Cognitive Behaviour Therapy for Children and Families, 3rd edn. ed. Philip Graham and Shirley
Reynolds
Introductie
Cognitieve gedragstherapie (CGT/CBT) heeft zich in de afgelopen decennia ontwikkeld van een
relatief nieuwe behandelmethode tot de meest wetenschappelijk onderbouwde en dominante
psychologische therapie voor kinderen en adolescenten. Waar het gebruik ervan eind jaren negentig
nog beperkt en weinig systematisch was beschreven, is CBT inmiddels uitgegroeid tot de
standaardbehandeling binnen de kinder- en jeugd-GGZ. Het wordt officieel aanbevolen binnen het
Britse NHS-programma ‘Improving Access to Psychological Therapies’, waar het verplicht wordt
ingezet bij angst- en depressieve stoornissen en wordt aangeraden bij gedragsproblemen en
ouderbegeleiding. Ook internationaal kent CBT een sterke groei, met belangrijke bijdragen vanuit de
Verenigde Staten, Australië en Europa.
CBT bouwt voort op verschillende historische psychologische tradities. Het belang van een goede
therapeutische alliantie tussen therapeut, kind en gezin sluit aan bij ideeën uit de psychoanalyse,
waarin de relatie als helende factor wordt gezien. Tegelijkertijd zijn veel technieken afkomstig uit het
behaviorisme, zoals exposure, desensitisatie en responspreventie, die vooral effectief blijken bij
angststoornissen en obsessief-compulsieve stoornissen (OCD). Daarnaast vertoont CBT
overeenkomsten met de systeemtherapie, doordat ouders en gezinnen actief worden betrokken bij
het behandelproces. Het kenmerkende verschil is dat al deze elementen worden geïntegreerd met
een sterke cognitieve focus, waarbij gedachten, interpretaties en overtuigingen centraal staan. Door
disfunctionele denkpatronen te onderzoeken en te veranderen, nemen ook emoties en gedrag af of
veranderen ze.
De werkwijze van CBT is sterk gebaseerd op wetenschappelijke principes. Behandelingen worden
geëvalueerd met randomised controlled trials (RCT’s), die gelden als de gouden standaard voor
effectonderzoek. Deze benadering sluit aan bij het falsificatieprincipe van Karl Popper, dat stelt dat
kennis vooruitgaat door hypothesen te proberen te weerleggen in plaats van te bevestigen. Een
therapie wordt dus steeds kritisch getest en blijft voorlopig geldig totdat nieuw bewijs het tegendeel
aantoont. Dit kritische denken komt ook terug in de behandeling zelf. Via socratische vraagstelling
leren cliënten hun eigen overtuigingen te bevragen, bewijzen te zoeken en alternatieve interpretaties
te formuleren. Op die manier worden irrationele of negatieve gedachten minder overtuigend en
nemen klachten af.
Recente ontwikkelingen tonen aan dat CBT niet alleen psychologische, maar ook biologische
veranderingen teweeg kan brengen. Onderzoek naar neurobiologie laat zien dat behandeling
gepaard kan gaan met veranderingen in hersenactiviteit en hersenstofwisseling, bijvoorbeeld bij
mensen met OCD of angststoornissen. Daarnaast wordt gekeken naar genetische invloeden, zoals
variaties in het serotoninetransportergen (5-HTTLPR), die mogelijk samenhangen met
behandelrespons. Dit opent perspectieven voor gepersonaliseerde therapie, waarbij behandeling
beter kan worden afgestemd op individuele kenmerken.
Om de toegankelijkheid en efficiëntie te vergroten, worden steeds vaker laag-intensieve interventies
ingezet. Voorbeelden zijn begeleide zelfhulp, groepstherapie, telefonische begeleiding en computer-
of internetgebaseerde CBT. Deze vormen maken efficiënter gebruik van therapeuttijd en blijken soms
even effectief als traditionele face-to-face behandeling. Ze sluiten bovendien goed aan bij jongeren,
die vertrouwd zijn met digitale technologie. Tegelijkertijd winnen de zogenaamde ‘third wave’-
benaderingen terrein, waaronder Acceptance and Commitment Therapy (ACT), Mindfulness-Based
Cognitive Therapy (MBCT) en Dialectical Behaviour Therapy (DBT). Deze therapieën leggen meer
,nadruk op acceptatie, aandacht en emotieregulatie. Bij jongere kinderen kunnen deze methoden
echter moeilijker toepasbaar zijn vanwege hun cognitieve ontwikkelingsniveau, terwijl
ouderbetrokkenheid juist weer extra mogelijkheden biedt, bijvoorbeeld bij kinderen met
autismespectrumstoornissen.
