Week 1
Hoofdstuk 1
3 perspectieven op rechtsfilosofie: Houden verband met elkaar en vullen elkaar aan.
Rechtsfilosofie als activiteit: Systematisch en kritisch nadenken over recht. Wat is recht en hoe is
recht verbonden met de staat en moraal? Het gaat ook om reflectie over fundamentele
vraagstukken en idealen, zoals de democratie.
o Beschrijvende verheldering: Verheldering en verklaring van juridische verschijnselen en
begrippen en beginselen.
o Normatieve analyse: Gaat over het wenselijk recht en over fundamentele rechtsbeginselen
en waarden. Wat is het meest rechtvaardig?
Dit onderscheid is niet scherp, gaan vaak in elkaar over.
Rechtsfilosofie als inzichten: Rechtsfilosofie is een verzameling inzichten. Gaat om vragen over
de normatieve grondslagen (morele of ethische principes) van onze democratische rechtstaat.
Wat zijn de rechtvaardigingen voor vrijheid van meningsuiting, en wat leert dat ons over de
afweging van deze vrijheid tegen andere grondrechten zoals het discriminatieverbod?
Rechtsfilosofie als theorieën: Rechtsfilosofie is een verzameling theorieën (kennis).
Paradigma/denkkader: Samenhangend geheel van theoretische vooronderstellingen en methoden
waarmee de werkelijkheid wordt benaderd. Een voorbeeld van een paradigma is de gedachte dat de
aarde om de zon draait.
Drie vooronderstellingen worden samengevat als het statelijk paradigma, waarin de staat centraal
staat:
Staatssoevereiniteit (art. 91 Gw): Houdt in dat een staat het hoogste gezag is over de bevolking
op een bepaald grondgebied. Daarmee hangt de gedachte samen dat de wereld is opgedeeld in
staten met elk een eigen grondgebied. In de huidige wereld van globalisering, waarin door
multinationale ondernemingen, internationale handel en migratie grenzen vervagen, schiet dit
model tekort.
Juridisch centralisme (art. 81 Gw): Houdt in dat alle recht direct of indirect kan worden herleid
tot het hoogste gezag in die staat, in een top-downbenadering. Grondwet en wetgeving, tot
stand gekomen via democratische procedures, gelden vaak als hoogste rechtsbron. Deze
gedachte past niet meer volledig bij de werkelijkheid, vanwege de toegenomen betekenis van
internationaal en Europees recht en van zelfregulering en door de komst van het internet en
doordat multinationale ondernemingen en organisaties zich gemakkelijk aan nationale wetgeving
kunnen onttrekken.
Natiestaat (art. 50 Gw): Gaat ervan uit dat de staat niet alleen verbonden is met een bepaald
grondgebied, maar ook met een natie, een volk met een eigen identiteit. Dit idee bevat nog
steeds een kern van waarheid, maar past door internationale migratie minder bij de werkelijkheid
dan honderd jaar geleden. Bovendien waren de meeste staten vroeger ook geen echte
natiestaten.
Dit denkkader paste nooit volledig bij de werkelijkheid en schiet nu steeds vaker tekort, bijvoorbeeld
bij vraagstukken als klimaatverandering, cybercrime, belastingontwijking en migratie. Hoewel het
statelijk paradigma deels nog bruikbaar is, moet het worden aangevuld met een breder, pluralistisch
paradigma: Hier staat de wereld als geheel centraal. Het woord pluralistisch duidt aan dat de staat
niet het centrum is van recht en politieke macht dat verbonden is met een nationale eenheidscultuur,
maar dat er een grote verscheidenheid is in bronnen van macht, recht en in maatschappelijke
groepen en netwerken. Drie uitgangspunten:
Machtspluralisme: Er zijn meerdere instituties die grote macht uitoefenen: naast de staat, ook
internationale organisaties, multinationale bedrijven en non-gouvernementele organisaties.
, Rechtspluralisme: Naast nationale wetgeving zijn er bijvoorbeeld rechtsordes van internationaal
en Europees recht en van zelfregulering.
