Toxicologie hoorcolleges
HC1: Toxicologie basisbegrippen
Toxins all around us.
Ftalaten = weekmakers in plastics
Toxicologie: leer der vergiften
Basis voor toxicologie:
· Kennis van dierlijke gifstoffen en plantenextracten voor jacht, oorlog en moord
· Eerste beschrijving van 1500 voor christus; Ebers papyrus
Welke stoffen zijn giftig?
Hoe wordt de mens blootgesteld?
Hoe werkt een giftige stof?
Hoe zijn risico’s te vermijden?
Voorbeelden van giftige stoffen
· Geneesmiddelen (paracetemol, fluoxetine (Prozac), diclofenac)
· Industriechemicaliën (dioxine, benzeen)
· Oplosmiddelen (petroleumether, aceton)
· Bestrijdingsmiddelen (glyfosaat (Roundup), neonicotinoïden)
· Additieven (kleurstoffen, PFAS)
· Stoffen uit de natuur (tetrodotoxine, caffeïne, nicotine, paddo’s)
Intentionele vergiftigingen
Chemische oorlogvoering (bijvoorbeeld mosterdgas)
Verslavingen (bijvoorbeeld heroïne, cocaïne, XTC)
Zelfmoord en moord:
· Geneesmiddelen (bijvoorbeeld paracetemol)
· Bestrijdingsmiddelen (bijvoorbeeld paraquat)
· Giftige metalen (bijvoorbeeld arsenicum, lood)
· Natuurproducten (bijvoorbeeld ricine)
,Politieke vergiftigingen
President Victor Joeschenko (Oekraïne): in 2004 vergiftigd met dioxine, maar
overleefde
Alexander Litvinenko vermoord met letale dosis 210Po, toegediend op 1 november
2006 via kopje thee.
Overleed op 23 november in een Londens ziekenhuis
De Londonse paraplumoord, 1978
· Bulgaarse dissident Georgi Markov vergiftigd met ricine, een vergif uit de
castorboon, afgeschoten vanuit een paraplu op Waterloo Bridge
· Hij stierf 4 dagen later
· Moord gepleegd in opdracht van Bulgaarse Geheime Dienst door Francesco
Guillino
Nieuw instrument?: Novitsjok
4 maart 2018: voormalig Russisch militair inlichtingenofficier Sergej Skripal en zijn
dochter Joelia vergiftigd in Salisbury, UK
20 augustus 2020: Russische oppositieleider Aleksej Navalny vergiftigd
Novitsjok
· Nieuwe groep van organofosfaten
· Blokkeert acetylcholine esterase
· Acuut werkend, zeer toxisch, ook dermaal (LD50 ~ 1mg)
Paracelsus
P.A.T.B. von Hohenheim
1493-1541
Alchemist en dokter (Salzburg)
“Alle Ding sind Gifft. Allein die Dosis macht da Bein Ding kein Gifft ist.”
,Dosis-effect-relatie: de basis van de toxicologie
Toxicologische eindpunten afgeleid uit dosis-effect-relaties
Eenheden verschillen:
LD50, ED50 = dosis in mg/kg lichaamsgewicht (oraal/dermaal)
LC50, EC50, NOEC, LOEC = concentratie in medium
· Lucht: ug/m3, mg/m3
· Water: mg/L, u/L
· Bodem, sediment, voedsel: mg/kg
Deze eindpunten geven maat voor giftigheid
· Daarmee vergelijking mogelijk van toxische potentie: hoe giftig is een stof, welke
stof is het meest giftig
· Hoe lager de waarde, hoe giftiger de stof
, Voorbeeld van invloed van dosis op reactie
Acute orale toxiciteit van enkele stoffen, uitgedrukt in ug per kg lichaamsgewicht
Groen = door natuur gemaakt
Rood = door mens gemaakt (xenobiotica)
Blauw = voedseladditief
Terminologie voor toxische effecten
Acuut = snelwerkend
Chronisch = effect na lange tijd
Hepatotoxisch = werkt op de lever
Nefrotoxisch = werkt op de nier
Neurotoxisch = op het zenuwstelsel
Allergeen = veroorzaakt allergieën
Teratogeen = afwijkingen aan de vrucht
Mutageen = veranderingen in het DNA
HC1: Toxicologie basisbegrippen
Toxins all around us.
