Week 1 Gustav Radbruch (1878-1949) Hans Kelsen (1881-1973) Begrippen
Filosofie Radbruch I: Drie waarden van het recht: Kelsen wilt de kennis van het recht zuiveren van Moraal – Een geheel van overtuigingen, opvattingen, standaarden of
1. Rechtvaardigheid/gerechtigheid feiten en moraal. normen in een groep mensen die dit als norm neemt voor wat zij goed
Mensen moeten gelijk behandeld worden. ® Het gaat in rechtsgeleerdheid om normen, leven vinden.
2. Doelgerichtheid/doelmatigheid niet feiten. Een norm is een rechtsnorm ® Brede rechtsmoraal – Een moraal die betrekking heeft op je
Vult rechtvaardigheid in. omdat die op een bepaalde manier gehele leven, elk aspect wordt bepaald door zo’n moraal. Denk
3. Rechtszekerheid ontstaan is, gemaakt volgens een aan religie (perfectionistisch – streven naar een ideaal van
Recht moer zeker zijn (belangrijkste waarde, bepaalde regel, uitgevaardigd volgens een volmaaktheid).
onrechtmatige rechtsorde beter dan geen specifieke methode. ® Smalle rechtsmoraal – Een moraal die er vooral op gericht is
rechtsorde) om iedereen zoveel mogelijk vrijheid te geven en alleen regels
Volgens Kelsen was er een Grundnorm, dit wordt heeft over hoe je orde houdt en netjes met elkaar om kan gaan.
Radbruch II: Herziening van positie na WOII. Twee gebruikt om de grondregel volgens welke de normen Niet meer voorschrijven dan nodig is om te vrede te behouden.
veranderingen: van een rechtssysteem zijn gemaakt aan te duiden.
1. Rechtvaardigheid wordt ingevuld. De Grundnorm zelf is geen geldende rechtsnorm, Wezensvrijheid – Je bent vrij als je onbelemmerd je ware aard kunt
Gehoorzaamheid aan een volstrekt want ze berust niet op de wil van een autoriteit. Het ontwikkelen, afwezigheid van geestelijke beperkingen/belemmeringen.
immorele orde is onaanvaardbaar. is slechts een fictie, een gedachte norm. Negatieve vrijheid – Je wordt niet gehinderd door positieve
® De Grundnorm verandert alleen met belemmeringen, door de aanwezigheid van een obstakel.
2. Rechtvaardigheid is belangrijker dan revolutionaire wijziging, want als het met Positieve vrijheid –Je wordt niet belemmerd door negatieve
rechtszekerheid bij extreme legale middelen gewijzigd wordt blijft de belemmeringen (de afwezigheid van de middelen die nodig zijn om je
onrechtmatigheid. Grundnorm gewoon in stand. doelen te bereiken).
Bij extreme onrechtmatigheid is het ook
geen recht meer.
Stroming Radbruch I was een normatief rechtspositivist die Kelsen was een beschrijvend rechtspositivist. Rechtspositivisme – Iets is recht als het op een bepaalde, juiste manier
vindt dat recht altijd gehoorzaamd moet worden Recht en moraal hebben niets met elkaar te maken, tot stand gekomen is en als dat ook wordt gehandhaafd door de
vanwege het belang van rechtszekerheid. de inhoud van het positieve recht is niet relevant, bevoegde instanties. Rechtspositivisme ontkent elk meer dan toevallig
maar haar karakter als geldende dwangorde. verband tussen recht en moraal.
Radbruch II was een natuurrechtsaanhanger, want Er kan alleen sprake zijn van geldend positief recht ® Normatief – Je moet je altijd aan het recht houden, er moet
bij maakte gebruik van inhoudelijke beoordeling van wanneer dat tot stand is gekomen door een erkende een gehoorzaamheidsplicht zijn. De grondslag voor de
het recht. Het is geen recht als het in conflict komt rechtsbron. scheiding tussen recht en moraal wordt vooral gezocht in de
met fundamentele beginselen van rechtvaardigheid. voorspelbaarheid en zekerheid die de geldige rechtsorde biedt.