Maatschappelijk pluralisme: Er is een grote verscheidenheid aan maatschappelijke groepen en
netwerken (waaronder etnische en culturele groepen).
Normatieve theorieën in rechtsfilosofie en ethiek:
Rechtsfilosofie gaat vooral over recht en staat, ethiek over individuen, groepen en instituties. Het
onderscheid is belangrijk: niet alle morele normen zijn wetelijk vastgelegd. Liegen is vaak moreel
verkeerd, maar alleen sommige leugens, zoals oplichting, zijn strafbaar.
Normatieve/ethiek theorie: Theorie over wat goed is (dat 'wat' kan een handeling zijn, maar
bijvoorbeeld ook een samenleving of een persoon) en over normen voor het handelen.
Vier hoofdstromingen:
Deontologie: Stelt dat bepaalde soorten handelingen op zich goed of slecht zijn, los van de
gevolgen. Zo is marteling altijd moreel onjuist.
o Immanuel Kant: Kant ziet de mens als rationeel wezen. Moreel redeneren op basis van
rationaliteit en autonomie vormt volgens hem de basis van menselijke waardigheid en
daarmee van rechten. Mensen hebben intrinsieke waarde omdat ze rationeel zijn; dieren niet.
Volgens Kant moet een rationele keuze gebaseerd zijn op een norm (maximen) die je kunt
universaliseren — dus geschikt is als algemene wet. Dit noemt hij de Categorische (geldt
voor iedereen) Imperatief (moet): Handel alleen volgens die maximum waardoor je tegelijk
kunt willen dat zij een algemene wet wordt. Kant formuleert ook: Handel zo dat je de mens
altijd als doel en nooit enkel als middel behandelt. Deze gedachte is belangrijk voor het
begrip menselijke waardigheid.
Consequentialisme: Beoordeeld een handeling op basis van haar gevolgen; handelingen zijn niet
intrinsiek goed of slecht. Consequentialisme vraagt altijd om een afweging: welke handeling heeft
de beste (of minst slechte) gevolgen? De beste handeling is degene met de meeste positieve
minus negatieve gevolgen, vergeleken met alternatieven. Per situatie worden besloten welke
waarde zwaarder weegt. Of marteling onjuist is hangt af van de gevolgen.
o Utilisme (Bentham): Verwerpt deze benadering en gaat ervan uit dat er één waarde is om de
gevolgen te beoordelen, namelijk het nut. Het beginsel stelt dat onze handelingen zoveel
mogelijk vreugde boven leed (smart) moeten brengen. Moderne utilisten spreken liever van
voorkeuren: een handeling is goed als ze de meeste wensen en verlangens van alle
betrokkenen bevredigt. Pijn wordt geminimaliseerd en geluk gemaximaliseerd
(deterministisch mensbeeld). Je maakt hiervoor een hedonistische calculus (soort kosten-
batenanalyse); nutsdenken. Geen kwalitatief onderscheid tussen higher en base pleasure,
want plezier is plezier. Kritiek ‘Pig philosophy’, heel oppervlakkig.
Relationele ethiek: Begint bij gegroeide relaties, want mensen zijn geen geïsoleerde atomen,
maar ingebed in een netwerk van relaties zoals familie en vriendschappen. Een belangrijk
principe is wederkerigheid: als iemand iets voor jou doet, ontstaat een morele plicht om iets
terug te doen. Dit gaat verder dan een simpele ruil; het bouwt aan vertrouwen en verwachtingen.
Ook relaties zonder directe wederkerigheid, zoals tussen ouders en baby’s, scheppen plichten,
gebaseerd op betrokkenheid en verantwoordelijkheid. In een noodsituatie zou een utilist kiezen
voor degene die het meeste nut heeft, maar relationele ethiek kiest voor je eigen kind vanwege
de ouder-kind band. Relationele ethiek is geen theorie met universele regels of plichten, maar is
contextualistisch: morele verplichtingen en deugden variëren afhankelijk van de persoon en
situatie.
o Zorgethiek (Gilligan): Legt de nadruk op zorgrelaties in de persoonlijke sfeer, zoals die tussen
moeder en kind. De zorgethiek is daarna veel toegepast op zorgrelaties in de medische
context.