De sterke positie van CBT heeft ook geleid tot kritiek. De benadering wordt soms reductionistisch
genoemd, omdat complexe menselijke ervaringen zouden worden teruggebracht tot meetbare
gedachten en gedragingen. Er bestaat een risico dat therapie te veel afhankelijk wordt van
vragenlijsten en protocollen, waardoor echte dialoog en individuele afstemming verloren gaan.
Bovendien is CBT geen wondermiddel. Hoewel veel kinderen duidelijke verbeteringen laten zien,
leidt behandeling zelden tot volledige genezing. Een deel van het effect is waarschijnlijk toe te
schrijven aan niet-specifieke factoren, zoals de therapeut–cliëntrelatie, en niet uitsluitend aan
specifieke technieken.
CBT geldt daarmee als de best onderzochte en meest effectieve behandeling voor veel psychische
problemen bij kinderen en jongeren, met name bij angst, depressie en OCD, maar vraagt blijvende
kritische evaluatie, verdere verfijning en voortdurend onderzoek om de kwaliteit en effectiviteit te
blijven verbeteren.
Section 1 Developmental cognitive theory and clinical practice
2 Anxiety and depression in young people: developmental considerations
Anxiety en depressie behoren tot de meest voorkomende, beperkende en kostbare psychische
problemen bij jongeren. Angststoornissen worden gekenmerkt door aanhoudende angsten en
zorgen, terwijl depressie samenhangt met somberheid, verlies van plezier en verstoringen in
cognitief en lichamelijk functioneren. De prevalentie lijkt toe te nemen en veel volwassenen met
angst- of stemmingsstoornissen rapporteren een vroege start in de kindertijd of adolescentie. Vooral
de overgang naar en gedurende de adolescentie blijkt een kwetsbare periode, waarin klachten sterk
toenemen. Daarom is het belangrijk te begrijpen welke ontwikkelingsfactoren het risico in deze
levensfase vergroten.
Tijdens deze periode vinden gelijktijdig veranderingen plaats in sociale, genetische, neurale en
cognitieve processen. Het samenspel van deze veranderingen kan verklaren waarom sommige
jongeren extra gevoelig zijn voor het ontstaan van angst en depressie, zonder dat dit betekent dat alle
jongeren klachten ontwikkelen.
Changes in the social world
Onderzoek laat consequent zien dat omgevingsinvloeden een grote rol spelen bij angst en depressie.
Tweelingstudies tonen aan dat naast genetische factoren zowel gedeelde als niet-gedeelde
omgevingen bijdragen aan verschillen in symptomen. Concreet worden vooral stressvolle
levensgebeurtenissen, vroegkinderlijk trauma, chronische stress, lage sociaaleconomische status en
interpersoonlijke problemen als risicofactoren genoemd.
Binnen het gezin hangt controlerende of overbeschermende opvoeding samen met meer angst.
Buiten het gezin spelen pesten, afwijzing door leeftijdsgenoten en een gebrek aan sociale steun een
belangrijke rol. Deze relaties zijn vaak bidirectioneel: angstige of depressieve jongeren trekken zich
terug, wat weer negatieve reacties van anderen kan oproepen.
,In de adolescentie verandert de sociale wereld sterk. Jongeren brengen meer tijd door met peers,
ervaren meer school- en prestatiedruk, krijgen te maken met romantische relaties en worden
gevoeliger voor peer feedback en sociale uitsluiting. Onderzoek laat zien dat adolescenten
emotioneel sterker reageren op afwijzing dan kinderen of volwassenen. Deze toename in sociale
stressoren kan het risico op stemmings- en angstproblemen vergroten.
Genetic innovation across development
Naast omgeving spelen genetische factoren een matige maar betekenisvolle rol. Tweelingonderzoek
toont erfelijkheid voor angst- en depressieve symptomen, maar het aanwijzen van specifieke genen is
lastig. Waarschijnlijk gaat het om veel kleine genetische effecten die samenwerken met
omgevingsfactoren.