® Beschrijvend: Recht en moraal worden volledig van elkaar
losgekoppeld. Het wil slechts een neutrale wetenschappelijke
beschrijving geven van het recht als feitelijk maatschappelijk
verschijnsel.
Natuurrecht – Het recht dat hoort bij de natuur van de mens, oftewel de
aard en de wezen van de mens. Het begrip recht impliceert een
noodzakelijk verband met moraal, met name met rechtvaardigheid. Dit
verband is er van nature, dus onafhankelijk van en voorafgaand aan.
Recht moet rechtvaardig zijn om als recht te kwalificeren.
,Week 2 Sofisten Plato (428-347 v.Chr.) Aristoteles (384-322 v.Chr.)
Zijnsleer Tegenover rationalisten staan relativisten: kennis is relatief, het Plato verdedigt een dualistisch wereldbeeld: de Aristoteles heeft een teleologisch wereldbeeld, alles
is gerelateerd aan iets en dus niet objectief. Het zit vast aan de materiële waarneembare wereld is een schijnwereld, werkt naar een bepaald doel.
waarnemer. Het inzicht van de een is anders dan dat van de het vormt slechts een afspiegeling van een Ervaring leert ons dat er in de dingen een soort
ander, maar hun eigen inzicht is voor elk van hen hun waarheid. afzonderlijke immateriële wereld. De onveranderlijke wezenskern aanwezig is, die zich telkens op een
Er is dus geen objectieve waarheid maar wel subjectieve rationele Ideeënwereld dient als ideaalmodel voor de concrete manier openbaart. De dingen zijn erop gericht
waarheid. Kennis hangt af van het subject. Met behulp van dagelijkse onvolmaakte empirische wereld. Kennis om hun natuurlijke aanleg tot ontplooiing te brengen.
zintuiglijke waarneming kan nog wel subjectieve kennis van deze Ideeën is enkel mogelijk door een juist Het einddoel (telos) van de ontwikkeling is in aanleg al
waargenomen worden. gebruik van rede, waartoe alleen wetenschappers en in de vorm aanwezig, voorafgaand aan de
filosofen in staat zijn. verwerkelijking. Ideeën en doelen zijn al immanent,
inwonend.
Kennisleer Als de rede betrouwbaar is als kenbron, zoals het rationalisme Zintuiglijke waarneming levert geen zekere objectieve Objectieve kennis (van de doelen van alles wat leeft)
zegt, zou iedereen op dezelfde rationele orde moeten uitkomen. kennis over alles om ons heen, dit kunnen we alleen valt voor verstand en waarneming samen te bereiken.
Iedereen zou toegang moeten hebben tot die werkelijkheid en op vinden met ons verstand (rationalist). Kennis verkrijg je door empirisch onderzoek. Er is
dezelfde manier beschrijven. Met rede kan kennis verkregen worden, deze kennis is meer kennis dan alleen maar wetenschap (vrije kennis).
De sofisten komen zo tot de conclusie dat de rede helemaal niet dan onveranderlijk. De waarneembare wereld bestaat Je hebt ook waarneming, verstandigheid, vakkennis.
betrouwbaar is. Rede EN zintuigen zijn niet betrouwbaar. wel, maar zij rust op de bedrieglijke werking van onze Kennis is het hoogste doel, de nuttigheid van deze
Als de rede een betrouwbare kenbron was zou iedereen op zintuigen. kennis is irrelevant.
hetzelfde punt uitkomen. Zij houden zo geen betrouwbare Toegang tot een ideële waarheid is alleen te verkrijgen Rede en zintuigen werken samen in het proces van
kenbron over, dus objectieve kennis is onmogelijk. Dit wordt ook door strenge intellectuele, lichamelijke en ethische kennisvorming. Kennis van werkelijkheid zoals we deze
wel het scepticisme genoemd. training: men moet zich bevrijden van zijn lichamelijk kunnen waarnemen maar we gebruiken ook ons
bepaalde gezichtspunt. verstand om conclusies te trekken.