, Deugdethiek (aristoles): Ziet de mens als een sociaal wezen, ingebed in sociale relaties en
gemeenschappen. Het richt zich niet op de vraag wat moreel juiste handelingen zijn, maar op het
bevorderen van het goede karakter van mensen. Een deugd is een goede karaktertrek; een
houding die iemand helemaal geïnternaliseerd heeft, waarbij iemand op een bepaalde wijze in de
wereld staat, waarneemt, denkt, voelt en handelt. Je kunt deugden in meerdere of mindere mate
bezitten; ze zijn gradueel van aard. Deugdzame personen zullen geneigd zijn om vanzelf het
goede te doen, zonder veel nadenken gewoon omdat het voor hen als het juiste voelt.
Traditioneel zijn er vier deugden: verstandigheid, rechtvaardigheid, moed en gematigdheid.
Daarnaast bestaan specifieke deugden voor bepaalde rollen, zoals onpartijdigheid voor een
rechter.
Deontologie en consequentialisme, zijn universele plichttheorieën: ze formuleren algemene plichten
voor het menselijk handelen.
Beschrijvende of descriptieve theorieën: Beschrijven en verklaren bijvoorbeeld de samenleving of
menselijk gedrag.
Rechtsfilosofie; een normatieve en argumentatieve discipline:
Opvatting schrijver: Ten eerste: normatief pluralisme is belangrijk; er is niet één beste normatieve
theorie. Afhankelijk van de situatie kunnen verschillende theorieën verschillende kanten van een
probleem belichten. Ten tweede: democratie, rechtsstaat en mensenrechten zijn essentieel voor
een goede samenleving. Hoewel ze in Nederland en sommige andere landen deels zijn gerealiseerd
en verbeterd kunnen worden, vind ik de Nederlandse democratische rechtsstaat waardevol en
verdedigenswaardig. Ten slotte zijn de internationale en Europese rechtsordes belangrijke, maar
kwetsbare verworvenheden die verder versterkt moeten worden.
Hoofdstuk 2
Contracttheorieën: Gaan uit van een bepaalde groep mensen die samen afspraken maken over een
staat en daaraan alle macht of een deel van hun macht overdragen. Het hoogste staatsgezag kan
vervolgens wetten maken. In de theorieën van Hobbes en Locke zijn de eerste twee stellingen van het
statelijk paradigma goed te herkennen. De staat is de hoogste macht over de bevolking op een
bepaald grondgebied; het hoogste staatsgezag is soeverein en is de bron van het recht. De macht van
de staat is bij Hobbes vrijwel onbeperkt, terwijl bij Locke de burgers hun natuurlijke rechten
behouden en de staat juist als taak heeft die te beschermen. Maar de uitgangspunten van
soevereiniteit en juridisch centralisme gelden voor beide theorieën.
De betekenissen van het begrip natiestaat:
De samenleving wordt niet gezien als losse individuen, maar als een samenhangend geheel. De
natiestaat vormt zo het ordeningsprincipe voor de samenleving.
, Visies over ‘volk’:
Individualistische visie: Visie in Nederland. Het volk wordt gezien als een verzameling
individuen, meestal gedefinieerd via nationaliteit. Er wordt geen specifieke gedeelde identiteit
verondersteld. Iedereen met de Nederlandse nationaliteit is burger, ongeacht achtergrond. Het
idee van een natiestaat speelt in deze benadering geen zelfstandige rol.
Romantische/ culturele visie: Het volk wordt gezien als een culturele eenheid met een gedeelde
taal, religie, etniciteit of geschiedenis. Burger is iedereen die deze identiteit deelt; wie een
afwijkende identiteit heeft, is geen burger. Is ontoerekeind qua werkelijkheid.