Belangrijk is dat genetische invloed niet statisch is. Tijdens ontwikkeling kunnen genetische effecten
als het ware ‘geactiveerd’ worden op bepaalde momenten. Studies suggereren dat er in de
adolescentie nieuwe genetische invloeden ontstaan op depressieve symptomen. Genen kunnen ook
indirect werken door jongeren gevoeliger te maken voor bepaalde stressvolle omgevingen of door bij
te dragen aan negatieve cognitieve stijlen. Zo ontstaat een dynamische gen-omgevinginteractie.
Continuing maturation of the emotional and social brain
Het brein blijft zich ontwikkelen tot ver in de adolescentie. Belangrijke gebieden zijn de amygdala
(verwerking van dreiging en emotie), het striatum (beloning en motivatie) en de prefrontale cortex
(PFC) (emotieregulatie en controle). Daarnaast zijn er netwerken van het ‘social brain’ die betrokken
zijn bij sociale informatie en het begrijpen van anderen.
Angstige en depressieve jongeren tonen vaak sterkere amygdala-reacties op emotionele of sociale
prikkels en soms verminderde beloningsactiviteit in het striatum. Tegelijkertijd zijn prefrontale
regulatiesystemen nog niet volledig uitgerijpt. Dit kan leiden tot een mismatch: sterke emotionele
reacties zonder voldoende cognitieve controle.
Adolescenten vertonen daardoor vaak intensere reacties op dreiging, beloning en sociale uitsluiting
dan kinderen of volwassenen, wat hun kwetsbaarheid voor emotionele problemen kan vergroten.
Developmental aspects of information-processing biases and cognitive vulnerability
Bij angst en depressie komen vaak informatie-verwerkingsbiases voor. Jongeren met angst richten
hun aandacht sneller op dreiging, terwijl depressieve jongeren ambigue situaties eerder negatief
interpreteren. Ook worden geheugenbiases, negatieve attributiestijlen en dysfunctionele
overtuigingen gevonden.
Deze cognitieve kwetsbaarheden werken vooral in combinatie met stress (het diathese-
stressmodel). Tijdens de adolescentie lijken deze denkpatronen stabieler en meer ‘trait-like’ te
worden, doordat ervaringen zich opstapelen en cognitieve schema’s zich consolideren. Wat eerst
tijdelijk en situationeel is, kan zo uitgroeien tot een duurzame kwetsbaarheid.
Concluding remarks: an integration and suggestions for early interventions
, De overgang naar de adolescentie gaat gepaard met nieuwe sociale uitdagingen, veranderende
genetische invloeden, rijping van hersencircuits en het ontstaan van stabiele cognitieve patronen.
Samen kunnen deze factoren leiden tot sterke emotionele reacties, verstoorde informatieverwerking
en uiteindelijk cognitieve kwetsbaarheid voor angst en depressie, vooral bij jongeren met een
bestaande aanleg.
Voor de praktijk betekent dit dat Cognitieve Gedragstherapie (CBT) juist in deze fase effectief kan zijn,
omdat cognitieve processen nog relatief plastisch zijn. Nieuwe technieken zoals Cognitive Bias
Modification (CBM) proberen direct aandachts- en interpretatiebiases te veranderen en lijken
veelbelovend als vroege interventie. Vroege preventie en behandeling tijdens deze ontwikkelingsfase
kunnen mogelijk langdurige problemen helpen voorkomen.
3 Adapting cognitive behaviour therapy for children and adolescents
Cognitive behaviour therapy
Cognitieve gedragstherapie (CBT) is een verzamelnaam voor interventies die cognitieve,
gedragsmatige en probleemoplossende benaderingen combineren. De kern is dat niet alleen
gebeurtenissen zelf, maar vooral de betekenisgeving en interpretaties die kinderen eraan geven,
samenhangen met psychische problemen. CBT richt zich daarom op het in kaart brengen van
vertekende cognities en biases in informatieverwerking, die vervolgens via een objectieve toetsing
worden onderzocht. Door die toetsing ontstaan alternatieve, meer gebalanceerde gedachten,
aannames en overtuigingen, die emotionele en gedragsproblemen kunnen verminderen. Dit gebeurt
niet los van de context: CBT werkt binnen een systemisch kader, waarin ook de invloed van gezin,
school en andere omgevingsfactoren op het ontstaan en in stand houden van klachten wordt
meegenomen.
