LECTURE 1 Beleid
Beleid • Het streven van actoren naar het bereiken van bepaalde doeleinden met bepaalde
middelen en bepaalde tijdskeuzes
• Actoren kunnen zijn o.a. overheidsorganisaties, bedrijven, belangengroepen, politieke
partijen; hier richten we ons op de overheid
• Het geheel van besluiten, plannen en handelingen van de overheid gericht op het
veranderen van een bestaande situatie
• Aanleiding voor verandering van bestaande situatie gevolg van discrepantie tussen
norm en praktijk
• De discrepantie kent objectieve en subjectieve dimensie
- Objectief: een situatie wijkt meetbaar af van een maat
- Subjectief: de situatie én de maat worden verschillend waargenomen
Beleidswetenschap • De empirisch analyse van de gekozen doeleinden, middelen en tijdskeuzes
• Beschrijving en verklaring van de (niet-gewenste) effecten van beleid
• Analyse van
- De actoren (overheid, belangengroepen, burgers) betrokken bij beleid
- De factoren (instituties, economie, ideologie, gebeurtenissen) die het handelen
van de actoren en de uitkomsten van beleid beïnvloed hebben
• Verklarend
- Hoe worden probleemdefinities bepaald?
- Waarom krijgen sommige problemen veel aandacht, anderen zelden of nooit?
- Wie nemen de belangrijkste besluiten en waarom juist die besluiten?
- Onder welke omstandigheden wordt beleid succesvol uitgevoerd?
- Waarom faalt beleid zo vaak?
- In welke mate leren beleidsmakers van ervaringen uit het verleden?
Beleid als proces • Beleid is een meerdimensionaal vraagstuk
• De beleidswetenschap deelt beleid op in fasen die
- Min of meer ook in de werkelijkheid ook waargenomen kunnen worden
- Afzonderlijk en in meer detail wetenschappelijk bestudeerd kunnen worden
Beleid tussen politiek • De wetenschappelijk meest ideale oplossing voor een maatschappelijk probleem is
en ratio politiek vaak niet haalbaar.
• De oplossing die politiek wel haalbaar is, is vanuit wetenschappelijk oogpunt vaak niet
ideaal.
Politiek versus ratio in 1. Agendavorming
iedere fase Niet objectief gezien de ergste problemen, maar de problemen met de sterkste
belangen komen op de agenda
2. De voorbereiding van beleid
Niet de meest urgente plannen, maar plannen waar een parlementaire meerderheid
voor bestaat worden uitgewerkt
3. Besluitvorming over beleid
Niet de afweging van kosten en baten, maar ideologische voorkeuren bepalen de
keuze
4. De uitvoering van beleid
Geen planmatige aanpak van uitvoering, maar de voortzetting van strijd door
1
, verliezers van de besluitvorming
5. De evaluatie van beleid
Geen zuiver wetenschappelijke analyse van de beleidseffecten, maar uitkomsten die het
belang van politieke meerderheden dienen
6. Terugkoppeling over de effecten van beleid
Geen leerproces om het in het vervolg beter te doen, maar selectieve kennisname van
resultaten
Kinderen in coronatijd • Nederlands Jeugdinstituut constateert
- Mediagebruik onder kinderen toegenomen/toegestaan door ouders
- Kinderen (4-11) zijn minder gaan bewegen
- Leerachterstanden door thuisonderwijs, ihb bij kinderen met laagopgeleide
ouders
- Meer stress, depressies en angststoornissen bij jongeren
- Toename hulpvraag door kinderen, meer beroep op Kindertelefoon,
eenzaamheid, ervaringen met geweld en verwaarlozing
- Verminderde sociale contacten
- Jeugdhulp in de problemen: afzeggingen dagbehandelingen en diagnostiek
Van probleem naar • Kindermishandeling is een groot probleem dat uit de wereld moet worden geholpen,
oplossing maar…
- Het is niet het enige probleem…
- Over de oorzaken en gevolgen bestaat voortdurend debat tussen coalities…
- Zelfs over de precieze omvang van het probleem…
- Over de einddoelen is geen eenduidige visie…
- Net zo min als over de middelen…
- En wanneer je het wel voor elkaar hebt, dan is het maar de vraag of de
implementatie van het beleid succesvol wordt
• Het aanpakken van kindermishandeling vereist dus niet alleen wetenschappelijke
kennis, maar ook de inzet van macht in alle fasen van het beleidsproces
Perspectieven op • Verschillende modellen van hoe problemen omgezet worden in beleid
beleidsproces - Chaosmodellen
- Politieke modellen
- Rationele modellen
Chaosmodel Het garbage can-model (ook bekend als garbage can-proces of garbage can-theorie)
beschrijft de chaotische realiteit van organisatorische besluitvorming in een
georganiseerde anarchie. Het beleid komt tot stand in een chaotische wereld.