Politieke natiestaat: Vloeit voort uit de Verlichting. Ziet een volk als gebaseerd op gedeelde
politieke waarden, bijvoorbeeld vastgelegd in een grondwet. De politieke orde constitueert
(vormt) het volk. leder die zich achter die orde schaart, is deel van het volk ongeacht etnische,
religieuze of culturele achtergronden. Toch sluit de realiteit niet altijd aan bij deze idealen, gezien
de geschiedenis van slavernij, rassendiscriminatie en onderdrukking van minderheden.
o De Duitse filosoof Jürgen Habermas heeft op basis hiervan de theorie van constitutioneel
patriottisme ontwikkeld en gesuggereerd dat dit ook de basis zou kunnen worden voor een
identificatie van Europese burgers met het Europese project. Hij stelt dat burgers zich moeten
kunnen identificeren met hun land, maar dat het onwenselijk is dat ze dat doen op basis van
een gedeelde cultuur. Veel auteurs waarderen constitutioneel patriottisme, maar vinden het
niet genoeg om een samenleving te verbinden.
Inclusieve natiestaat (Mounk): Een combinatie v an de politieke natiestaat met elementen uit de
culturele natiestaat. De natie wordt in deze visie gedefinieerd in termen van gedeelde politieke
waarden als de democratische rechtsstaat en van een eigen culturele identiteit. Maar anders dan bij
de culturele natiestaat is die culturele identiteit open en inclusief. Mensen met een
migratieachtergrond en minderheden mogen de Nederlandse identiteit ter discussie stellen, die open
en veranderlijk is, zoals bij het afschaffen van Zwarte Piet. De geschiedenis, inclusief donkere kanten
zoals kolonialisme en slavernij, hoort erbij. Dit vormt een inclusief patriottisme waarin iedereen zich
verbonden voelt, ongeacht achtergrond. Het huidige inburgeringsbeleid volgt vooral deze visie!
Rechtsgeschiedenis Nederland en Europa tot 1795:
Na 1815 werd Nederland een soevereine eenheidsstaat met koning en parlement als wetgevers. Dit
statelijk model met centraal gezag over wetgeving, religie en burgers was nieuw. Het statelijk
paradigma bood na 1815 een adequate beschrijving van de werkelijkheid.
Daarvoor kende Nederland – en Europa – juist een sterk gefragmenteerde politieke en juridische
orde. In de Middeleeuwen was er geen centraal gezag: macht was verdeeld tussen koningen, edelen,
steden, kloosters en boeren. De paus had naast religieuze ook politieke en juridische macht, wat
vaak leidde tot spanningen met wereldlijke heersers. Kerkelijk recht regelde o.a. huwelijken en
erfenissen. Juridisch bestond er geen eenheid: naast wereldlijk en kerkelijk recht waren vooral
gewoonterecht en Romeins recht belangrijk. Deze waren vaak lokaal en ongeschreven, met invloed
van juristen die op universiteiten waren opgeleid. Het recht was dus een mengsel van verschillende
bronnen. Ook in de Republiek (1581–1795) bleef de situatie gefragmenteerd. Elk gewest en elke stad
had eigen recht en rechtbanken. Pas met Napoleons codificatie rond 1800 kwam er meer eenheid in
het recht.
Historisch gezien is deze centrale ordening eerder de uitzondering dan de regel!
Imperia:
Een tweede verschijnsel waarbij het statelijk paradigma tekortschiet is bij imperia.
Imperia verschillen op een aantal punten van de meeste moderne staten. Ze ontstaan door
verovering, en hebben vaak geen scherp afgebakende grenzen - ook omdat het proces van veroveren
meestal lange tijd doorgaat. Ze omvatten meerdere volkeren, culturen en godsdiensten. In termen
van vandaag: ze zijn multiculturele en multireligieuze samenlevingen. Ze laten meestal een grote
mate van autonomie voor de verschillende groepen op hun grondgebied, zolang deze maar het
Hoofdstuk 1
3 perspectieven op rechtsfilosofie: Houden verband met elkaar en vullen elkaar aan.
