Evolutie en gedrag
HC1: 3-6-2019/25-5-2020 Ploeger
In dit vak ga je theorieën evalueren en zelf hypotheses bedenken en kritisch denken.
Voorbeeld: Evolutie van gesproken taal -> Stel je krijgt een miljoen euro, wat ga je dan onderzoeken
naar evolutie van gesproken taal? -> bv. Cultureel perspectief: in media / historisch perspectief: sinds
de vrede na de wereldoorlog, zijn er nog veranderingen in taal waargenomen? /
ontwikkelingsperspectief: Hoe ontwikkeld de taalontwikkeling van verwaarloosde kinderen ten
opzichte van de ‘normale’ controle groep.
Vervolgens moet je zelf een toetsbare hypothese opstellen -> bv. Kinderen in een weeshuis beginnen
later met praten ten opzichte van normale kinderen. Of bv. De taal na sociale media bevat meer
afkortingen dan de taal ervoor.
Ten slotte moet je nog kritisch denken, stel je zit in de commissie – wat zijn je
bedenkingen/alternatieven? -> Kun je daadwerkelijk een conclusie trekken over de evolutie van
gesproken taal? -> je kan een correlatie aantonen, maar dat betekend niet meteen causatie. / bij de
cultureel perspectief vraag onderzoek je niet direct de evolutie van gesproken taal, je weet niet
waarom wij wel gesproken taal hebben en chimpansees niet. / De vraag over verwaarloosde
kinderen geeft al een duidelijker antwoord op de vraag over evolutie van gesproken taal.
Experiment
Experimentele groep: 1
variabele manipuleren en
de rest constant houden
Controlegroep: alles
constant houden
Waar gaat het er bij
evolutie over? -> Geeft
een bepaald kenmerk jou
een overlevingsvoordeel
of een
reproductievoordeel.
Wat zou het
overlevings/reproductie
voordeel zijn voor taal?
Dit is een belangrijk figuur
-----------------------------→
We gaan kijken hoe we
vanuit verschillende
bronnen/interdisciplinaire
studies evidentie kunnen
vinden voor onze
hypothese. Nomologisch netwerk van evidentie
1
,Een geloofwaardige theorie over de taal is dat mensen vroeger ook met gebaren communiceerde
maar omdat je iemand op een afstand niet ziet gebaren, zijn gaan praten. Evidentie hiervan is
bijvoorbeeld dat wanneer mensen willen spreken het Broca gebied actief wordt, en bij taal
verwerken Wernicke actief wordt. Maar bij apen wordt Broca bijvoorbeeld actief wanneer een aap
wilt gebaren.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
In deze cursus zullen we kijken naar Evolutionaire Psychologie (Ploeger), Comparatieve Psychologie
(vergelijking tussen verschillende diersoorten) (Ploeger), en Gedragsecologie (in hoeverre heeft de
omgeving waarin je leeft invloed op gedrag en daarop weer evolutie van de soort) (Egas).
Lees het boek goed door (Cartwright). -> Het hele boek is tentamenstof, behalve H 7,8 en 20.
Practicum -> Ouderlijke investeringstheorie
- Zelf een toetsbare hypothese afleiden
- Zelf een vragenlijst maken
- Zelf afnemen bij proefpersonen
- Zelf data-analyse uitvoeren
- Zelf onderzoeksverslag schrijven
Eindcijfer: 10% practicumverslag (min. 5,5) en 90% cijfer tentamen (min. 5,5)
Belangrijke stromingen op het gebied van evolutie en gedrag
- Behaviorisme
- Ethologie
- Cognitivisme
- Evolutionaire psychologie
- Gedragsecologie
- Comparatieve psychologie
Behaviorisme
- Studie van (dier)gedrag, met name in het laboratorium
- Legt de nadruk op observeerbaar gedrag, het aanleren van associaties
- Bekende namen: Skinner (rat in doos) , Pavlov (hond kwijlt), Watson
- John Watson had veel kritiek gehad om deze quote -> geef me een willekeurig kind en ik kan
er een dokter, artiest, dief van maken. Hij zegt dus dat hij het kind door enkel
omgevingsfactoren naar iets kan vormen. Dit is niet de waarheid, dat is -> omgeving + genen.