Mensbeeld N.v.t. Menselijke geest heeft drie niveaus: De mens kan pas volledig bestaan in een polis. Degene
1. Wijsheid (deugd, verstand, redelijk) die buiten een polis bestaat is een beest of een god.
2. Moed (temperament) De mens is een zoon politikon, een sociaal wezen, een
3. Matigheid (verlangend, begerend) politiek dier.
Als al die zielendelen in de juiste wijze zijn De mens onderscheid zich van dieren door de
geordend zijn we rechtvaardig. Dit zijn de vier redelijkheid. Het einddoel van de mens is tweeledig
kardinale deugden • Hij streeft naar kennis (philosophia, vrije
kennis)
De mens moet zijn begeertes te baas zijn, alleen het • Hij streeft naar verstandigheid en goed
verlangen naar kennis is geoorloofd. De grote massa samenleven met de medemensen in een staat
kan deze begeertes niet loslaten, dus zij kunnen geen (phronêsis)
objectieve kennis verkrijgen van de werkelijkheid.
, Ethiek Nv.t. De hele moraal, de hele ethiek, kan tot de vier De zijnsleer biedt een grondslag voor zijn ethiek.
kardinale deugden terugleiden. Aristoteles zegt dat je goede en slechte emoties hebt.
Plato hanteert een brede perfectionistische ethiek. Om een gewoonte van het goede te maken, moet je
De mens is een redelijk wezen die zijn begeertes daar ook gelukkig van worden. Het goede voor elk
onder controle moet brengen. wezen is het vervolmaken van zijn immanente aanleg,
Volgens Plato is een rechtvaardig mens een mens dat zijn doel. De mens onderscheidt zich door zijn rede,
deel uitmaakt van beide werelden: lichaam en geest. dus door een zo redelijk mogelijke levenswijze aan te
Door onze geest zijn we in staat tot rationele kennis. houden kunnen zij geluk vinden.
Politieke filosofie Er is geen waarheid dus elke stem telt gelijk. Wat consensus is De staat lijkt een beetje op een individu, in een staat Aristoteles verdedigt de Griekse polis, een verstandige
en staatsleer binnen een polis, is recht. Met relatief recht kun je met elkaar zijn ook de vier kardinale deugden. mengvorm van democratie en aristocratie.
overeenstemming krijgen of tellen welk standpunt het meeste 1. Wijsheid -> Koningfilosofen, regeren de staat Bepaalde individuele functies heb je slimme mensen
voorkomt 2. Moed -> De soldaten in die staat hebben de nodig en er is ook een volksvergadering nodig. Kennis
vaardigheid moet regeren in de vorm van een verzameling van alle
3. Matigheid -> Iedereen is het erover eens wie vrije mannen, deze grote groep weet als groep meer dan
de baas moet zijn (burgers). Matigheid een kleine groep wijze mannen (aristocratische
kunnen ze pas bereiken als ze goed luisteren democratie). Dit waren alleen vrije mannen, geen
naar de heersers. slaven want zij waren bezit.
Met de overkoepelende vierde deugd, Plato en Aristoteles zijn het eens over dat de kennis
rechtvaardigheid. moet regeren, maar zijn het oneens over wie deze
kennis heeft.
Ieder lid van zo’n staat moet dus doen waar hij van
nature aanleg voor heeft, datgeen waarvoor zijn Rechtvaardigheid wordt onderscheiden in wettelijk
natuurlijke aanleg hem het meest geschikt maakt. (door de wet te volgen doe je al goed), verdelend
(verdelen van goederen) en veredend
Plato was een voorstander van de aristocratie, (proportioneel, corrigerend).
specifiek de aristocratische standenstaat (aristos
kratein).
Stroming Rechtspositivisme, als er is gestemd dat iets recht moet zijn Natuurrecht, de overkoepelde deugd is Natuurrecht, het recht moet rechtvaardig zijn om als
door de meerderheid, is het geldend recht. rechtvaardigheid. Deze maakt het volgens Plato recht te kwalificeren. De natuur van de mens is dat zij
mogelijk dat de staat wijs, moedig en matig is. een gemeenschapswezen is, en dit moet meespelen
met het recht want alle vrije mannen moeten deel zijn
van de volksvergadering.