Rechtsfilosofie als activiteit: Systematisch en kritisch nadenken over recht. Wat is recht en hoe is
recht verbonden met de staat en moraal? Het gaat ook om reflectie over fundamentele
vraagstukken en idealen, zoals de democratie.
o Beschrijvende verheldering: Verheldering en verklaring van juridische verschijnselen en
begrippen en beginselen.
o Normatieve analyse: Gaat over het wenselijk recht en over fundamentele rechtsbeginselen
en waarden. Wat is het meest rechtvaardig?
Dit onderscheid is niet scherp, gaan vaak in elkaar over.
Rechtsfilosofie als inzichten: Rechtsfilosofie is een verzameling inzichten. Gaat om vragen over
de normatieve grondslagen (morele of ethische principes) van onze democratische rechtstaat.
Wat zijn de rechtvaardigingen voor vrijheid van meningsuiting, en wat leert dat ons over de
afweging van deze vrijheid tegen andere grondrechten zoals het discriminatieverbod?
Rechtsfilosofie als theorieën: Rechtsfilosofie is een verzameling theorieën (kennis).
Paradigma/denkkader: Samenhangend geheel van theoretische vooronderstellingen en methoden
waarmee de werkelijkheid wordt benaderd. Een voorbeeld van een paradigma is de gedachte dat de
aarde om de zon draait.
Drie vooronderstellingen worden samengevat als het statelijk paradigma, waarin de staat centraal
staat:
Staatssoevereiniteit (art. 91 Gw): Houdt in dat een staat het hoogste gezag is over de bevolking
op een bepaald grondgebied. Daarmee hangt de gedachte samen dat de wereld is opgedeeld in
staten met elk een eigen grondgebied. In de huidige wereld van globalisering, waarin door
multinationale ondernemingen, internationale handel en migratie grenzen vervagen, schiet dit
model tekort.
Juridisch centralisme (art. 81 Gw): Houdt in dat alle recht direct of indirect kan worden herleid
tot het hoogste gezag in die staat, in een top-downbenadering. Grondwet en wetgeving, tot
stand gekomen via democratische procedures, gelden vaak als hoogste rechtsbron. Deze
gedachte past niet meer volledig bij de werkelijkheid, vanwege de toegenomen betekenis van
internationaal en Europees recht en van zelfregulering en door de komst van het internet en
doordat multinationale ondernemingen en organisaties zich gemakkelijk aan nationale wetgeving
kunnen onttrekken.
Natiestaat (art. 50 Gw): Gaat ervan uit dat de staat niet alleen verbonden is met een bepaald
grondgebied, maar ook met een natie, een volk met een eigen identiteit. Dit idee bevat nog
steeds een kern van waarheid, maar past door internationale migratie minder bij de werkelijkheid
dan honderd jaar geleden. Bovendien waren de meeste staten vroeger ook geen echte
natiestaten.
Dit denkkader paste nooit volledig bij de werkelijkheid en schiet nu steeds vaker tekort, bijvoorbeeld
bij vraagstukken als klimaatverandering, cybercrime, belastingontwijking en migratie. Hoewel het
statelijk paradigma deels nog bruikbaar is, moet het worden aangevuld met een breder, pluralistisch
paradigma: Hier staat de wereld als geheel centraal. Het woord pluralistisch duidt aan dat de staat
niet het centrum is van recht en politieke macht dat verbonden is met een nationale eenheidscultuur,
maar dat er een grote verscheidenheid is in bronnen van macht, recht en in maatschappelijke
groepen en netwerken. Drie uitgangspunten:
Machtspluralisme: Er zijn meerdere instituties die grote macht uitoefenen: naast de staat, ook
internationale organisaties, multinationale bedrijven en non-gouvernementele organisaties.
, Rechtspluralisme: Naast nationale wetgeving zijn er bijvoorbeeld rechtsordes van internationaal
en Europees recht en van zelfregulering.
