Inleiding
Personenrecht
Regels m.b.t. de rechtspositie van natuurlijke personen
Familierecht
Juridische relaties die ontstaan door afstamming en affectieve relaties
Nationale en internationale bronnen van personen- en familierecht
Nationale bronnen o.a.
● P&F: Boek 1 BW
● Internationaal Privaatrecht (IPR): Boek 10 BW
● Familieprocesrecht: Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv)
● Bijzondere wetten zoals:
➔ Jeugdwet
➔ Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting
➔ Embryowet
Internationale bronnen
● Internationale verdragen
● Regelgeving vanuit de Europese Unie (EU)
● Jurisprudentie van:
➔ Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) Straatsburg
➔ Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU) in Luxemburg
Internationale verdragen o.a.
● Europees Verdrag tot Bescherming v/d Rechten v/d Mens en fundamentele vrijheden
(1950 - Raad van Europa): EVRM
● Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1990 -Verenigde Naties): IVRK
● Haags Adoptieverdrag (2008 - Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht)
● Haags Kinderontvoeringsverdrag (1980 - Haagse Conferentie voor Internationaal
Privaatrecht)
EVRM o.a.
● Art. 8 EVRM: recht op bescherming van familie- en gezinsleven
1. Een ieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven,
zijn woning en zijn correspondentie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit
recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid
of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en
strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor
de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.
● Art. 12 EVRM: recht om te trouwen en een gezin te stichten
● Art. 14 EVRM: discriminatieverbod
Jurisprudentie EHRM o.a.
● Marckx t. België 1979
➔ Dynamische interpretatie EVRM (d.w.z. in het licht v/d huidige omstandigheden)
, ➔ Positieve verplichting van lidstaten om uitoefening v. onder EVRM vallende
rechten te waarborgen
● Schalk and Kopf t. Austria 2010
➔ Ontbreken van enige vorm van formele relatie voor paren van gelijk geslacht niet
in strijd met art. 8 en 14 EVRM
● Oliari and Others t. Italy 2015 + Fedotova e.a. t. Rusland 2023
➔ Positieve verplichting om in enige vorm van formele relatie voor paren van gelijk
geslacht te voorzien; niet naleven is wel in strijd met art. 8 en 14 EVRM
➔ MAAR: wel/niet openstellen van huwelijk voor paren van gelijk geslacht valt
binnen margin of appreciation v/d lidstaten
IVRK o.a.
● Art. 3 belang van het kind een eerste overweging
● Art. 7 recht op naam, nationaliteit en afstammingskennis
● Art. 12 recht v/h kind om gehoord te worden in procedures die het kind aangaan
● Art. 18 primaire verantwoordelijkheid voor het kind ligt bij de ouders
Geen supranationale rechter; wel toezicht op naleving door VN-Comité voor de Rechten van het
Kind
Huwelijk en geregistreerd partnerschap
Aangaan van een huwelijk/geregistreerd partnerschap
Formele relatie: door wet geregelde duurzame levensgemeenschap van twee (natuurlijke)
personen
● Huwelijk (art. 1:30 lid 1 BW)
➔ Voor twee personen van verschillend en gelijk geslacht
● Geregistreerd partnerschap (art. 1:80a lid 1 BW)
➔ Voor twee personen van gelijk of verschillend geslacht
Vereisten voor het aangaan van een huwelijk
1. Inwendige vereisten: huwelijksbeletselen (materieel, titel 5 afdeling 1 boek 1 BW)
a. Absolute vereisten: een persoon kan met geen enkele persoon een huwelijk
sluiten (art. 1:31-1:39 en 1:42 BW)
● Leeftijd van 18 jaar (art. 1:31 BW)
● Geen zodanige stoornis van geestvermogens waardoor een partij niet in
staat is om haar wil te bepalen of de betekenis van haar verklaring te
begrijpen (art. 1:32 BW)
● Monogamie: geen gelijktijdig ander huwelijk of geregistreerd partnerschap
(art. 1:33 en 1:42 BW)
● Toestemming nodig voor personen onder curatele:
➔ Wegens drugs- of drankmisbruik – curator; vervangende
toestemming door kantonrechter (art. 1:37 BW)
➔ Wegens lichamelijke of geestelijke toestand – kantonrechter (art.