Filosofie Radbruch I: Drie waarden van het recht: Kelsen wilt de kennis van het recht zuiveren van Moraal – Een geheel van overtuigingen, opvattingen, standaarden of
1. Rechtvaardigheid/gerechtigheid feiten en moraal. normen in een groep mensen die dit als norm neemt voor wat zij goed
Mensen moeten gelijk behandeld worden. ® Het gaat in rechtsgeleerdheid om normen, leven vinden.
2. Doelgerichtheid/doelmatigheid niet feiten. Een norm is een rechtsnorm ® Brede rechtsmoraal – Een moraal die betrekking heeft op je
Vult rechtvaardigheid in. omdat die op een bepaalde manier gehele leven, elk aspect wordt bepaald door zo’n moraal. Denk
3. Rechtszekerheid ontstaan is, gemaakt volgens een aan religie (perfectionistisch – streven naar een ideaal van
Recht moer zeker zijn (belangrijkste waarde, bepaalde regel, uitgevaardigd volgens een volmaaktheid).
onrechtmatige rechtsorde beter dan geen specifieke methode. ® Smalle rechtsmoraal – Een moraal die er vooral op gericht is
rechtsorde) om iedereen zoveel mogelijk vrijheid te geven en alleen regels
Volgens Kelsen was er een Grundnorm, dit wordt heeft over hoe je orde houdt en netjes met elkaar om kan gaan.
Radbruch II: Herziening van positie na WOII. Twee gebruikt om de grondregel volgens welke de normen Niet meer voorschrijven dan nodig is om te vrede te behouden.
veranderingen: van een rechtssysteem zijn gemaakt aan te duiden.
1. Rechtvaardigheid wordt ingevuld. De Grundnorm zelf is geen geldende rechtsnorm, Wezensvrijheid – Je bent vrij als je onbelemmerd je ware aard kunt
Gehoorzaamheid aan een volstrekt want ze berust niet op de wil van een autoriteit. Het ontwikkelen, afwezigheid van geestelijke beperkingen/belemmeringen.
immorele orde is onaanvaardbaar. is slechts een fictie, een gedachte norm. Negatieve vrijheid – Je wordt niet gehinderd door positieve
® De Grundnorm verandert alleen met belemmeringen, door de aanwezigheid van een obstakel.
2. Rechtvaardigheid is belangrijker dan revolutionaire wijziging, want als het met Positieve vrijheid –Je wordt niet belemmerd door negatieve
rechtszekerheid bij extreme legale middelen gewijzigd wordt blijft de belemmeringen (de afwezigheid van de middelen die nodig zijn om je
onrechtmatigheid. Grundnorm gewoon in stand. doelen te bereiken).
Bij extreme onrechtmatigheid is het ook
geen recht meer.
Stroming Radbruch I was een normatief rechtspositivist die Kelsen was een beschrijvend rechtspositivist. Rechtspositivisme – Iets is recht als het op een bepaalde, juiste manier
vindt dat recht altijd gehoorzaamd moet worden Recht en moraal hebben niets met elkaar te maken, tot stand gekomen is en als dat ook wordt gehandhaafd door de
vanwege het belang van rechtszekerheid. de inhoud van het positieve recht is niet relevant, bevoegde instanties. Rechtspositivisme ontkent elk meer dan toevallig
maar haar karakter als geldende dwangorde. verband tussen recht en moraal.
Radbruch II was een natuurrechtsaanhanger, want Er kan alleen sprake zijn van geldend positief recht ® Normatief – Je moet je altijd aan het recht houden, er moet
bij maakte gebruik van inhoudelijke beoordeling van wanneer dat tot stand is gekomen door een erkende een gehoorzaamheidsplicht zijn. De grondslag voor de
het recht. Het is geen recht als het in conflict komt rechtsbron. scheiding tussen recht en moraal wordt vooral gezocht in de
met fundamentele beginselen van rechtvaardigheid. voorspelbaarheid en zekerheid die de geldige rechtsorde biedt.