Cognitive behaviour therapy techniques
CBT is geen vast protocol maar eerder een ‘toolbox’: een flexibel pakket aan technieken dat in
verschillende volgordes en combinaties kan worden ingezet afhankelijk van de casusformulering en
de ontwikkelingsfase van het kind. Vrijwel alle programma’s starten met psycho-educatie, waarin het
probleem, het cognitieve model en de actieve, samenwerkende werkwijze van CBT worden
uitgelegd. Vervolgens wordt een formulering gemaakt die de klachten van dit specifieke kind plaatst
binnen het CBT-raamwerk (koppeling tussen gedachten, gevoelens en gedrag).
In het cognitieve domein begint CBT meestal met thought monitoring om automatische gedachten
te herkennen, vooral de emotioneel geladen ‘hot thoughts’. De inhoud verschilt per stoornis: bij
depressie vaak thema’s van falen, bij angst thema’s van dreiging/gevaar, en bij OCD vaak overmatige
verantwoordelijkheid voor schade. Naast inhoud worden ook denkfouten zichtbaar zoals
catastroferen, selectieve abstractie en personalisatie. Daarna volgt objectieve evaluatie via
Socratische dialoog of gedragsexperimenten, waardoor nieuwe informatie ontstaat die oude
aannames uitdaagt. Dit mondt uit in cognitieve herstructurering, waarin meer helpende gedachten
worden opgebouwd.
In het emotionele domein ligt de nadruk op emotie-educatie, het vergroten van een emotionele
woordenschat, en het herkennen van lichamelijke signalen. Via emotiemonitoring wordt duidelijk
wanneer en hoe sterk emoties optreden, waarna emotieregulatievaardigheden worden aangeleerd,
zoals ontspanning en activiteitenplanning. In het gedragsdomein worden technieken ingezet zoals
exposure, angsthiërarchieën, responspreventie, rolspel, oefenen, contingency management en
Reynolds
Introductie
Cognitieve gedragstherapie (CGT/CBT) heeft zich in de afgelopen decennia ontwikkeld van een
relatief nieuwe behandelmethode tot de meest wetenschappelijk onderbouwde en dominante
psychologische therapie voor kinderen en adolescenten. Waar het gebruik ervan eind jaren negentig
nog beperkt en weinig systematisch was beschreven, is CBT inmiddels uitgegroeid tot de
standaardbehandeling binnen de kinder- en jeugd-GGZ. Het wordt officieel aanbevolen binnen het
Britse NHS-programma ‘Improving Access to Psychological Therapies’, waar het verplicht wordt
ingezet bij angst- en depressieve stoornissen en wordt aangeraden bij gedragsproblemen en
ouderbegeleiding. Ook internationaal kent CBT een sterke groei, met belangrijke bijdragen vanuit de
Verenigde Staten, Australië en Europa.
CBT bouwt voort op verschillende historische psychologische tradities. Het belang van een goede
therapeutische alliantie tussen therapeut, kind en gezin sluit aan bij ideeën uit de psychoanalyse,
waarin de relatie als helende factor wordt gezien. Tegelijkertijd zijn veel technieken afkomstig uit het
behaviorisme, zoals exposure, desensitisatie en responspreventie, die vooral effectief blijken bij
angststoornissen en obsessief-compulsieve stoornissen (OCD). Daarnaast vertoont CBT
overeenkomsten met de systeemtherapie, doordat ouders en gezinnen actief worden betrokken bij
het behandelproces. Het kenmerkende verschil is dat al deze elementen worden geïntegreerd met
een sterke cognitieve focus, waarbij gedachten, interpretaties en overtuigingen centraal staan. Door
disfunctionele denkpatronen te onderzoeken en te veranderen, nemen ook emoties en gedrag af of
veranderen ze.