1:38 BW); beroep tegen verleende toestemming bij rechtbank (art.
1:39 BW)
, b. Relatieve vereisten: een persoon kan slechts met bepaalde personen geen
huwelijk sluiten (art. 1:41 en 1:41a BW)
● Verbod van huwelijk tussen (natuurlijke en familierechtelijke)
bloedverwanten in rechte lijn én broeders en zusters (art. 1:41 lid 1 BW)
➔ Broeders en zusters door adoptie kunnen ontheffing vragen (lid 2)
● (Natuurlijke en familierechtelijke) bloedverwanten in de 3e graad en 4e
graad mogen geen huwelijk sluiten, tenzij de aanstaande echtgenoten bij
de ambtenaar van de burgerlijke stand een beëdigde verklaring afleggen,
inhoudende dat zij hun vrije toestemming tot het huwelijk geven (art.
1:41a BW)
2. Uitwendige vereisten (formeel, titel 5 afdelingen 2 en 4 boek 1 BW)
a. Formaliteiten die aan de voltrekking van het huwelijk vooraf moeten gaan (art.
1:43-1:49a BW)
● Kenbaar maken voornemen om in het huwelijk te treden bij abs v/d
woonplaats van een van partijen; verstrekken gegevens/ bescheiden
zoals namen, woonplaatsen, geboortegegevens v/d a.s. echtgenoten,
namen/adressen getuigen, keuze gemeente waar huwelijk wordt
voltrokken enz. (art. 1:44 BW)
● Overige bepalingen; bv. wat doen als geboorteakte ontbreekt (1:45),
opnieuw aangifte doen als huwelijk niet binnen jaar wordt voltrokken
(1:46).
b. Formaliteiten m.b.t. de voltrekking van het huwelijk (art. 1:58- 1:68 BW)
● Voltrekking in openbaar in gemeentehuis door partijen ten overstaan v/d
ambtenaar van de burgerlijke stand in tegenwoordigheid van tenminste
twee en max. vier getuigen (art. 1:63 lid 1 BW)
● De partijen verklaren elkaar tot echtgenoot aan te nemen (de ‘ja’
woorden) en getrouw alle echtelijke plichten te zullen vervullen (art. 1:67
lid 1 BW)
● De ambtenaar v/d burgerlijke stand verklaart hen in de echt te zijn
verbonden en maakt daarvan een akte op (art. 1:67 lid 2 BW)
● Twee weken wachttijd na kenbaar maken voorgenomen huwelijk (art.
1:62 lid 1 BW)
➔ Uitz. lid 2 gewichtige redenen vrijstelling – OM
● Voltrekking in het gemeentehuis (art. 1:63 BW)
➔ Uitz. 1:64 bijzonder huis indien verhinderd naar gemeentehuis te
begeven, mits zes getuigen
● Persoonlijke aanwezigheid v/d a.s. echtgenoten (art. 1:65 BW)
➔ Uitz. 1:66 gewichtige redenen volmacht - Minister van Justitie
Burgerlijk en religieus huwelijk
● De wet beschouwt het huwelijk alleen in zijn burgerlijke betrekkingen (art. 1:30 lid 2 BW)
➔ Dus een religieus huwelijk heeft geen rechtsgevolgen
● Godsdienstige plechtigheden vóór de sluiting v/h huwelijk zijn strafbaar (art. 1:68 BW,
art. 449 Sr)
, ● Rechter kan medewerking aan ontbinding van religieus huwelijk bevelen (Wet
tegengaan huwelijkse gevangenschap, inwerkingtr. 01-07-2023)
Stuiting en nietigverklaring huwelijk
Als niet aan de vereisten voor het aangaan v/h huwelijk is voldaan:
● Stuiting (art. 1:50-1:57 BW)
● Nietigverklaring (art. 1:69-1:77 BW)
Aangaan/stuiting/vernietiging geregistreerd partnerschap
Grotendeels dezelfde vereisten als m.b.t. het huwelijk (art. 1:80a lid 4/5/6 BW)
● Voltrekking d.m.v. akte van registratie van partnerschap (art. 1:80a lid 3 BW)
● Gevolgen grotendeels gelijk aan huwelijk
Beëindigen van een huwelijk/geregistreerd partnerschap
Ontbinding van het huwelijk (art. 1:149 BW)
a. Overlijden (sub a)
b. Nieuw huwelijk of gp – indien vermissing/overlijden vastgesteld, maar vermiste nog in
leven is (sub b)
c. Ontbinding door de rechter: echtscheiding (sub c)
d. Ontbinding na scheiding van tafel en bed (sub d)
