Samenvatting Kernthema’s van Bestuurs-
& organisatiewetenschap
Hoorcolleges & literatuur
Week 1- 5 september 2025
College 1
1. Organisaties als knooppunten
Organisaties zijn overal om ons heen en vormen knooppunten of de spil waar alles om draait. Zij
ordenen onze contacten, reguleren onze dag en regeren daarmee ons leven. Veel dingen die wij
dagelijks doen, organiseren wij niet zelf maar laten wij door andere organisaties regelen.
Voorbeelden:
• Wekker → telefoon
• Op weg naar college → openbaar vervoer
• Tijdens college → programma van de opleiding
• Dood → begrafenisondernemer
Ook op macro-niveau spelen organisaties een rol, bijvoorbeeld bij globalisering (internationaal
opererende organisaties zoals de VN of het Rode Kruis). Op micro-niveau zien we dit terug in
producten zoals Nutella of Pringles.
Daarnaast structureren organisaties sociale relaties: docent-student, voetbalclub-scheidsrechter, etc.
2. Toenemende rol van organisaties
De rol van organisaties als spil in de samenleving is in de afgelopen eeuw sterk toegenomen. We
leven tegenwoordig in een organisatiesamenleving. Er zijn steeds meer vertegenwoordigers
(bijvoorbeeld om iemand aan te klagen), en managers of bestuurders staan steeds vaker op de
voorpagina van de krant.
3. Organisaties en onze identiteit
Organisaties zijn cruciale knooppunten, belangrijk voor wie wij zijn en wat wij doen. We raken
gewend aan organisatieverbanden, die vaak aanvoelen als een toneelstuk. Bijvoorbeeld: werknemers
op de Zuidas presenteren zich netjes en formeel, maar achter de “gouden muur” kan het beeld heel
anders zijn.
Dit sluit aan bij de literatuur van Merton (1940) over goal displacement: organisaties kunnen
doorschieten in het volgen van regels in plaats van het bereiken van het doel van die regels.
Daardoor kan de schijnbare orde en het imago botsen met de werkelijkheid.
4. Onzichtbaarheid van organisaties
Organisaties beïnvloeden ons dagelijks leven, maar vaak zonder dat we het merken. Denk aan Spotify
of supermarkten: we gebruiken hun diensten of kopen hun producten, maar zien niets van de
complexe organisatie achter de schermen. Zo spelen organisaties een grote rol, terwijl hun werking
voor ons grotendeels onzichtbaar blijft.
1
,5. Werk en studie van organisaties
Hoewel werk zelf soms saai kan zijn, is het bestuderen van werkende mensen nooit saai. Onderzoek
laat zien dat Nederlanders hun privéleven belangrijker vinden dan werk.
6. Wat is een organisatie?
Een organisatie kan worden gezien als een proces, niet als een ding. Mensen zorgen ervoor dat een
organisatie blijft bestaan.
Citaat:
“Organization happens when people work together to accomplish some desired end state or goal …
but it always depends upon coördinated action.”
Toch is dit niet altijd accuraat: willekeurige werknemers weten vaak niet precies wat de doelen van
de organisatie zijn. Er zit altijd een zekere mate van wanorde in organisaties.
Voorbeelden:
• Maffia: lijkt strak georganiseerd, maar er is intern ook veel wantrouwen en concurrentie.
• Politie: heeft duidelijke doelen, maar afdelingen werken soms langs elkaar heen.
• McDonald’s: zeer gestructureerd, maar er kunnen fouten of misverstanden ontstaan in de
communicatie tussen werknemers.
• Voetbalclub: iedereen wil winnen, maar spelers of trainers kunnen verschillende ideeën
hebben over hoe dat moet.
7. Organisaties als orde én wanorde
Het fenomeen organisatie is net als bestuur niet eenduidig. Het is orde én wanorde, proces én
product. Dit wordt ook wel een knippermoment genoemd: wat je denkt te begrijpen, kan
veranderen zodra je er nogmaals naar kijkt.
Het vakgebied Bestuur & Organisatie kan niet op één vaste of complete manier worden ingedeeld.
Elke manier van ordenen is dus onvolledig (niet allesomvattend) en willekeurig (afhankelijk van hoe
iemand ernaar kijkt). Binnen B&O bestaan namelijk verschillende theoretische benaderingen of
“lijnen” waarmee onderzoekers naar organisaties kijken:
B-lijn (Bestuur/management): richt zich op structuren, regels en besluitvorming binnen organisaties.
- Scientific management: hoe je werk zo efficiënt mogelijk organiseert.
- Bureaucratiestudies: hoe regels en hiërarchie een organisatie ordenen.
- Besluitvormingsstudies: hoe beslissingen binnen organisaties tot stand komen.
O-lijn (Mens & organisatie): richt zich meer op de mensen in organisaties en hoe zij met hun
omgeving omgaan.
