankelijk is van de tucht (praktiseren van regels)
die hem als kind is bijgebracht.
Na uitvinding van de boekdrukkunst en met de toename van het aantal
mensen dat kon lezen, nam het aantal boeken toe; er ontstond een specifiek
genre. Ouders konden al snel een adviesboek naar eigen smaak kiezen. Religie
was voor veel mensen bepalend voor het adviesboek dat zij verkozen. Met de
secularisatie is religie als thema uit de meeste adviesboeken verdwenen, maar
de diversiteit is gebleven.
Nu is er een veel meer kindgerichte aanpak dan vroeger. Elke bron pretendeert
de nieuwste en meest gefundeerde inzichten te verspreiden, maar het lijkt er
helaas niet op dat hierdoor verzorgen en opvoeden gemakkelijker wordt.
Secularisering en medicalisering van het opvoedingsadvies en het oprukken van
de psycholoog als deskundige komen duidelijk naar voren.
Methoden van onderzoek
Door onderzoek op gebied van hygiëne, voedsel en geneeskunde is vooruitgang
geboekt met een enorme daling van de kindersterfte en een toename van de
gemiddelde gezondheid en levensverwachting als gevolg. Onderzoek doen op
pedagogisch terrein is lastig. RCT (Randomized Clinical Trial) deelt een groep
participanten op willekeurige wijze op in twee groepen, zodat beide groepen
dezelfde eigenschappen bezitten (= blind). Nog beter is het, als zelfs de
onderzoeker niet weet wie in welke groep zit (dubbelblind). Hiermee kunnen
andere oorzaken uitgesloten worden.
Een meta-analyse is wanneer onderzoeken worden verzameld over een
bepaalde behandeling. De resultaten van die onderzoeken worden als het
ware bij elkaar opgeteld. Zo’n meta-analyse vat dus de bevindingen van enige
,tientallen jaren naar dezelfde behandeling op statistisch verantwoorde wijze
samen.
Onderzoek op pedagogisch terrein is lastig, omdat:
het niet gemakkelijk is om een nepbehandeling te verzinnen voor de
controlegroep;
je niet kan zeggen dat de ouders van de controlegroep niets mag doen
op gebied van bijvoorbeeld zindelijkheidstraining;
ouders niet niet kunnen opvoeden. Je vergelijkt dus meestal twee
verschillende behandelingen met elkaar in plaats van een groep met
behandeling en een groep zonder behandeling;
het ouders zijn die de behandeling toepassen. Therapietrouw zal snel
een probleem worden, omdat ouders bijvoorbeeld snel en behandeling
zullen onderbreken of staken als er tegenslagen zijn;
het ouders zijn die de uitslagen rapporteren. Dit schept een additioneel
probleem, omdat de rapportage niet geheel betrouwbaar is (ouders
vergeten wel eens wat, nemen eigen opvattingen mee over het
onderzoek, etc.);
het onderzoek niet blind of dubbelblind kan worden uitgevoerd.
Oplossing: epidemiologisch onderzoek. Gedragspatronen en voedingswijzen
van grote groepen mensen worden bijvoorbeeld in de geneeskunde gerelateerd
aan ziektebeelden. In dit geval moet je wel erg op de hoede zijn bij het leggen
van verbanden. Het vraagt veel inventiviteit om alle alternatieve verklaringen
van de gevonden verbanden uit te sluiten. De definitieve toets is meestal toch
weer een experimenteel onderzoek met een controlegroep.
Stromingen
Het behaviorisme is voornamelijk de creatie van de Amerikaanse psycholoog
John Watson, die zich liet inspireren door de Russische fysioloog Ivan Pavlov.
Pavlov had laten zien dat dieren gemakkelijk de associatie leggen tussen twee
dingen of handelingen onder voorwaarde dat ze regelmatig samen komen.
Watson meende dat dit leerproces ook bij mensen een voorname rol speelde
en dat allerlei gewoonten en gedragingen op deze wijze in de vroege jeugd
aangeleerd zijn (bijvoorbeeld het creëren van een angst bij het jongetje Bertje).
Naar zijn idee waren zuigelingen aanvankelijk vrijwel onbevreesd en leerden zij
hun angsten door ervaringen. Ook vond Watson dat mensen leren door
beloningen. Als een kind iets doet wat gevolgd wordt door iets dat het kind
prettig vindt, zal het kind deze handeling gaan herhalen. Watson bracht in
1928 een opvoedingsadviesboek uit, waarin hij wees op het enorme belang van
,vroege jeugdervaringen en de mogelijke onomkeerbare gevolgen ervan. Zo
dienden kinderen zo min mogelijk geknuffeld te worden en eigenlijk zo veel
mogelijk als een volwassene behandeld te worden. Zo zou het schadelijke
verwennen van jonge kinderen voorkomen worden. Voor al deze stellingen zijn
geen wetenschappelijke bewijzen gevonden. De oudste zoon van John Watson,
Bill, heeft zelfmoord gepleegd toen hij volwassen was en de jongste zoon van
John Watson, Jim, heeft poging tot zelfmoord gedaan. Jim was jarenlang in
therapie en schreef zijn psychische problemen van hem en zijn broer toe aan de
liefdeloze opvoeding die ze hadden genoten. Watson had wel veel invloed op
andere experts. In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw legden de
opvoedingsdeskundigen een sterke nadruk op vroege leerervaringen en het
belang van absolute regelmaat. Veel ouders zullen het moeilijk, zo niet
onmogelijk, hebben gevonden Watsons emotionele steriliteit in de praktijk te
imiteren.