Ftalaten = weekmakers in plastics
Toxicologie: leer der vergiften
Basis voor toxicologie:
· Kennis van dierlijke gifstoffen en plantenextracten voor jacht, oorlog en moord
· Eerste beschrijving van 1500 voor christus; Ebers papyrus
Welke stoffen zijn giftig?
Hoe wordt de mens blootgesteld?
Hoe werkt een giftige stof?
Hoe zijn risico’s te vermijden?
Voorbeelden van giftige stoffen
· Geneesmiddelen (paracetemol, fluoxetine (Prozac), diclofenac)
· Industriechemicaliën (dioxine, benzeen)
· Oplosmiddelen (petroleumether, aceton)
· Bestrijdingsmiddelen (glyfosaat (Roundup), neonicotinoïden)
· Additieven (kleurstoffen, PFAS)
· Stoffen uit de natuur (tetrodotoxine, caffeïne, nicotine, paddo’s)
Intentionele vergiftigingen
Chemische oorlogvoering (bijvoorbeeld mosterdgas)
Verslavingen (bijvoorbeeld heroïne, cocaïne, XTC)
Zelfmoord en moord:
· Geneesmiddelen (bijvoorbeeld paracetemol)
· Bestrijdingsmiddelen (bijvoorbeeld paraquat)
· Giftige metalen (bijvoorbeeld arsenicum, lood)
· Natuurproducten (bijvoorbeeld ricine)
,Politieke vergiftigingen
President Victor Joeschenko (Oekraïne): in 2004 vergiftigd met dioxine, maar
overleefde
Alexander Litvinenko vermoord met letale dosis 210Po, toegediend op 1 november
2006 via kopje thee.
Overleed op 23 november in een Londens ziekenhuis
De Londonse paraplumoord, 1978
· Bulgaarse dissident Georgi Markov vergiftigd met ricine, een vergif uit de
castorboon, afgeschoten vanuit een paraplu op Waterloo Bridge
· Hij stierf 4 dagen later
· Moord gepleegd in opdracht van Bulgaarse Geheime Dienst door Francesco
Guillino
Nieuw instrument?: Novitsjok
4 maart 2018: voormalig Russisch militair inlichtingenofficier Sergej Skripal en zijn
dochter Joelia vergiftigd in Salisbury, UK
20 augustus 2020: Russische oppositieleider Aleksej Navalny vergiftigd
Novitsjok
· Nieuwe groep van organofosfaten
· Blokkeert acetylcholine esterase
· Acuut werkend, zeer toxisch, ook dermaal (LD50 ~ 1mg)
Paracelsus
P.A.T.B. von Hohenheim
1493-1541
Alchemist en dokter (Salzburg)
“Alle Ding sind Gifft. Allein die Dosis macht da Bein Ding kein Gifft ist.”
,Dosis-effect-relatie: de basis van de toxicologie
Toxicologische eindpunten afgeleid uit dosis-effect-relaties
Eenheden verschillen:
LD50, ED50 = dosis in mg/kg lichaamsgewicht (oraal/dermaal)
LC50, EC50, NOEC, LOEC = concentratie in medium
· Lucht: ug/m3, mg/m3
· Water: mg/L, u/L
· Bodem, sediment, voedsel: mg/kg
Deze eindpunten geven maat voor giftigheid
· Daarmee vergelijking mogelijk van toxische potentie: hoe giftig is een stof, welke
stof is het meest giftig
· Hoe lager de waarde, hoe giftiger de stof
, Voorbeeld van invloed van dosis op reactie
Acute orale toxiciteit van enkele stoffen, uitgedrukt in ug per kg lichaamsgewicht
Groen = door natuur gemaakt
Rood = door mens gemaakt (xenobiotica)
Blauw = voedseladditief
Terminologie voor toxische effecten
Acuut = snelwerkend
Chronisch = effect na lange tijd
Hepatotoxisch = werkt op de lever
Nefrotoxisch = werkt op de nier
Neurotoxisch = op het zenuwstelsel
Allergeen = veroorzaakt allergieën
Teratogeen = afwijkingen aan de vrucht
Mutageen = veranderingen in het DNA