- Contingentietheorie: er is niet één beste manier van organiseren; het hangt af van de
situatie.
- Institutionele theorie: organisaties worden beïnvloed door de normen en waarden in de
samenleving.
- Enactmenttheorie: organisaties creëren hun eigen werkelijkheid door hoe mensen binnen de
organisatie handelen en waarnemen.
Recente stromingen: cultuurmanagement, zelfbesturing, postbureaucratie, verandermanagement,
organisatiecultuur, macht & politiek, identiteit.
Kort gezegd: B&O kun je op verschillende manieren bekijken — via structuren en regels (B-lijn) of via
menselijk gedrag en cultuur (O-lijn) — en geen enkele indeling vangt het hele vakgebied volledig.
2
,8. Positivisme vs. constructivisme
• Positivisme: werkelijkheid bestaat objectief en kan gemeten worden.
• Constructivisme: werkelijkheid wordt door mensen geconstrueerd; onderzoekers
bestuderen interpretaties.
9. Managerialistisch vs. Kritisch afstandelijk
• Managerialisten: richten zich op effectiviteit en hoe organisaties beter bestuurd kunnen
worden.
• Kritisch afstandelijk: houden afstand, schrijven óver management, vaak met sympathie voor
werknemers. Organisaties worden soms neergezet als instrumenten van onderdrukking en
overheersing.
10. Theorie als landkaart
Theorie is geen werkelijkheid zelf, maar een representatie ervan: “maps, not territories”. Het helpt
om situaties te begrijpen, maar vervangt de werkelijkheid niet. Bureaucratie is een logisch coherent
model waarin de ‘pure’ kenmerken zijn uitvergroot/ overdreven. Het model kan dan gebruikt worden
voor de analyse van organisaties.
3
, College 2
11. Verandering van samenleving (laatste 150 jaar)
Door de industriële revolutie veranderde de samenleving radicaal:
• Van landbouw naar industrie (boer → fabrieksarbeider).
• Verstedelijking: werknemers moesten dicht bij fabrieken wonen.
• Transportversnelling door treinen en auto’s.
• Opkomst van het kapitalistische systeem met kapitaalbezitters en arbeiders.
• Lange werkdagen: 16 uur werken, 8 uur slapen.
De overgang van een traditionele standenmaatschappij naar een moderne, industriële en
verorganiseerde samenleving gebeurde stap voor stap:
1. Einde van de standenmaatschappij:
In de traditionele samenleving waren mensen verdeeld in standen (zoals adel, geestelijkheid en
boeren). Je positie was bepaald bij geboorte en veranderde zelden.
2. Opkomst van de industrie:
Door technologische uitvindingen (zoals stoommachines) ontstonden fabrieken. Hierdoor verhuisden
veel mensen van het platteland naar de steden om te werken.
3. Nieuwe sociale groepen:
Er kwamen nieuwe klassen, zoals de arbeidersklasse (werknemers in fabrieken) en de
kapitaalbezitters (fabriekseigenaren). Je positie hing nu meer af van werk en inkomen dan van
afkomst.
4. Verorganisatie van de samenleving:
Door de groei van bedrijven, overheden en instellingen werd de samenleving steeds meer
georganiseerd met regels, functies, hiërarchie en coördinatie — kortom: alles werd systematischer
geregeld.
Afnemende betekenis: standen, familie, dorpsgemeenschap, kerk, religie, landbouw.
Opkomst: industrie, steden, loonarbeid, organisatiesamenleving.
Kenmerken 20e eeuw – “BIG BUSINESS”:
• Snelle groei, grote gebouwen en veel personeel.
• Grote, complexe organisaties met taakdifferentiatie.
• Horizontale integratie (Samenwerking tussen concurrenten) en verticale
integratie (samenwerking leveranciers-producenten-distributeurs).
• Ontstaan van conglomeraten (bedrijven actief in meerdere markten).
• Externe financiering → minder risico voor eigenaren.
• Oligopolie: markt beheerst door enkele ondernemers.
• Opkomst van managerial revolution: zichtbare hand van managers vervangt de onzichtbare
hand van de markt. Managers gingen actief plannen, organiseren en beslissen hoe productie,
verkoop en personeelsbeleid moesten verlopen.
12. Processen in de samenleving
• Differentiatie en machtsconcentratie: steeds verdergaande arbeidsverdeling en centralisatie
van leiding (specialisatie in werk)
• Commodificatie: activiteiten worden omgerekend naar geldwaarde en verhandeld
als commodities, steeds meer aspecten van het leven worden onderdeel van de economie
en krijgen een geldwaarde.
• Rationalisatie (Max Weber): de werkelijkheid systematiseren en ordenen om deze
beheersbaar te maken. Ons handelen wordt steeds meer onderworpen aan berekening en
beheer.