Echtscheidingsgrond = duurzame ontwrichting (art. 1:151, 1:154 BW)
= Objectief constateerbare toestand:
● De voortzetting van de samenleving is ondragelijk geworden
● Geen uitzicht op herstel van behoorlijke echtelijke verhouding
Eenzijdig verzoek (art. 1:151 BW)
● De verzoekende partij moet de ontwrichting stellen en, indien betwist, bewijzen
● Bewijskracht van bepaalde feiten
➔ ‘Als de ene echtgenoot onder aanvoering van gronden stelt en blijft stellen dat hij,
hoe dan ook, met de andere echtgenoot niet meer kan samenleven, moet dit
door de rechter worden opgevat als een zeer ernstige aanwijzing dat de toestand
van duurzame ontwrichting inderdaad bestaat.’
Gezamenlijk verzoek (art. 1:154 BW)
Bewijs volledig gesubjectiveerd
● Onweerlegbaar vermoeden van ontwrichting:
➔ Echtscheiding uitgesproken o.g.v. oordeel van beide echtgenoten dat het
huwelijk duurzaam is ontwricht
● De rechter mag niet ambtshalve een onderzoek instellen
Echtscheidingsprocedure
● Verzoekschriftprocedure
● Verplichte procesvertegenwoordiging
Personenrecht
Regels m.b.t. de rechtspositie van natuurlijke personen
Familierecht
Juridische relaties die ontstaan door afstamming en affectieve relaties
Nationale en internationale bronnen van personen- en familierecht
Nationale bronnen o.a.
● P&F: Boek 1 BW
● Internationaal Privaatrecht (IPR): Boek 10 BW
● Familieprocesrecht: Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv)
● Bijzondere wetten zoals:
➔ Jeugdwet
➔ Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting
➔ Embryowet
Internationale bronnen
● Internationale verdragen
● Regelgeving vanuit de Europese Unie (EU)
● Jurisprudentie van:
➔ Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) Straatsburg
➔ Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU) in Luxemburg
Internationale verdragen o.a.
● Europees Verdrag tot Bescherming v/d Rechten v/d Mens en fundamentele vrijheden
(1950 - Raad van Europa): EVRM
● Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (1990 -Verenigde Naties): IVRK
● Haags Adoptieverdrag (2008 - Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht)
● Haags Kinderontvoeringsverdrag (1980 - Haagse Conferentie voor Internationaal
Privaatrecht)
EVRM o.a.
● Art. 8 EVRM: recht op bescherming van familie- en gezinsleven
1. Een ieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven,
zijn woning en zijn correspondentie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit
recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid
of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en
strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor
de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.
● Art. 12 EVRM: recht om te trouwen en een gezin te stichten
● Art. 14 EVRM: discriminatieverbod
Jurisprudentie EHRM o.a.
● Marckx t. België 1979
➔ Dynamische interpretatie EVRM (d.w.z. in het licht v/d huidige omstandigheden)
, ➔ Positieve verplichting van lidstaten om uitoefening v. onder EVRM vallende
rechten te waarborgen
● Schalk and Kopf t. Austria 2010
➔ Ontbreken van enige vorm van formele relatie voor paren van gelijk geslacht niet
in strijd met art. 8 en 14 EVRM
● Oliari and Others t. Italy 2015 + Fedotova e.a. t. Rusland 2023
➔ Positieve verplichting om in enige vorm van formele relatie voor paren van gelijk
geslacht te voorzien; niet naleven is wel in strijd met art. 8 en 14 EVRM
➔ MAAR: wel/niet openstellen van huwelijk voor paren van gelijk geslacht valt
binnen margin of appreciation v/d lidstaten
IVRK o.a.