Maatschappelijk pluralisme: Er is een grote verscheidenheid aan maatschappelijke groepen en
netwerken (waaronder etnische en culturele groepen).
Normatieve theorieën in rechtsfilosofie en ethiek:
Rechtsfilosofie gaat vooral over recht en staat, ethiek over individuen, groepen en instituties. Het
onderscheid is belangrijk: niet alle morele normen zijn wetelijk vastgelegd. Liegen is vaak moreel
verkeerd, maar alleen sommige leugens, zoals oplichting, zijn strafbaar.
Normatieve/ethiek theorie: Theorie over wat goed is (dat 'wat' kan een handeling zijn, maar
bijvoorbeeld ook een samenleving of een persoon) en over normen voor het handelen.
Vier hoofdstromingen:
Deontologie: Stelt dat bepaalde soorten handelingen op zich goed of slecht zijn, los van de
gevolgen. Zo is marteling altijd moreel onjuist.
o Immanuel Kant: Kant ziet de mens als rationeel wezen. Moreel redeneren op basis van
rationaliteit en autonomie vormt volgens hem de basis van menselijke waardigheid en
daarmee van rechten. Mensen hebben intrinsieke waarde omdat ze rationeel zijn; dieren niet.
Volgens Kant moet een rationele keuze gebaseerd zijn op een norm (maximen) die je kunt
universaliseren — dus geschikt is als algemene wet. Dit noemt hij de Categorische (geldt
voor iedereen) Imperatief (moet): Handel alleen volgens die maximum waardoor je tegelijk
kunt willen dat zij een algemene wet wordt. Kant formuleert ook: Handel zo dat je de mens
altijd als doel en nooit enkel als middel behandelt. Deze gedachte is belangrijk voor het
begrip menselijke waardigheid.
Consequentialisme: Beoordeeld een handeling op basis van haar gevolgen; handelingen zijn niet
intrinsiek goed of slecht. Consequentialisme vraagt altijd om een afweging: welke handeling heeft
de beste (of minst slechte) gevolgen? De beste handeling is degene met de meeste positieve
minus negatieve gevolgen, vergeleken met alternatieven. Per situatie worden besloten welke
waarde zwaarder weegt. Of marteling onjuist is hangt af van de gevolgen.
o Utilisme (Bentham): Verwerpt deze benadering en gaat ervan uit dat er één waarde is om de
gevolgen te beoordelen, namelijk het nut. Het beginsel stelt dat onze handelingen zoveel
mogelijk vreugde boven leed (smart) moeten brengen. Moderne utilisten spreken liever van
voorkeuren: een handeling is goed als ze de meeste wensen en verlangens van alle
betrokkenen bevredigt. Pijn wordt geminimaliseerd en geluk gemaximaliseerd
(deterministisch mensbeeld). Je maakt hiervoor een hedonistische calculus (soort kosten-
batenanalyse); nutsdenken. Geen kwalitatief onderscheid tussen higher en base pleasure,
want plezier is plezier. Kritiek ‘Pig philosophy’, heel oppervlakkig.
Relationele ethiek: Begint bij gegroeide relaties, want mensen zijn geen geïsoleerde atomen,
maar ingebed in een netwerk van relaties zoals familie en vriendschappen. Een belangrijk
principe is wederkerigheid: als iemand iets voor jou doet, ontstaat een morele plicht om iets
terug te doen. Dit gaat verder dan een simpele ruil; het bouwt aan vertrouwen en verwachtingen.
Ook relaties zonder directe wederkerigheid, zoals tussen ouders en baby’s, scheppen plichten,
gebaseerd op betrokkenheid en verantwoordelijkheid. In een noodsituatie zou een utilist kiezen
voor degene die het meeste nut heeft, maar relationele ethiek kiest voor je eigen kind vanwege
de ouder-kind band. Relationele ethiek is geen theorie met universele regels of plichten, maar is
contextualistisch: morele verplichtingen en deugden variëren afhankelijk van de persoon en
situatie.
o Zorgethiek (Gilligan): Legt de nadruk op zorgrelaties in de persoonlijke sfeer, zoals die tussen
moeder en kind. De zorgethiek is daarna veel toegepast op zorgrelaties in de medische
context.