Politieke modellen: het (zie lecture 2)
barrièremodel
Rationele modellen • Rationeel, want het volgt een logisch en objectief
pad.
• De beleidscyclus
- Agendavorming
- De voorbereiding van beleid
- Besluitvorming over beleid
- De uitvoering van beleid
- De evaluatie van beleid
- Terugkoppeling over de effecten van beleid
2
, Dilemma van de Een collectief actieprobleem of sociaal dilemma is een situatie waarin alle individuen
collectieve actie beter af zouden zijn om samen te werken, maar dit nalaten vanwege tegenstrijdige
belangen tussen individuen die gezamenlijke actie ontmoedigen.
Tragedie van de meent De tragedie van de meent is een situatie waarin het streven naar maximale opbrengst
(Tragedy of the van individuen niet tot collectieve welvaart leidt zoals door het economisch effect van de
commons) onzichtbare hand verwacht zou worden.
Voorbeeld
Een meent, een gemeenschappelijke weidegrond waarop verschillende boeren hun
koeien kunnen laten grazen. Iedere boer wil graag zoveel mogelijk koeien maar weet
tegelijkertijd dat iedere extra koe ervoor zorgt dat alle andere koeien minder te eten
hebben. Voor de boer is dan de afweging de volgende: de extra opbrengsten van de koe
mag ik zelf houden terwijl de kosten ervan (minder eten voor alle koeien) verdeeld
worden over alle boeren. Hij is dus beter af als hij er een koe bijplaatst. Maar, omdat
deze redenering opgaat voor alle boeren lijkt overbegrazing van de meent onvermijdelijk.
Doelstelling van de • Het schrijven van een beleidsnotitie volgens rationele model
cursus - Omzetting van inhoudelijke kennis in adviezen voor de praktijk van politiek en
bestuur
- Wetenschappelijke kennis en inzichten over het functioneren van politieke
besluitvormingsprocessen
- Ontwerpen van beleidsinterventies die het gewenste effect in de samenleving
opleveren
- Inzicht in en gevoel voor maatschappelijke verhoudingen en politiek haalbare
voorstellen (draagvlak)
• Het ondervinden van de spanningen tussen politieke en rationele perspectieven op
beleid
• Kindermishandeling als maatschappelijk probleem en de bestrijding daarvan
Stappenplan Hoofdstuk 10 van Hoogerwerf en Herweijer:
1. Kies een probleem en verzamel informatie hierover
2. Maak grafische weergave van beleidsveld
3. Inventariseer beleidsdoeleinden
4. Ga van de doeleinden na op welk element het betrekking heeft
5. Inventariseer instrumenten en actoren
6. Plaats instrumenten, processen en beleidsprestaties in het procesmodel
7. Controleer of het model compleet is
LECTURE 2 Agendavorming
Theorie en beleid • Beleid dat in de praktijk door beleidsmakers wordt gevormd is gebaseerd op aannames
over causale verbanden tussen
- Oorzaken en gevolgen van problemen
- Middelen en de mate waarin die gestelde doelen realiseren
• Beleidstheorie bevat de onderliggende argumenten over het handelen van de overheid
bij de aanpak van specifieke problemen
• Niet te verwarren met wetenschappelijke theorie
- Wetenschappelijke theorieën doen universele uitspraken over verschijnselen
- Beleidstheorieën beperken zich tot een enkel beleidsprobleem
• Beleidstheorie wordt gevormd door beleidsmakers en gaat uit van hun feitelijke en
normatieve veronderstelling
Een probleem • Rationeel: discrepantie tussen norm en praktijk
3
Beleid • Het streven van actoren naar het bereiken van bepaalde doeleinden met bepaalde
middelen en bepaalde tijdskeuzes
• Actoren kunnen zijn o.a. overheidsorganisaties, bedrijven, belangengroepen, politieke
partijen; hier richten we ons op de overheid
• Het geheel van besluiten, plannen en handelingen van de overheid gericht op het
veranderen van een bestaande situatie
• Aanleiding voor verandering van bestaande situatie gevolg van discrepantie tussen
norm en praktijk
• De discrepantie kent objectieve en subjectieve dimensie
- Objectief: een situatie wijkt meetbaar af van een maat
- Subjectief: de situatie én de maat worden verschillend waargenomen
Beleidswetenschap • De empirisch analyse van de gekozen doeleinden, middelen en tijdskeuzes
• Beschrijving en verklaring van de (niet-gewenste) effecten van beleid
• Analyse van
- De actoren (overheid, belangengroepen, burgers) betrokken bij beleid
- De factoren (instituties, economie, ideologie, gebeurtenissen) die het handelen
van de actoren en de uitkomsten van beleid beïnvloed hebben
• Verklarend
- Hoe worden probleemdefinities bepaald?