● Art. 3 belang van het kind een eerste overweging
● Art. 7 recht op naam, nationaliteit en afstammingskennis
● Art. 12 recht v/h kind om gehoord te worden in procedures die het kind aangaan
● Art. 18 primaire verantwoordelijkheid voor het kind ligt bij de ouders
Geen supranationale rechter; wel toezicht op naleving door VN-Comité voor de Rechten van het
Kind
Huwelijk en geregistreerd partnerschap
Aangaan van een huwelijk/geregistreerd partnerschap
Formele relatie: door wet geregelde duurzame levensgemeenschap van twee (natuurlijke)
personen
● Huwelijk (art. 1:30 lid 1 BW)
➔ Voor twee personen van verschillend en gelijk geslacht
● Geregistreerd partnerschap (art. 1:80a lid 1 BW)
➔ Voor twee personen van gelijk of verschillend geslacht
Vereisten voor het aangaan van een huwelijk
1. Inwendige vereisten: huwelijksbeletselen (materieel, titel 5 afdeling 1 boek 1 BW)
a. Absolute vereisten: een persoon kan met geen enkele persoon een huwelijk
sluiten (art. 1:31-1:39 en 1:42 BW)
● Leeftijd van 18 jaar (art. 1:31 BW)
● Geen zodanige stoornis van geestvermogens waardoor een partij niet in
staat is om haar wil te bepalen of de betekenis van haar verklaring te
begrijpen (art. 1:32 BW)
● Monogamie: geen gelijktijdig ander huwelijk of geregistreerd partnerschap
(art. 1:33 en 1:42 BW)
● Toestemming nodig voor personen onder curatele:
➔ Wegens drugs- of drankmisbruik – curator; vervangende
toestemming door kantonrechter (art. 1:37 BW)
➔ Wegens lichamelijke of geestelijke toestand – kantonrechter (art.
1:38 BW); beroep tegen verleende toestemming bij rechtbank (art.
1:39 BW)
, b. Relatieve vereisten: een persoon kan slechts met bepaalde personen geen
huwelijk sluiten (art. 1:41 en 1:41a BW)
● Verbod van huwelijk tussen (natuurlijke en familierechtelijke)
bloedverwanten in rechte lijn én broeders en zusters (art. 1:41 lid 1 BW)
➔ Broeders en zusters door adoptie kunnen ontheffing vragen (lid 2)
● (Natuurlijke en familierechtelijke) bloedverwanten in de 3e graad en 4e
graad mogen geen huwelijk sluiten, tenzij de aanstaande echtgenoten bij
de ambtenaar van de burgerlijke stand een beëdigde verklaring afleggen,
inhoudende dat zij hun vrije toestemming tot het huwelijk geven (art.
1:41a BW)
2. Uitwendige vereisten (formeel, titel 5 afdelingen 2 en 4 boek 1 BW)
a. Formaliteiten die aan de voltrekking van het huwelijk vooraf moeten gaan (art.
1:43-1:49a BW)
● Kenbaar maken voornemen om in het huwelijk te treden bij abs v/d
woonplaats van een van partijen; verstrekken gegevens/ bescheiden
zoals namen, woonplaatsen, geboortegegevens v/d a.s. echtgenoten,
namen/adressen getuigen, keuze gemeente waar huwelijk wordt
voltrokken enz. (art. 1:44 BW)
● Overige bepalingen; bv. wat doen als geboorteakte ontbreekt (1:45),
opnieuw aangifte doen als huwelijk niet binnen jaar wordt voltrokken
(1:46).