De werkwijze van CBT is sterk gebaseerd op wetenschappelijke principes. Behandelingen worden
geëvalueerd met randomised controlled trials (RCT’s), die gelden als de gouden standaard voor
effectonderzoek. Deze benadering sluit aan bij het falsificatieprincipe van Karl Popper, dat stelt dat
kennis vooruitgaat door hypothesen te proberen te weerleggen in plaats van te bevestigen. Een
therapie wordt dus steeds kritisch getest en blijft voorlopig geldig totdat nieuw bewijs het tegendeel
aantoont. Dit kritische denken komt ook terug in de behandeling zelf. Via socratische vraagstelling
leren cliënten hun eigen overtuigingen te bevragen, bewijzen te zoeken en alternatieve interpretaties
te formuleren. Op die manier worden irrationele of negatieve gedachten minder overtuigend en
nemen klachten af.
Recente ontwikkelingen tonen aan dat CBT niet alleen psychologische, maar ook biologische
veranderingen teweeg kan brengen. Onderzoek naar neurobiologie laat zien dat behandeling
gepaard kan gaan met veranderingen in hersenactiviteit en hersenstofwisseling, bijvoorbeeld bij
mensen met OCD of angststoornissen. Daarnaast wordt gekeken naar genetische invloeden, zoals
variaties in het serotoninetransportergen (5-HTTLPR), die mogelijk samenhangen met
behandelrespons. Dit opent perspectieven voor gepersonaliseerde therapie, waarbij behandeling
beter kan worden afgestemd op individuele kenmerken.
Om de toegankelijkheid en efficiëntie te vergroten, worden steeds vaker laag-intensieve interventies
ingezet. Voorbeelden zijn begeleide zelfhulp, groepstherapie, telefonische begeleiding en computer-
of internetgebaseerde CBT. Deze vormen maken efficiënter gebruik van therapeuttijd en blijken soms
even effectief als traditionele face-to-face behandeling. Ze sluiten bovendien goed aan bij jongeren,
die vertrouwd zijn met digitale technologie. Tegelijkertijd winnen de zogenaamde ‘third wave’-
benaderingen terrein, waaronder Acceptance and Commitment Therapy (ACT), Mindfulness-Based
Cognitive Therapy (MBCT) en Dialectical Behaviour Therapy (DBT). Deze therapieën leggen meer
,nadruk op acceptatie, aandacht en emotieregulatie. Bij jongere kinderen kunnen deze methoden
echter moeilijker toepasbaar zijn vanwege hun cognitieve ontwikkelingsniveau, terwijl
ouderbetrokkenheid juist weer extra mogelijkheden biedt, bijvoorbeeld bij kinderen met
autismespectrumstoornissen.
De sterke positie van CBT heeft ook geleid tot kritiek. De benadering wordt soms reductionistisch
genoemd, omdat complexe menselijke ervaringen zouden worden teruggebracht tot meetbare
gedachten en gedragingen. Er bestaat een risico dat therapie te veel afhankelijk wordt van
vragenlijsten en protocollen, waardoor echte dialoog en individuele afstemming verloren gaan.
Bovendien is CBT geen wondermiddel. Hoewel veel kinderen duidelijke verbeteringen laten zien,
leidt behandeling zelden tot volledige genezing. Een deel van het effect is waarschijnlijk toe te
schrijven aan niet-specifieke factoren, zoals de therapeut–cliëntrelatie, en niet uitsluitend aan
specifieke technieken.
CBT geldt daarmee als de best onderzochte en meest effectieve behandeling voor veel psychische
problemen bij kinderen en jongeren, met name bij angst, depressie en OCD, maar vraagt blijvende
kritische evaluatie, verdere verfijning en voortdurend onderzoek om de kwaliteit en effectiviteit te
blijven verbeteren.
Section 1 Developmental cognitive theory and clinical practice
2 Anxiety and depression in young people: developmental considerations
Anxiety en depressie behoren tot de meest voorkomende, beperkende en kostbare psychische
problemen bij jongeren. Angststoornissen worden gekenmerkt door aanhoudende angsten en
zorgen, terwijl depressie samenhangt met somberheid, verlies van plezier en verstoringen in
cognitief en lichamelijk functioneren. De prevalentie lijkt toe te nemen en veel volwassenen met
angst- of stemmingsstoornissen rapporteren een vroege start in de kindertijd of adolescentie. Vooral
de overgang naar en gedurende de adolescentie blijkt een kwetsbare periode, waarin klachten sterk
toenemen. Daarom is het belangrijk te begrijpen welke ontwikkelingsfactoren het risico in deze
levensfase vergroten.