- Ook laboratoriumsetting onderzoek is bekritiseerd, want wat zegt iets wat in het
laboratorium is onderzocht nou echt over het dagelijks leven.
- Behaviorisme komt weinig voor in het boek, omdat behaviorisme weinig zegt over evolutie
(geen evolutionaire theorie), het gaat veel over diergedrag en in het boek gaat het veel over
menselijk gedrag
Ethologie
- Studie van diergedrag, met name in het wild
- Bekende namen: Konrad Lorenz (imprenten ganzen), Nico Tinbergen
- Komt weinig voor in het boek, want gaat niet over evolutie of menselijk gedrag
2
, - Er gaat niet heel veel geld naar Ethologisch onderzoek, omdat het weinig weergeeft van de
praktijk, wat er in het echt gebeurd.
Cognitivisme
- Tegenhanger behaviorisme, behaviorisme kijkt alleen naar het observeerbare gedrag, maar
cognitivisme zegt om het menselijk gedrag echt te begrijpen moet je ook kijken naar de
onderliggende mentale processen
- Studie van mentale processen die ten grondslag liggen aan gedrag
- Grondlegger: Chomsky (bekendste taalwetenschapper, hij zei dat het behaviorisme het fout
had met hoe taal ontwikkeld, het is geen conditionering, maar het ontwikkeld zich vanuit
principes die het kind meekrijgt vanaf de geboorte -> = universele grammatica. Die
universele grammatica is een voorbeeld van een mentaal proces dat ten grondslag ligt aan
gedrag. )
- Cognitivisme komt wel veel voor in het boek, want als je menselijk gedrag wilt verklaren,
moet je terugkijken naar de mentale processen
Evolutionaire psychologie
- Stroming die is opgekomen vanuit het cognitivisme
- Studie van de evolutie van mentale processen die ten grondslag
liggen aan gedrag (vanuit cognitivisme)
- Bekende namen: Cosmides & Tooby
- Cinderella-effect -> Risk of a child being killed by a step-parent
compared with a natural parent in relation to the child’s age, in
relatie tot het leeftijd van het kind.
o Je ziet dat de step-parent veel vaker hun kind doden, waarom? -> minder gehecht
aan het kind (proximate verklaring), of het zijn niet jouw genen dus ‘minder
belangrijk’ (ultimate verklaring)
o Hoezo worden vooral baby’s gedood? -> ‘makkelijker’ dood, kwetsbaarder, over
grotere tijd raak je meer gehecht aan het kind, voorbeeld: als een mannetjesleeuw
een harem overneemt -> hij dood de welpjes van zijn voorganger, omdat hij wilt dat
de moeder terugkomt in de natuurlijke cyclus en dus niet meer hoeft te zogen, zodat
de andere leeuw kan bevruchten.
- Sekseverschillen : onderzoek naar partners uitkiezen
o Hieruit bleek dat mannen sneller iemand kiezen die
minder dan hun verdienen, maar vrouwen doen dat
veel minder snel
o Ook bleek dat mannen sneller iemand kiezen die een
lager opleidingsniveau heeft dan de vrouw, maar de
vrouwen maakt dat wel uit
o Ook kozen mannen vrouwen die geen werk hadden,
terwijl vrouwen dit veel minder snel deden
o Tegengesteld kiezen mannen minder snel een vrouw die er niet goed uitziet als
andersom
o Hoe kan je deze verschillen verklaren? -> Vanuit de ouderlijke investeringstheorie,
doet de vrouw biologisch gezien meer investering dan een man (9 maanden
zwanger, bevallen, borstvoeding). Hieruit komt de hypothese dat mannen minder
kieskeurig zijn dan vrouwen bij partnerkeuze, want vrouwen moeten meer
investering doen, en willen dus een man met betere ‘genen’ of baan enz.
3
, o Maar waarom is het voor mannen wel belangrijker dat de vrouw er goed uitziet? ->
Vaak is een vrouw aantrekkelijk wanneer ze er nog jong en vruchtbaar uitziet, dus
het uiterlijk is daar belangrijker, want een vrouw van 20 is vruchtbaarder dan een
vrouw van 80
o Is dit seksisme?
▪ Valkuilen:
• Data interpreteren vanuit eigen overtuigingen
• Data generaliseren – er zijn ook altijd grote individuele verschillen
• Aangeboren verschillen – veranderbaar of niet?