® Beschrijvend: Recht en moraal worden volledig van elkaar
losgekoppeld. Het wil slechts een neutrale wetenschappelijke
beschrijving geven van het recht als feitelijk maatschappelijk
verschijnsel.
Natuurrecht – Het recht dat hoort bij de natuur van de mens, oftewel de
aard en de wezen van de mens. Het begrip recht impliceert een
noodzakelijk verband met moraal, met name met rechtvaardigheid. Dit
verband is er van nature, dus onafhankelijk van en voorafgaand aan.
Recht moet rechtvaardig zijn om als recht te kwalificeren.
,Week 2 Sofisten Plato (428-347 v.Chr.) Aristoteles (384-322 v.Chr.)
Zijnsleer Tegenover rationalisten staan relativisten: kennis is relatief, het Plato verdedigt een dualistisch wereldbeeld: de Aristoteles heeft een teleologisch wereldbeeld, alles
is gerelateerd aan iets en dus niet objectief. Het zit vast aan de materiële waarneembare wereld is een schijnwereld, werkt naar een bepaald doel.
waarnemer. Het inzicht van de een is anders dan dat van de het vormt slechts een afspiegeling van een Ervaring leert ons dat er in de dingen een soort
ander, maar hun eigen inzicht is voor elk van hen hun waarheid. afzonderlijke immateriële wereld. De onveranderlijke wezenskern aanwezig is, die zich telkens op een
Er is dus geen objectieve waarheid maar wel subjectieve rationele Ideeënwereld dient als ideaalmodel voor de concrete manier openbaart. De dingen zijn erop gericht
waarheid. Kennis hangt af van het subject. Met behulp van dagelijkse onvolmaakte empirische wereld. Kennis om hun natuurlijke aanleg tot ontplooiing te brengen.
zintuiglijke waarneming kan nog wel subjectieve kennis van deze Ideeën is enkel mogelijk door een juist Het einddoel (telos) van de ontwikkeling is in aanleg al
waargenomen worden. gebruik van rede, waartoe alleen wetenschappers en in de vorm aanwezig, voorafgaand aan de
filosofen in staat zijn. verwerkelijking. Ideeën en doelen zijn al immanent,
inwonend.
Kennisleer Als de rede betrouwbaar is als kenbron, zoals het rationalisme Zintuiglijke waarneming levert geen zekere objectieve Objectieve kennis (van de doelen van alles wat leeft)
zegt, zou iedereen op dezelfde rationele orde moeten uitkomen. kennis over alles om ons heen, dit kunnen we alleen valt voor verstand en waarneming samen te bereiken.
Iedereen zou toegang moeten hebben tot die werkelijkheid en op vinden met ons verstand (rationalist). Kennis verkrijg je door empirisch onderzoek. Er is
dezelfde manier beschrijven. Met rede kan kennis verkregen worden, deze kennis is meer kennis dan alleen maar wetenschap (vrije kennis).
De sofisten komen zo tot de conclusie dat de rede helemaal niet dan onveranderlijk. De waarneembare wereld bestaat Je hebt ook waarneming, verstandigheid, vakkennis.
betrouwbaar is. Rede EN zintuigen zijn niet betrouwbaar. wel, maar zij rust op de bedrieglijke werking van onze Kennis is het hoogste doel, de nuttigheid van deze
Als de rede een betrouwbare kenbron was zou iedereen op zintuigen. kennis is irrelevant.
hetzelfde punt uitkomen. Zij houden zo geen betrouwbare Toegang tot een ideële waarheid is alleen te verkrijgen Rede en zintuigen werken samen in het proces van
kenbron over, dus objectieve kennis is onmogelijk. Dit wordt ook door strenge intellectuele, lichamelijke en ethische kennisvorming. Kennis van werkelijkheid zoals we deze
wel het scepticisme genoemd. training: men moet zich bevrijden van zijn lichamelijk kunnen waarnemen maar we gebruiken ook ons
bepaalde gezichtspunt. verstand om conclusies te trekken.