De psychoanalyse is de schepping van de Weense zenuwarts Sigmund Freud
(1856-1939). Ook hierin rust een grote verantwoordelijkheid op de ouders om
in de vroege jeugd van hun kind het juiste te doen, omdat de gevolgen groot en
wellicht onomkeerbaar zijn (karakterdeformaties en psychische stoornissen).
Freud praatte met zijn patiënten en daarmee ontwikkelde hij een visie op de
menselijke geest die van meet af aan omstreden was, maar niettemin veel
invloed zou hebben.
De visie was vooral gebaseerd op Freuds herinneringen aan zijn eigen
kinderjaren, maar hij zag die visie ook bevestigd in de verhalen van zijn
volwassen patiënten. Kenmerkend voor Freud was dat hij overal in de
kinderlijke ontwikkeling voorstadia zag van de volwassen seksualiteit. In het
eerste ontwikkelingsstadium, de orale fase, grofweg het eerste levensjaar,
verloopt de lustbeleving via de mond. In dit verband is bijvoorbeeld de duur
van borstvoeding van groot belang. Er wordt niet beschreven hoe lang die
borstvoeding dan moet duren. In het tweede ontwikkelingsstadium, de anale
fase, in de peuterjaren, beleeft het kind plezier aan het ledigen van de
ingewanden, aan het spelen met de ontlasting en knoeien in het algemeen. In
dit verband is het van belang dat je niet te vroeg of te laat begint met
zindelijkheidstraining. Wat dan te vroeg of te laat is, wordt nergens
beschreven. In het derde stadium, de fallische fase, die ongeveer van 3 tot 6
jaar loopt, ontdekken kleuters het eigen geslachtsdeel en ze ontdekken dat
jongens en meisjes verschillen van elkaar. Jongens zouden hun moeders ook
exclusief willen bezitten, maar vader zal dit nooit toelaten. Daardoor hebben
zij beide allerlei gewelddadige gedachten. Bij meisjes speelt iets soortgelijks
een rol, maar dan nog wat ingewikkelder. Volgens Freud waren deze
moorddadige gevoelens het begin van de ontwikkeling van de geslachtelijke
identiteit. Het gezin was voor Freud een soort hogedrukketel, waarin heftige
incestgevoelens en agressie in goede banen geleid moesten worden. Tal van
gedragingen konden symptoom zijn van een dieper liggend conflict of een
ontspoorde ontwikkeling.
, Conclusie
Opvoedadviezen zijn van heel veel zaken afhankelijk. Diepgewortelde
overtuigingen en religieuze opvattingen van de ouders spelen een rol, maar
ook aardse zaken als geld, woonruimte, sanitaire voorzieningen en de
beschikbaarheid van technologische snufjes. Veranderingen in
opvoedingsadviezen hebben alles te maken met globale veranderingen in
opvattingen over de rol van de vrouw, over de ideale gezinsgrootte, et cetera.
Een zekere variabiliteit en diversiteit in opvoedingsadviezen is dus
onvermijdelijk. Ook wetenschappelijk gefundeerde inzichten zijn aan slijtage
onderhevig en veel wetenschappelijk onderzoek kan de toets der kritiek nog
niet doorstaan. Wetenschap zal dus ook (nog) geen antwoord hebben. We zijn
in het rijk van de opinies en overtuigingen beland.
Hoofdstuk 2 Zindelijkheid
Zindelijkheid: het gecontroleerd ledigen van de blaas of de darmen op een
daarvoor geschikte plaats en op een geschikt tijdstip. Hierbij is het duidelijk
wat bedoeld wordt met ‘geschikte plaats’ (wc) en enigszins ook met ‘geschikt
tijdstip’ (niet tijdens het eten, niet net nadat een voorstelling is begonnen). Wat
er bedoeld wordt met ‘gecontroleerd’, is moeilijker te bedenken, omdat je het
lichaam niet volledig kan negeren. Als er een aandrang is, dan moet je doen
wat moet.
In de literatuur over zindelijkheid zijn tientallen definities te vinden over
zindelijkheid. De een zegt dat het zelfstandig aan- en uitkleden erbij hoort, de
ander zegt dat doortrekken een vaardigheid is die je ook moet beheersen. Weer
een ander zegt dat het zelfstandig openen en sluiten van de wc-deur erbij
hoort. De kroon wordt gespannen door een artikel uit 2002 waarin auteurs
betogen dat ‘echte’ zindelijkheid de beheersing van 27 te onderscheiden
vaardigheden vereist. Als dit echt zo zou zijn, zouden zelfs veel volwassenen
nog niet zindelijk zijn.
De keuze van Penelope
Hedendaagse Britse psychologe Penelope Leach: echte training vereist dat het
kind zich bewust kan worden van de aandrang en dit valt buiten het bereik van
een kind met de leeftijd van een baby. Volgens Leach zijn er ‘tot ver in het
tweede jaar, maar weinig kinderen die hun plasje of ontlasting van tevoren
voelen aankomen’. Het is bovendien verkeerd een kind van zeven-acht
maanden op het potje te zetten, omdat het kind er niets voor terug krijgt.
Vroeg beginnen betekent volgens Leach lang doorgaan. Bovendien is volgens
Leach ‘uit onderzoek gebleken’ dat een kind pas ‘in het midden van haar derde
jaar echt zindelijk wordt’, hoe vroeg je ook begint. Pas als het kind er rijp voor
is, moet het potje aan worden geschaft. Dit is ongeveer halverwege het tweede