- Naturalistic fallacy
o Fout die je snel kunt maken, ook al is iets uit een evolutionair opzicht verklaarbaar, is
het niet meteen goed
o Aanname dat iets wat ‘natuurlijk’ is daarmee ook meteen goed is
o Denk aan verkrachtingen, oorlog voeren, racisme, seksisme
o Wellicht natuurlijke tendensen, maar daarmee niet goed!
- Evolutionaire psychologie komt veel voor in het boek, logisch want gaat over de evolutie
Gedragsecologie
- Stroming die is ontstaan vanuit de ethologie
- Studie van de evolutie van gedrag (in de natuur) (vanuit de ethologie)
- Hoe passen dieren hun gedrag aan aan hun omgeving? -> zijn ze plastisch, of zijn de
eigenschappen gefixeerd
- Bekende naam: Maynard Smith
- Komt weinig voor in het boek, want de meeste studies van gedragsecologie zijn gericht op
diergedrag, en dus niet over mensen (soms ook wel over mensen, maar dan wordt het vaak
antropologie genoemd, kijken naar het verschil tussen westerse en niet-westerse
samenlevingen)
Comparatieve psychologie
- De menselijke psyche is geëvolueerd, die we deels gemeenschappelijk met andere
diersoorten hebben
- Vergelijking tussen diersoorten
- Grondlegger: Darwin
- Komt weinig voor in het boek
- Waarom zijn mensen zo veel verder geëvolueerd dan apen, terwijl we veel dezelfde genen
hebben
Voorbeeld tentamenvraag:
- Hoe kun je het Cinderella-effect verklaren vanuit kin-selectie-theorie?
Stap 1: Leg in 1 zin uit wat het Cinderella-effect is
Stap 2: Leg in 1 zin uit wat een kin-selectie is
Stap 3: Leg vervolgens een verband tussen deze twee
o Stap 1: Het Cinderella-effect: het fenomeen van een hogere incidentie van
verschillende vormen van kindermisbruik en -mishandeling door stiefouders dan
door biologische ouders.
4
HC1: 3-6-2019/25-5-2020 Ploeger
In dit vak ga je theorieën evalueren en zelf hypotheses bedenken en kritisch denken.
Voorbeeld: Evolutie van gesproken taal -> Stel je krijgt een miljoen euro, wat ga je dan onderzoeken
naar evolutie van gesproken taal? -> bv. Cultureel perspectief: in media / historisch perspectief: sinds
de vrede na de wereldoorlog, zijn er nog veranderingen in taal waargenomen? /
ontwikkelingsperspectief: Hoe ontwikkeld de taalontwikkeling van verwaarloosde kinderen ten
opzichte van de ‘normale’ controle groep.
Vervolgens moet je zelf een toetsbare hypothese opstellen -> bv. Kinderen in een weeshuis beginnen
later met praten ten opzichte van normale kinderen. Of bv. De taal na sociale media bevat meer
afkortingen dan de taal ervoor.
Ten slotte moet je nog kritisch denken, stel je zit in de commissie – wat zijn je
bedenkingen/alternatieven? -> Kun je daadwerkelijk een conclusie trekken over de evolutie van
gesproken taal? -> je kan een correlatie aantonen, maar dat betekend niet meteen causatie. / bij de
cultureel perspectief vraag onderzoek je niet direct de evolutie van gesproken taal, je weet niet
waarom wij wel gesproken taal hebben en chimpansees niet. / De vraag over verwaarloosde
kinderen geeft al een duidelijker antwoord op de vraag over evolutie van gesproken taal.
Experiment
Experimentele groep: 1
variabele manipuleren en
de rest constant houden
Controlegroep: alles
constant houden
Waar gaat het er bij
evolutie over? -> Geeft
een bepaald kenmerk jou
een overlevingsvoordeel
of een
reproductievoordeel.
Wat zou het
overlevings/reproductie
voordeel zijn voor taal?