b. Formaliteiten m.b.t. de voltrekking van het huwelijk (art. 1:58- 1:68 BW)
● Voltrekking in openbaar in gemeentehuis door partijen ten overstaan v/d
ambtenaar van de burgerlijke stand in tegenwoordigheid van tenminste
twee en max. vier getuigen (art. 1:63 lid 1 BW)
● De partijen verklaren elkaar tot echtgenoot aan te nemen (de ‘ja’
woorden) en getrouw alle echtelijke plichten te zullen vervullen (art. 1:67
lid 1 BW)
● De ambtenaar v/d burgerlijke stand verklaart hen in de echt te zijn
verbonden en maakt daarvan een akte op (art. 1:67 lid 2 BW)
● Twee weken wachttijd na kenbaar maken voorgenomen huwelijk (art.
1:62 lid 1 BW)
➔ Uitz. lid 2 gewichtige redenen vrijstelling – OM
● Voltrekking in het gemeentehuis (art. 1:63 BW)
➔ Uitz. 1:64 bijzonder huis indien verhinderd naar gemeentehuis te
begeven, mits zes getuigen
● Persoonlijke aanwezigheid v/d a.s. echtgenoten (art. 1:65 BW)
➔ Uitz. 1:66 gewichtige redenen volmacht - Minister van Justitie
Burgerlijk en religieus huwelijk
● De wet beschouwt het huwelijk alleen in zijn burgerlijke betrekkingen (art. 1:30 lid 2 BW)
➔ Dus een religieus huwelijk heeft geen rechtsgevolgen
● Godsdienstige plechtigheden vóór de sluiting v/h huwelijk zijn strafbaar (art. 1:68 BW,
art. 449 Sr)
, ● Rechter kan medewerking aan ontbinding van religieus huwelijk bevelen (Wet
tegengaan huwelijkse gevangenschap, inwerkingtr. 01-07-2023)
Stuiting en nietigverklaring huwelijk
Als niet aan de vereisten voor het aangaan v/h huwelijk is voldaan:
● Stuiting (art. 1:50-1:57 BW)
● Nietigverklaring (art. 1:69-1:77 BW)
Aangaan/stuiting/vernietiging geregistreerd partnerschap
Grotendeels dezelfde vereisten als m.b.t. het huwelijk (art. 1:80a lid 4/5/6 BW)
● Voltrekking d.m.v. akte van registratie van partnerschap (art. 1:80a lid 3 BW)
● Gevolgen grotendeels gelijk aan huwelijk
Beëindigen van een huwelijk/geregistreerd partnerschap
Ontbinding van het huwelijk (art. 1:149 BW)
a. Overlijden (sub a)
b. Nieuw huwelijk of gp – indien vermissing/overlijden vastgesteld, maar vermiste nog in
leven is (sub b)
c. Ontbinding door de rechter: echtscheiding (sub c)
d. Ontbinding na scheiding van tafel en bed (sub d)
Echtscheidingsgrond = duurzame ontwrichting (art. 1:151, 1:154 BW)
= Objectief constateerbare toestand:
● De voortzetting van de samenleving is ondragelijk geworden
● Geen uitzicht op herstel van behoorlijke echtelijke verhouding
Eenzijdig verzoek (art. 1:151 BW)
● De verzoekende partij moet de ontwrichting stellen en, indien betwist, bewijzen
● Bewijskracht van bepaalde feiten
➔ ‘Als de ene echtgenoot onder aanvoering van gronden stelt en blijft stellen dat hij,
hoe dan ook, met de andere echtgenoot niet meer kan samenleven, moet dit
door de rechter worden opgevat als een zeer ernstige aanwijzing dat de toestand
van duurzame ontwrichting inderdaad bestaat.’
Gezamenlijk verzoek (art. 1:154 BW)
Bewijs volledig gesubjectiveerd
● Onweerlegbaar vermoeden van ontwrichting:
➔ Echtscheiding uitgesproken o.g.v. oordeel van beide echtgenoten dat het
huwelijk duurzaam is ontwricht
● De rechter mag niet ambtshalve een onderzoek instellen
Echtscheidingsprocedure
● Verzoekschriftprocedure
● Verplichte procesvertegenwoordiging