- Waarom krijgen sommige problemen veel aandacht, anderen zelden of nooit?
- Wie nemen de belangrijkste besluiten en waarom juist die besluiten?
- Onder welke omstandigheden wordt beleid succesvol uitgevoerd?
- Waarom faalt beleid zo vaak?
- In welke mate leren beleidsmakers van ervaringen uit het verleden?
Beleid als proces • Beleid is een meerdimensionaal vraagstuk
• De beleidswetenschap deelt beleid op in fasen die
- Min of meer ook in de werkelijkheid ook waargenomen kunnen worden
- Afzonderlijk en in meer detail wetenschappelijk bestudeerd kunnen worden
Beleid tussen politiek • De wetenschappelijk meest ideale oplossing voor een maatschappelijk probleem is
en ratio politiek vaak niet haalbaar.
• De oplossing die politiek wel haalbaar is, is vanuit wetenschappelijk oogpunt vaak niet
ideaal.
Politiek versus ratio in 1. Agendavorming
iedere fase Niet objectief gezien de ergste problemen, maar de problemen met de sterkste
belangen komen op de agenda
2. De voorbereiding van beleid
Niet de meest urgente plannen, maar plannen waar een parlementaire meerderheid
voor bestaat worden uitgewerkt
3. Besluitvorming over beleid
Niet de afweging van kosten en baten, maar ideologische voorkeuren bepalen de
keuze
4. De uitvoering van beleid
Geen planmatige aanpak van uitvoering, maar de voortzetting van strijd door
1
, verliezers van de besluitvorming
5. De evaluatie van beleid
Geen zuiver wetenschappelijke analyse van de beleidseffecten, maar uitkomsten die het
belang van politieke meerderheden dienen
6. Terugkoppeling over de effecten van beleid
Geen leerproces om het in het vervolg beter te doen, maar selectieve kennisname van
resultaten
Kinderen in coronatijd • Nederlands Jeugdinstituut constateert
- Mediagebruik onder kinderen toegenomen/toegestaan door ouders
- Kinderen (4-11) zijn minder gaan bewegen
- Leerachterstanden door thuisonderwijs, ihb bij kinderen met laagopgeleide
ouders
- Meer stress, depressies en angststoornissen bij jongeren
- Toename hulpvraag door kinderen, meer beroep op Kindertelefoon,
eenzaamheid, ervaringen met geweld en verwaarlozing
- Verminderde sociale contacten
- Jeugdhulp in de problemen: afzeggingen dagbehandelingen en diagnostiek
Van probleem naar • Kindermishandeling is een groot probleem dat uit de wereld moet worden geholpen,
oplossing maar…
- Het is niet het enige probleem…
- Over de oorzaken en gevolgen bestaat voortdurend debat tussen coalities…
- Zelfs over de precieze omvang van het probleem…
- Over de einddoelen is geen eenduidige visie…
- Net zo min als over de middelen…
- En wanneer je het wel voor elkaar hebt, dan is het maar de vraag of de
implementatie van het beleid succesvol wordt
• Het aanpakken van kindermishandeling vereist dus niet alleen wetenschappelijke
kennis, maar ook de inzet van macht in alle fasen van het beleidsproces
Perspectieven op • Verschillende modellen van hoe problemen omgezet worden in beleid
beleidsproces - Chaosmodellen
- Politieke modellen
- Rationele modellen
Chaosmodel Het garbage can-model (ook bekend als garbage can-proces of garbage can-theorie)
beschrijft de chaotische realiteit van organisatorische besluitvorming in een
georganiseerde anarchie. Het beleid komt tot stand in een chaotische wereld.