4
& organisatiewetenschap
Hoorcolleges & literatuur
Week 1- 5 september 2025
College 1
1. Organisaties als knooppunten
Organisaties zijn overal om ons heen en vormen knooppunten of de spil waar alles om draait. Zij
ordenen onze contacten, reguleren onze dag en regeren daarmee ons leven. Veel dingen die wij
dagelijks doen, organiseren wij niet zelf maar laten wij door andere organisaties regelen.
Voorbeelden:
• Wekker → telefoon
• Op weg naar college → openbaar vervoer
• Tijdens college → programma van de opleiding
• Dood → begrafenisondernemer
Ook op macro-niveau spelen organisaties een rol, bijvoorbeeld bij globalisering (internationaal
opererende organisaties zoals de VN of het Rode Kruis). Op micro-niveau zien we dit terug in
producten zoals Nutella of Pringles.
Daarnaast structureren organisaties sociale relaties: docent-student, voetbalclub-scheidsrechter, etc.
2. Toenemende rol van organisaties
De rol van organisaties als spil in de samenleving is in de afgelopen eeuw sterk toegenomen. We
leven tegenwoordig in een organisatiesamenleving. Er zijn steeds meer vertegenwoordigers
(bijvoorbeeld om iemand aan te klagen), en managers of bestuurders staan steeds vaker op de
voorpagina van de krant.
3. Organisaties en onze identiteit
Organisaties zijn cruciale knooppunten, belangrijk voor wie wij zijn en wat wij doen. We raken
gewend aan organisatieverbanden, die vaak aanvoelen als een toneelstuk. Bijvoorbeeld: werknemers
op de Zuidas presenteren zich netjes en formeel, maar achter de “gouden muur” kan het beeld heel
anders zijn.
Dit sluit aan bij de literatuur van Merton (1940) over goal displacement: organisaties kunnen
doorschieten in het volgen van regels in plaats van het bereiken van het doel van die regels.
Daardoor kan de schijnbare orde en het imago botsen met de werkelijkheid.
4. Onzichtbaarheid van organisaties
Organisaties beïnvloeden ons dagelijks leven, maar vaak zonder dat we het merken. Denk aan Spotify
of supermarkten: we gebruiken hun diensten of kopen hun producten, maar zien niets van de
complexe organisatie achter de schermen. Zo spelen organisaties een grote rol, terwijl hun werking
voor ons grotendeels onzichtbaar blijft.
1
,5. Werk en studie van organisaties
Hoewel werk zelf soms saai kan zijn, is het bestuderen van werkende mensen nooit saai. Onderzoek
laat zien dat Nederlanders hun privéleven belangrijker vinden dan werk.
6. Wat is een organisatie?
Een organisatie kan worden gezien als een proces, niet als een ding. Mensen zorgen ervoor dat een
organisatie blijft bestaan.
Citaat:
“Organization happens when people work together to accomplish some desired end state or goal …
but it always depends upon coördinated action.”
Toch is dit niet altijd accuraat: willekeurige werknemers weten vaak niet precies wat de doelen van
de organisatie zijn. Er zit altijd een zekere mate van wanorde in organisaties.
Voorbeelden:
• Maffia: lijkt strak georganiseerd, maar er is intern ook veel wantrouwen en concurrentie.
• Politie: heeft duidelijke doelen, maar afdelingen werken soms langs elkaar heen.
• McDonald’s: zeer gestructureerd, maar er kunnen fouten of misverstanden ontstaan in de
communicatie tussen werknemers.
• Voetbalclub: iedereen wil winnen, maar spelers of trainers kunnen verschillende ideeën
hebben over hoe dat moet.
7. Organisaties als orde én wanorde
Het fenomeen organisatie is net als bestuur niet eenduidig. Het is orde én wanorde, proces én
product. Dit wordt ook wel een knippermoment genoemd: wat je denkt te begrijpen, kan
veranderen zodra je er nogmaals naar kijkt.
Het vakgebied Bestuur & Organisatie kan niet op één vaste of complete manier worden ingedeeld.
Elke manier van ordenen is dus onvolledig (niet allesomvattend) en willekeurig (afhankelijk van hoe
iemand ernaar kijkt). Binnen B&O bestaan namelijk verschillende theoretische benaderingen of
“lijnen” waarmee onderzoekers naar organisaties kijken:
B-lijn (Bestuur/management): richt zich op structuren, regels en besluitvorming binnen organisaties.
- Scientific management: hoe je werk zo efficiënt mogelijk organiseert.
- Bureaucratiestudies: hoe regels en hiërarchie een organisatie ordenen.
- Besluitvormingsstudies: hoe beslissingen binnen organisaties tot stand komen.
O-lijn (Mens & organisatie): richt zich meer op de mensen in organisaties en hoe zij met hun
omgeving omgaan.