Mensbeeld N.v.t. Menselijke geest heeft drie niveaus: De mens kan pas volledig bestaan in een polis. Degene
1. Wijsheid (deugd, verstand, redelijk) die buiten een polis bestaat is een beest of een god.
2. Moed (temperament) De mens is een zoon politikon, een sociaal wezen, een
3. Matigheid (verlangend, begerend) politiek dier.
Als al die zielendelen in de juiste wijze zijn De mens onderscheid zich van dieren door de
geordend zijn we rechtvaardig. Dit zijn de vier redelijkheid. Het einddoel van de mens is tweeledig
kardinale deugden • Hij streeft naar kennis (philosophia, vrije
kennis)
De mens moet zijn begeertes te baas zijn, alleen het • Hij streeft naar verstandigheid en goed
verlangen naar kennis is geoorloofd. De grote massa samenleven met de medemensen in een staat
kan deze begeertes niet loslaten, dus zij kunnen geen (phronêsis)
objectieve kennis verkrijgen van de werkelijkheid.
, Ethiek Nv.t. De hele moraal, de hele ethiek, kan tot de vier De zijnsleer biedt een grondslag voor zijn ethiek.
kardinale deugden terugleiden. Aristoteles zegt dat je goede en slechte emoties hebt.
Plato hanteert een brede perfectionistische ethiek. Om een gewoonte van het goede te maken, moet je
De mens is een redelijk wezen die zijn begeertes daar ook gelukkig van worden. Het goede voor elk
onder controle moet brengen. wezen is het vervolmaken van zijn immanente aanleg,
Volgens Plato is een rechtvaardig mens een mens dat zijn doel. De mens onderscheidt zich door zijn rede,
deel uitmaakt van beide werelden: lichaam en geest. dus door een zo redelijk mogelijke levenswijze aan te
Door onze geest zijn we in staat tot rationele kennis. houden kunnen zij geluk vinden.
Politieke filosofie Er is geen waarheid dus elke stem telt gelijk. Wat consensus is De staat lijkt een beetje op een individu, in een staat Aristoteles verdedigt de Griekse polis, een verstandige
en staatsleer binnen een polis, is recht. Met relatief recht kun je met elkaar zijn ook de vier kardinale deugden. mengvorm van democratie en aristocratie.
overeenstemming krijgen of tellen welk standpunt het meeste 1. Wijsheid -> Koningfilosofen, regeren de staat Bepaalde individuele functies heb je slimme mensen
voorkomt 2. Moed -> De soldaten in die staat hebben de nodig en er is ook een volksvergadering nodig. Kennis
vaardigheid moet regeren in de vorm van een verzameling van alle
3. Matigheid -> Iedereen is het erover eens wie vrije mannen, deze grote groep weet als groep meer dan
de baas moet zijn (burgers). Matigheid een kleine groep wijze mannen (aristocratische
kunnen ze pas bereiken als ze goed luisteren democratie). Dit waren alleen vrije mannen, geen
naar de heersers. slaven want zij waren bezit.
Met de overkoepelende vierde deugd, Plato en Aristoteles zijn het eens over dat de kennis
rechtvaardigheid. moet regeren, maar zijn het oneens over wie deze
kennis heeft.
Ieder lid van zo’n staat moet dus doen waar hij van
nature aanleg voor heeft, datgeen waarvoor zijn Rechtvaardigheid wordt onderscheiden in wettelijk
natuurlijke aanleg hem het meest geschikt maakt. (door de wet te volgen doe je al goed), verdelend
(verdelen van goederen) en veredend
Plato was een voorstander van de aristocratie, (proportioneel, corrigerend).
specifiek de aristocratische standenstaat (aristos
kratein).
Stroming Rechtspositivisme, als er is gestemd dat iets recht moet zijn Natuurrecht, de overkoepelde deugd is Natuurrecht, het recht moet rechtvaardig zijn om als
door de meerderheid, is het geldend recht. rechtvaardigheid. Deze maakt het volgens Plato recht te kwalificeren. De natuur van de mens is dat zij
mogelijk dat de staat wijs, moedig en matig is. een gemeenschapswezen is, en dit moet meespelen
met het recht want alle vrije mannen moeten deel zijn
van de volksvergadering.