, Deugdethiek (aristoles): Ziet de mens als een sociaal wezen, ingebed in sociale relaties en
gemeenschappen. Het richt zich niet op de vraag wat moreel juiste handelingen zijn, maar op het
bevorderen van het goede karakter van mensen. Een deugd is een goede karaktertrek; een
houding die iemand helemaal geïnternaliseerd heeft, waarbij iemand op een bepaalde wijze in de
wereld staat, waarneemt, denkt, voelt en handelt. Je kunt deugden in meerdere of mindere mate
bezitten; ze zijn gradueel van aard. Deugdzame personen zullen geneigd zijn om vanzelf het
goede te doen, zonder veel nadenken gewoon omdat het voor hen als het juiste voelt.
Traditioneel zijn er vier deugden: verstandigheid, rechtvaardigheid, moed en gematigdheid.
Daarnaast bestaan specifieke deugden voor bepaalde rollen, zoals onpartijdigheid voor een
rechter.
Deontologie en consequentialisme, zijn universele plichttheorieën: ze formuleren algemene plichten
voor het menselijk handelen.
Beschrijvende of descriptieve theorieën: Beschrijven en verklaren bijvoorbeeld de samenleving of
menselijk gedrag.
Rechtsfilosofie; een normatieve en argumentatieve discipline:
Opvatting schrijver: Ten eerste: normatief pluralisme is belangrijk; er is niet één beste normatieve
theorie. Afhankelijk van de situatie kunnen verschillende theorieën verschillende kanten van een
probleem belichten. Ten tweede: democratie, rechtsstaat en mensenrechten zijn essentieel voor
een goede samenleving. Hoewel ze in Nederland en sommige andere landen deels zijn gerealiseerd
en verbeterd kunnen worden, vind ik de Nederlandse democratische rechtsstaat waardevol en
verdedigenswaardig. Ten slotte zijn de internationale en Europese rechtsordes belangrijke, maar
kwetsbare verworvenheden die verder versterkt moeten worden.
Hoofdstuk 2
Contracttheorieën: Gaan uit van een bepaalde groep mensen die samen afspraken maken over een
staat en daaraan alle macht of een deel van hun macht overdragen. Het hoogste staatsgezag kan
vervolgens wetten maken. In de theorieën van Hobbes en Locke zijn de eerste twee stellingen van het
statelijk paradigma goed te herkennen. De staat is de hoogste macht over de bevolking op een
bepaald grondgebied; het hoogste staatsgezag is soeverein en is de bron van het recht. De macht van
de staat is bij Hobbes vrijwel onbeperkt, terwijl bij Locke de burgers hun natuurlijke rechten
behouden en de staat juist als taak heeft die te beschermen. Maar de uitgangspunten van
soevereiniteit en juridisch centralisme gelden voor beide theorieën.
De betekenissen van het begrip natiestaat:
De samenleving wordt niet gezien als losse individuen, maar als een samenhangend geheel. De
natiestaat vormt zo het ordeningsprincipe voor de samenleving.
, Visies over ‘volk’:
Individualistische visie: Visie in Nederland. Het volk wordt gezien als een verzameling
individuen, meestal gedefinieerd via nationaliteit. Er wordt geen specifieke gedeelde identiteit
verondersteld. Iedereen met de Nederlandse nationaliteit is burger, ongeacht achtergrond. Het
idee van een natiestaat speelt in deze benadering geen zelfstandige rol.
Romantische/ culturele visie: Het volk wordt gezien als een culturele eenheid met een gedeelde
taal, religie, etniciteit of geschiedenis. Burger is iedereen die deze identiteit deelt; wie een
afwijkende identiteit heeft, is geen burger. Is ontoerekeind qua werkelijkheid.