Politieke modellen: het (zie lecture 2)
barrièremodel
Rationele modellen • Rationeel, want het volgt een logisch en objectief
pad.
• De beleidscyclus
- Agendavorming
- De voorbereiding van beleid
- Besluitvorming over beleid
- De uitvoering van beleid
- De evaluatie van beleid
- Terugkoppeling over de effecten van beleid
2
, Dilemma van de Een collectief actieprobleem of sociaal dilemma is een situatie waarin alle individuen
collectieve actie beter af zouden zijn om samen te werken, maar dit nalaten vanwege tegenstrijdige
belangen tussen individuen die gezamenlijke actie ontmoedigen.
Tragedie van de meent De tragedie van de meent is een situatie waarin het streven naar maximale opbrengst
(Tragedy of the van individuen niet tot collectieve welvaart leidt zoals door het economisch effect van de
commons) onzichtbare hand verwacht zou worden.
Voorbeeld
Een meent, een gemeenschappelijke weidegrond waarop verschillende boeren hun
koeien kunnen laten grazen. Iedere boer wil graag zoveel mogelijk koeien maar weet
tegelijkertijd dat iedere extra koe ervoor zorgt dat alle andere koeien minder te eten
hebben. Voor de boer is dan de afweging de volgende: de extra opbrengsten van de koe
mag ik zelf houden terwijl de kosten ervan (minder eten voor alle koeien) verdeeld
worden over alle boeren. Hij is dus beter af als hij er een koe bijplaatst. Maar, omdat
deze redenering opgaat voor alle boeren lijkt overbegrazing van de meent onvermijdelijk.
Doelstelling van de • Het schrijven van een beleidsnotitie volgens rationele model
cursus - Omzetting van inhoudelijke kennis in adviezen voor de praktijk van politiek en
bestuur
- Wetenschappelijke kennis en inzichten over het functioneren van politieke
besluitvormingsprocessen
- Ontwerpen van beleidsinterventies die het gewenste effect in de samenleving
opleveren
- Inzicht in en gevoel voor maatschappelijke verhoudingen en politiek haalbare
voorstellen (draagvlak)
• Het ondervinden van de spanningen tussen politieke en rationele perspectieven op
beleid
• Kindermishandeling als maatschappelijk probleem en de bestrijding daarvan
Stappenplan Hoofdstuk 10 van Hoogerwerf en Herweijer:
1. Kies een probleem en verzamel informatie hierover
2. Maak grafische weergave van beleidsveld
3. Inventariseer beleidsdoeleinden
4. Ga van de doeleinden na op welk element het betrekking heeft
5. Inventariseer instrumenten en actoren
6. Plaats instrumenten, processen en beleidsprestaties in het procesmodel
7. Controleer of het model compleet is
LECTURE 2 Agendavorming
Theorie en beleid • Beleid dat in de praktijk door beleidsmakers wordt gevormd is gebaseerd op aannames
over causale verbanden tussen
- Oorzaken en gevolgen van problemen
- Middelen en de mate waarin die gestelde doelen realiseren
• Beleidstheorie bevat de onderliggende argumenten over het handelen van de overheid
bij de aanpak van specifieke problemen
• Niet te verwarren met wetenschappelijke theorie
- Wetenschappelijke theorieën doen universele uitspraken over verschijnselen
- Beleidstheorieën beperken zich tot een enkel beleidsprobleem
• Beleidstheorie wordt gevormd door beleidsmakers en gaat uit van hun feitelijke en
normatieve veronderstelling
Een probleem • Rationeel: discrepantie tussen norm en praktijk
3