Tijdens deze periode vinden gelijktijdig veranderingen plaats in sociale, genetische, neurale en
cognitieve processen. Het samenspel van deze veranderingen kan verklaren waarom sommige
jongeren extra gevoelig zijn voor het ontstaan van angst en depressie, zonder dat dit betekent dat alle
jongeren klachten ontwikkelen.
Changes in the social world
Onderzoek laat consequent zien dat omgevingsinvloeden een grote rol spelen bij angst en depressie.
Tweelingstudies tonen aan dat naast genetische factoren zowel gedeelde als niet-gedeelde
omgevingen bijdragen aan verschillen in symptomen. Concreet worden vooral stressvolle
levensgebeurtenissen, vroegkinderlijk trauma, chronische stress, lage sociaaleconomische status en
interpersoonlijke problemen als risicofactoren genoemd.
Binnen het gezin hangt controlerende of overbeschermende opvoeding samen met meer angst.
Buiten het gezin spelen pesten, afwijzing door leeftijdsgenoten en een gebrek aan sociale steun een
belangrijke rol. Deze relaties zijn vaak bidirectioneel: angstige of depressieve jongeren trekken zich
terug, wat weer negatieve reacties van anderen kan oproepen.
,In de adolescentie verandert de sociale wereld sterk. Jongeren brengen meer tijd door met peers,
ervaren meer school- en prestatiedruk, krijgen te maken met romantische relaties en worden
gevoeliger voor peer feedback en sociale uitsluiting. Onderzoek laat zien dat adolescenten
emotioneel sterker reageren op afwijzing dan kinderen of volwassenen. Deze toename in sociale
stressoren kan het risico op stemmings- en angstproblemen vergroten.
Genetic innovation across development
Naast omgeving spelen genetische factoren een matige maar betekenisvolle rol. Tweelingonderzoek
toont erfelijkheid voor angst- en depressieve symptomen, maar het aanwijzen van specifieke genen is
lastig. Waarschijnlijk gaat het om veel kleine genetische effecten die samenwerken met
omgevingsfactoren.
Belangrijk is dat genetische invloed niet statisch is. Tijdens ontwikkeling kunnen genetische effecten
als het ware ‘geactiveerd’ worden op bepaalde momenten. Studies suggereren dat er in de
adolescentie nieuwe genetische invloeden ontstaan op depressieve symptomen. Genen kunnen ook
indirect werken door jongeren gevoeliger te maken voor bepaalde stressvolle omgevingen of door bij
te dragen aan negatieve cognitieve stijlen. Zo ontstaat een dynamische gen-omgevinginteractie.
Continuing maturation of the emotional and social brain
Het brein blijft zich ontwikkelen tot ver in de adolescentie. Belangrijke gebieden zijn de amygdala
(verwerking van dreiging en emotie), het striatum (beloning en motivatie) en de prefrontale cortex
(PFC) (emotieregulatie en controle). Daarnaast zijn er netwerken van het ‘social brain’ die betrokken
zijn bij sociale informatie en het begrijpen van anderen.
Angstige en depressieve jongeren tonen vaak sterkere amygdala-reacties op emotionele of sociale
prikkels en soms verminderde beloningsactiviteit in het striatum. Tegelijkertijd zijn prefrontale
regulatiesystemen nog niet volledig uitgerijpt. Dit kan leiden tot een mismatch: sterke emotionele
reacties zonder voldoende cognitieve controle.
Adolescenten vertonen daardoor vaak intensere reacties op dreiging, beloning en sociale uitsluiting
dan kinderen of volwassenen, wat hun kwetsbaarheid voor emotionele problemen kan vergroten.
Developmental aspects of information-processing biases and cognitive vulnerability
Bij angst en depressie komen vaak informatie-verwerkingsbiases voor. Jongeren met angst richten
hun aandacht sneller op dreiging, terwijl depressieve jongeren ambigue situaties eerder negatief
interpreteren. Ook worden geheugenbiases, negatieve attributiestijlen en dysfunctionele
overtuigingen gevonden.