Dit is een belangrijk figuur
-----------------------------→
We gaan kijken hoe we
vanuit verschillende
bronnen/interdisciplinaire
studies evidentie kunnen
vinden voor onze
hypothese. Nomologisch netwerk van evidentie
1
,Een geloofwaardige theorie over de taal is dat mensen vroeger ook met gebaren communiceerde
maar omdat je iemand op een afstand niet ziet gebaren, zijn gaan praten. Evidentie hiervan is
bijvoorbeeld dat wanneer mensen willen spreken het Broca gebied actief wordt, en bij taal
verwerken Wernicke actief wordt. Maar bij apen wordt Broca bijvoorbeeld actief wanneer een aap
wilt gebaren.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
In deze cursus zullen we kijken naar Evolutionaire Psychologie (Ploeger), Comparatieve Psychologie
(vergelijking tussen verschillende diersoorten) (Ploeger), en Gedragsecologie (in hoeverre heeft de
omgeving waarin je leeft invloed op gedrag en daarop weer evolutie van de soort) (Egas).
Lees het boek goed door (Cartwright). -> Het hele boek is tentamenstof, behalve H 7,8 en 20.
Practicum -> Ouderlijke investeringstheorie
- Zelf een toetsbare hypothese afleiden
- Zelf een vragenlijst maken
- Zelf afnemen bij proefpersonen
- Zelf data-analyse uitvoeren
- Zelf onderzoeksverslag schrijven
Eindcijfer: 10% practicumverslag (min. 5,5) en 90% cijfer tentamen (min. 5,5)
Belangrijke stromingen op het gebied van evolutie en gedrag
- Behaviorisme
- Ethologie
- Cognitivisme
- Evolutionaire psychologie
- Gedragsecologie
- Comparatieve psychologie
Behaviorisme
- Studie van (dier)gedrag, met name in het laboratorium
- Legt de nadruk op observeerbaar gedrag, het aanleren van associaties
- Bekende namen: Skinner (rat in doos) , Pavlov (hond kwijlt), Watson
- John Watson had veel kritiek gehad om deze quote -> geef me een willekeurig kind en ik kan
er een dokter, artiest, dief van maken. Hij zegt dus dat hij het kind door enkel
omgevingsfactoren naar iets kan vormen. Dit is niet de waarheid, dat is -> omgeving + genen.
- Ook laboratoriumsetting onderzoek is bekritiseerd, want wat zegt iets wat in het
laboratorium is onderzocht nou echt over het dagelijks leven.
- Behaviorisme komt weinig voor in het boek, omdat behaviorisme weinig zegt over evolutie
(geen evolutionaire theorie), het gaat veel over diergedrag en in het boek gaat het veel over
menselijk gedrag
Ethologie
- Studie van diergedrag, met name in het wild
- Bekende namen: Konrad Lorenz (imprenten ganzen), Nico Tinbergen
- Komt weinig voor in het boek, want gaat niet over evolutie of menselijk gedrag
2
, - Er gaat niet heel veel geld naar Ethologisch onderzoek, omdat het weinig weergeeft van de
praktijk, wat er in het echt gebeurd.
Cognitivisme
- Tegenhanger behaviorisme, behaviorisme kijkt alleen naar het observeerbare gedrag, maar
cognitivisme zegt om het menselijk gedrag echt te begrijpen moet je ook kijken naar de
onderliggende mentale processen
- Studie van mentale processen die ten grondslag liggen aan gedrag
- Grondlegger: Chomsky (bekendste taalwetenschapper, hij zei dat het behaviorisme het fout
had met hoe taal ontwikkeld, het is geen conditionering, maar het ontwikkeld zich vanuit
principes die het kind meekrijgt vanaf de geboorte -> = universele grammatica. Die
universele grammatica is een voorbeeld van een mentaal proces dat ten grondslag ligt aan
gedrag. )
- Cognitivisme komt wel veel voor in het boek, want als je menselijk gedrag wilt verklaren,
moet je terugkijken naar de mentale processen
Evolutionaire psychologie
- Stroming die is opgekomen vanuit het cognitivisme
- Studie van de evolutie van mentale processen die ten grondslag
liggen aan gedrag (vanuit cognitivisme)
- Bekende namen: Cosmides & Tooby
- Cinderella-effect -> Risk of a child being killed by a step-parent
compared with a natural parent in relation to the child’s age, in
relatie tot het leeftijd van het kind.
o Je ziet dat de step-parent veel vaker hun kind doden, waarom? -> minder gehecht
aan het kind (proximate verklaring), of het zijn niet jouw genen dus ‘minder
belangrijk’ (ultimate verklaring)
o Hoezo worden vooral baby’s gedood? -> ‘makkelijker’ dood, kwetsbaarder, over
grotere tijd raak je meer gehecht aan het kind, voorbeeld: als een mannetjesleeuw
een harem overneemt -> hij dood de welpjes van zijn voorganger, omdat hij wilt dat
de moeder terugkomt in de natuurlijke cyclus en dus niet meer hoeft te zogen, zodat
de andere leeuw kan bevruchten.