Politieke natiestaat: Vloeit voort uit de Verlichting. Ziet een volk als gebaseerd op gedeelde
politieke waarden, bijvoorbeeld vastgelegd in een grondwet. De politieke orde constitueert
(vormt) het volk. leder die zich achter die orde schaart, is deel van het volk ongeacht etnische,
religieuze of culturele achtergronden. Toch sluit de realiteit niet altijd aan bij deze idealen, gezien
de geschiedenis van slavernij, rassendiscriminatie en onderdrukking van minderheden.
o De Duitse filosoof Jürgen Habermas heeft op basis hiervan de theorie van constitutioneel
patriottisme ontwikkeld en gesuggereerd dat dit ook de basis zou kunnen worden voor een
identificatie van Europese burgers met het Europese project. Hij stelt dat burgers zich moeten
kunnen identificeren met hun land, maar dat het onwenselijk is dat ze dat doen op basis van
een gedeelde cultuur. Veel auteurs waarderen constitutioneel patriottisme, maar vinden het
niet genoeg om een samenleving te verbinden.
Inclusieve natiestaat (Mounk): Een combinatie v an de politieke natiestaat met elementen uit de
culturele natiestaat. De natie wordt in deze visie gedefinieerd in termen van gedeelde politieke
waarden als de democratische rechtsstaat en van een eigen culturele identiteit. Maar anders dan bij
de culturele natiestaat is die culturele identiteit open en inclusief. Mensen met een
migratieachtergrond en minderheden mogen de Nederlandse identiteit ter discussie stellen, die open
en veranderlijk is, zoals bij het afschaffen van Zwarte Piet. De geschiedenis, inclusief donkere kanten
zoals kolonialisme en slavernij, hoort erbij. Dit vormt een inclusief patriottisme waarin iedereen zich
verbonden voelt, ongeacht achtergrond. Het huidige inburgeringsbeleid volgt vooral deze visie!
Rechtsgeschiedenis Nederland en Europa tot 1795:
Na 1815 werd Nederland een soevereine eenheidsstaat met koning en parlement als wetgevers. Dit
statelijk model met centraal gezag over wetgeving, religie en burgers was nieuw. Het statelijk
paradigma bood na 1815 een adequate beschrijving van de werkelijkheid.
Daarvoor kende Nederland – en Europa – juist een sterk gefragmenteerde politieke en juridische
orde. In de Middeleeuwen was er geen centraal gezag: macht was verdeeld tussen koningen, edelen,
steden, kloosters en boeren. De paus had naast religieuze ook politieke en juridische macht, wat
vaak leidde tot spanningen met wereldlijke heersers. Kerkelijk recht regelde o.a. huwelijken en
erfenissen. Juridisch bestond er geen eenheid: naast wereldlijk en kerkelijk recht waren vooral
gewoonterecht en Romeins recht belangrijk. Deze waren vaak lokaal en ongeschreven, met invloed
van juristen die op universiteiten waren opgeleid. Het recht was dus een mengsel van verschillende
bronnen. Ook in de Republiek (1581–1795) bleef de situatie gefragmenteerd. Elk gewest en elke stad
had eigen recht en rechtbanken. Pas met Napoleons codificatie rond 1800 kwam er meer eenheid in
het recht.
Historisch gezien is deze centrale ordening eerder de uitzondering dan de regel!
Imperia:
Een tweede verschijnsel waarbij het statelijk paradigma tekortschiet is bij imperia.
Imperia verschillen op een aantal punten van de meeste moderne staten. Ze ontstaan door
verovering, en hebben vaak geen scherp afgebakende grenzen - ook omdat het proces van veroveren
meestal lange tijd doorgaat. Ze omvatten meerdere volkeren, culturen en godsdiensten. In termen
van vandaag: ze zijn multiculturele en multireligieuze samenlevingen. Ze laten meestal een grote
mate van autonomie voor de verschillende groepen op hun grondgebied, zolang deze maar het