Deze cognitieve kwetsbaarheden werken vooral in combinatie met stress (het diathese-
stressmodel). Tijdens de adolescentie lijken deze denkpatronen stabieler en meer ‘trait-like’ te
worden, doordat ervaringen zich opstapelen en cognitieve schema’s zich consolideren. Wat eerst
tijdelijk en situationeel is, kan zo uitgroeien tot een duurzame kwetsbaarheid.
Concluding remarks: an integration and suggestions for early interventions
, De overgang naar de adolescentie gaat gepaard met nieuwe sociale uitdagingen, veranderende
genetische invloeden, rijping van hersencircuits en het ontstaan van stabiele cognitieve patronen.
Samen kunnen deze factoren leiden tot sterke emotionele reacties, verstoorde informatieverwerking
en uiteindelijk cognitieve kwetsbaarheid voor angst en depressie, vooral bij jongeren met een
bestaande aanleg.
Voor de praktijk betekent dit dat Cognitieve Gedragstherapie (CBT) juist in deze fase effectief kan zijn,
omdat cognitieve processen nog relatief plastisch zijn. Nieuwe technieken zoals Cognitive Bias
Modification (CBM) proberen direct aandachts- en interpretatiebiases te veranderen en lijken
veelbelovend als vroege interventie. Vroege preventie en behandeling tijdens deze ontwikkelingsfase
kunnen mogelijk langdurige problemen helpen voorkomen.
3 Adapting cognitive behaviour therapy for children and adolescents
Cognitive behaviour therapy
Cognitieve gedragstherapie (CBT) is een verzamelnaam voor interventies die cognitieve,
gedragsmatige en probleemoplossende benaderingen combineren. De kern is dat niet alleen
gebeurtenissen zelf, maar vooral de betekenisgeving en interpretaties die kinderen eraan geven,
samenhangen met psychische problemen. CBT richt zich daarom op het in kaart brengen van
vertekende cognities en biases in informatieverwerking, die vervolgens via een objectieve toetsing
worden onderzocht. Door die toetsing ontstaan alternatieve, meer gebalanceerde gedachten,
aannames en overtuigingen, die emotionele en gedragsproblemen kunnen verminderen. Dit gebeurt
niet los van de context: CBT werkt binnen een systemisch kader, waarin ook de invloed van gezin,
school en andere omgevingsfactoren op het ontstaan en in stand houden van klachten wordt
meegenomen.
Cognitive behaviour therapy techniques
CBT is geen vast protocol maar eerder een ‘toolbox’: een flexibel pakket aan technieken dat in
verschillende volgordes en combinaties kan worden ingezet afhankelijk van de casusformulering en
de ontwikkelingsfase van het kind. Vrijwel alle programma’s starten met psycho-educatie, waarin het
probleem, het cognitieve model en de actieve, samenwerkende werkwijze van CBT worden
uitgelegd. Vervolgens wordt een formulering gemaakt die de klachten van dit specifieke kind plaatst
binnen het CBT-raamwerk (koppeling tussen gedachten, gevoelens en gedrag).
In het cognitieve domein begint CBT meestal met thought monitoring om automatische gedachten
te herkennen, vooral de emotioneel geladen ‘hot thoughts’. De inhoud verschilt per stoornis: bij
depressie vaak thema’s van falen, bij angst thema’s van dreiging/gevaar, en bij OCD vaak overmatige
verantwoordelijkheid voor schade. Naast inhoud worden ook denkfouten zichtbaar zoals
catastroferen, selectieve abstractie en personalisatie. Daarna volgt objectieve evaluatie via
Socratische dialoog of gedragsexperimenten, waardoor nieuwe informatie ontstaat die oude
aannames uitdaagt. Dit mondt uit in cognitieve herstructurering, waarin meer helpende gedachten
worden opgebouwd.
In het emotionele domein ligt de nadruk op emotie-educatie, het vergroten van een emotionele
woordenschat, en het herkennen van lichamelijke signalen. Via emotiemonitoring wordt duidelijk
wanneer en hoe sterk emoties optreden, waarna emotieregulatievaardigheden worden aangeleerd,
zoals ontspanning en activiteitenplanning. In het gedragsdomein worden technieken ingezet zoals
exposure, angsthiërarchieën, responspreventie, rolspel, oefenen, contingency management en