- Contingentietheorie: er is niet één beste manier van organiseren; het hangt af van de
situatie.
- Institutionele theorie: organisaties worden beïnvloed door de normen en waarden in de
samenleving.
- Enactmenttheorie: organisaties creëren hun eigen werkelijkheid door hoe mensen binnen de
organisatie handelen en waarnemen.
Recente stromingen: cultuurmanagement, zelfbesturing, postbureaucratie, verandermanagement,
organisatiecultuur, macht & politiek, identiteit.
Kort gezegd: B&O kun je op verschillende manieren bekijken — via structuren en regels (B-lijn) of via
menselijk gedrag en cultuur (O-lijn) — en geen enkele indeling vangt het hele vakgebied volledig.
2
,8. Positivisme vs. constructivisme
• Positivisme: werkelijkheid bestaat objectief en kan gemeten worden.
• Constructivisme: werkelijkheid wordt door mensen geconstrueerd; onderzoekers
bestuderen interpretaties.
9. Managerialistisch vs. Kritisch afstandelijk
• Managerialisten: richten zich op effectiviteit en hoe organisaties beter bestuurd kunnen
worden.
• Kritisch afstandelijk: houden afstand, schrijven óver management, vaak met sympathie voor
werknemers. Organisaties worden soms neergezet als instrumenten van onderdrukking en
overheersing.
10. Theorie als landkaart
Theorie is geen werkelijkheid zelf, maar een representatie ervan: “maps, not territories”. Het helpt
om situaties te begrijpen, maar vervangt de werkelijkheid niet. Bureaucratie is een logisch coherent
model waarin de ‘pure’ kenmerken zijn uitvergroot/ overdreven. Het model kan dan gebruikt worden
voor de analyse van organisaties.
3
, College 2
11. Verandering van samenleving (laatste 150 jaar)
Door de industriële revolutie veranderde de samenleving radicaal:
• Van landbouw naar industrie (boer → fabrieksarbeider).
• Verstedelijking: werknemers moesten dicht bij fabrieken wonen.
• Transportversnelling door treinen en auto’s.
• Opkomst van het kapitalistische systeem met kapitaalbezitters en arbeiders.
• Lange werkdagen: 16 uur werken, 8 uur slapen.
De overgang van een traditionele standenmaatschappij naar een moderne, industriële en
verorganiseerde samenleving gebeurde stap voor stap:
1. Einde van de standenmaatschappij:
In de traditionele samenleving waren mensen verdeeld in standen (zoals adel, geestelijkheid en
boeren). Je positie was bepaald bij geboorte en veranderde zelden.
2. Opkomst van de industrie:
Door technologische uitvindingen (zoals stoommachines) ontstonden fabrieken. Hierdoor verhuisden
veel mensen van het platteland naar de steden om te werken.
3. Nieuwe sociale groepen:
Er kwamen nieuwe klassen, zoals de arbeidersklasse (werknemers in fabrieken) en de
kapitaalbezitters (fabriekseigenaren). Je positie hing nu meer af van werk en inkomen dan van
afkomst.
4. Verorganisatie van de samenleving:
Door de groei van bedrijven, overheden en instellingen werd de samenleving steeds meer
georganiseerd met regels, functies, hiërarchie en coördinatie — kortom: alles werd systematischer
geregeld.
Afnemende betekenis: standen, familie, dorpsgemeenschap, kerk, religie, landbouw.
Opkomst: industrie, steden, loonarbeid, organisatiesamenleving.
Kenmerken 20e eeuw – “BIG BUSINESS”:
• Snelle groei, grote gebouwen en veel personeel.
• Grote, complexe organisaties met taakdifferentiatie.
• Horizontale integratie (Samenwerking tussen concurrenten) en verticale
integratie (samenwerking leveranciers-producenten-distributeurs).
• Ontstaan van conglomeraten (bedrijven actief in meerdere markten).
• Externe financiering → minder risico voor eigenaren.
• Oligopolie: markt beheerst door enkele ondernemers.
• Opkomst van managerial revolution: zichtbare hand van managers vervangt de onzichtbare
hand van de markt. Managers gingen actief plannen, organiseren en beslissen hoe productie,
verkoop en personeelsbeleid moesten verlopen.
12. Processen in de samenleving
• Differentiatie en machtsconcentratie: steeds verdergaande arbeidsverdeling en centralisatie
van leiding (specialisatie in werk)
• Commodificatie: activiteiten worden omgerekend naar geldwaarde en verhandeld
als commodities, steeds meer aspecten van het leven worden onderdeel van de economie
en krijgen een geldwaarde.
• Rationalisatie (Max Weber): de werkelijkheid systematiseren en ordenen om deze
beheersbaar te maken. Ons handelen wordt steeds meer onderworpen aan berekening en
beheer.
4