- Sekseverschillen : onderzoek naar partners uitkiezen
o Hieruit bleek dat mannen sneller iemand kiezen die
minder dan hun verdienen, maar vrouwen doen dat
veel minder snel
o Ook bleek dat mannen sneller iemand kiezen die een
lager opleidingsniveau heeft dan de vrouw, maar de
vrouwen maakt dat wel uit
o Ook kozen mannen vrouwen die geen werk hadden,
terwijl vrouwen dit veel minder snel deden
o Tegengesteld kiezen mannen minder snel een vrouw die er niet goed uitziet als
andersom
o Hoe kan je deze verschillen verklaren? -> Vanuit de ouderlijke investeringstheorie,
doet de vrouw biologisch gezien meer investering dan een man (9 maanden
zwanger, bevallen, borstvoeding). Hieruit komt de hypothese dat mannen minder
kieskeurig zijn dan vrouwen bij partnerkeuze, want vrouwen moeten meer
investering doen, en willen dus een man met betere ‘genen’ of baan enz.
3
, o Maar waarom is het voor mannen wel belangrijker dat de vrouw er goed uitziet? ->
Vaak is een vrouw aantrekkelijk wanneer ze er nog jong en vruchtbaar uitziet, dus
het uiterlijk is daar belangrijker, want een vrouw van 20 is vruchtbaarder dan een
vrouw van 80
o Is dit seksisme?
▪ Valkuilen:
• Data interpreteren vanuit eigen overtuigingen
• Data generaliseren – er zijn ook altijd grote individuele verschillen
• Aangeboren verschillen – veranderbaar of niet?
- Naturalistic fallacy
o Fout die je snel kunt maken, ook al is iets uit een evolutionair opzicht verklaarbaar, is
het niet meteen goed
o Aanname dat iets wat ‘natuurlijk’ is daarmee ook meteen goed is
o Denk aan verkrachtingen, oorlog voeren, racisme, seksisme
o Wellicht natuurlijke tendensen, maar daarmee niet goed!
- Evolutionaire psychologie komt veel voor in het boek, logisch want gaat over de evolutie
Gedragsecologie
- Stroming die is ontstaan vanuit de ethologie
- Studie van de evolutie van gedrag (in de natuur) (vanuit de ethologie)
- Hoe passen dieren hun gedrag aan aan hun omgeving? -> zijn ze plastisch, of zijn de
eigenschappen gefixeerd
- Bekende naam: Maynard Smith
- Komt weinig voor in het boek, want de meeste studies van gedragsecologie zijn gericht op
diergedrag, en dus niet over mensen (soms ook wel over mensen, maar dan wordt het vaak
antropologie genoemd, kijken naar het verschil tussen westerse en niet-westerse
samenlevingen)
Comparatieve psychologie
- De menselijke psyche is geëvolueerd, die we deels gemeenschappelijk met andere
diersoorten hebben
- Vergelijking tussen diersoorten
- Grondlegger: Darwin
- Komt weinig voor in het boek
- Waarom zijn mensen zo veel verder geëvolueerd dan apen, terwijl we veel dezelfde genen
hebben
Voorbeeld tentamenvraag:
- Hoe kun je het Cinderella-effect verklaren vanuit kin-selectie-theorie?
Stap 1: Leg in 1 zin uit wat het Cinderella-effect is
Stap 2: Leg in 1 zin uit wat een kin-selectie is
Stap 3: Leg vervolgens een verband tussen deze twee
o Stap 1: Het Cinderella-effect: het fenomeen van een hogere incidentie van
verschillende vormen van kindermisbruik en -mishandeling door stiefouders dan
door biologische ouders.
4
