Aan de slag met handschriftontwikkeling samenvatting hele boek
HO -> H1-H2-H3-H4-H5-H6-H7-H8
Het aanleren van alle motorische vaardigheden vereist dat er vaak en op de goede manier
wordt geoefend, net zo lang tot het schrijven automatisch verloopt.
De leerlingen die met de hand aantekeningen hadden gemaakt, haalden betere toets
resultaten dan degenen die een laptop of computer hadden gebruikt. Het vermogen om
automatisch te schrijven was van invloed op de resultaten.
Zowel onvoldoende instructie en oefening als een afname in fijn motorische vaardigheden bij
kinderen speelt een rol bij het groeiend percentage kinderen dat moeite heeft met schrijven.
Cijfers, letters en woorden worden beter geleerd en opgeslagen in het geheugen door ze te
schrijven dan door te typen of ernaar te kijken.
Bij schrijven met de hand zijn er namelijk meer verschillende hersengebieden actief dan bij
typen: zowel de vorm die je ziet, de klank die je hoort, als het gevoel van de beweging die je
maakt worden in het geheugen opgeslagen als één eenheid. Het zien, horen of schrijven van
een letter of woord activeert de hersengebieden die bij de gehele eenheid passen.
Als kinderen schrijven is het resultaat steeds enigszins anders, waardoor het kind actief blijft
zoeken naar welke beweging hij moet maken om de juiste vorm te realiseren. Dit bevordert
de herkenning van letters.
Het denken ontwikkelt zich doordat tijdens het waarnemend bewegen verbindingen ontstaan
in de hersenen.
Het gelijktijdig gebruiken van verschillende waarnemingen en bewegingen (zien, horen,
spreken, voelen en schrijven) brengt in de hersenen koppelingen tot stand die een kind nodig
heeft om te leren lezen, schrijven en rekenen.
Bij het schrijven van een briefje of een opstel is het resultaat afhankelijk van drie
samenhangende vaardigheden: de motorische handeling om letters op papier te zetten, in de
juiste volgorde (spellen) en het ordenen van woorden in een zin (stellen).
De variatie in handschrift kan worden verklaard uit drie factoren, die elkaar beïnvloeden: de
schrijftaak, de omgeving waarin de taak wordt uitgevoerd en de mogelijkheden van het kind.
Zolang de schrijfbeweging nog niet geautomatiseerd is, heeft een kind bij een moeilijke
schrijftaak, zoals een dictee, meer aandacht nodig voor het taalkundige aspect, wat ten koste
kan gaan van het schrijfresultaat.
Relatie tussen proces, vorm en materiaal:
Het proces betreft de schrijfbeweging – het motorische aspect van schrijven – met als
leerdoelen: de ontwikkeling van houding en handfunctie, het ontwikkelen van een schrijfhand
en een niet-schrijfhand, en trajectkennis (het spoor van de letter).
De vorm betreft de communicatiefunctie – het cognitief aspect van schrijven – met als
leerdoelen: tekstopbouw, vormgeving en schriftcriteria.
Daarnaast is er veel aandacht voor materiaal (meubilair, schrijfmateriaal, formaat) als
voorwaarden om proces en vorm te ondersteunen.
Het leren van nieuwe vaardigheden verloopt in drie fasen: de cognitieve fase, de
associatieve fase en de automatische fase.
In de cognitieve fase leert het kind hoe de handeling precies in elkaar zit: welke bewegingen
doen zich voor in welke volgorde, en waar moet het speciaal op letten.
In de associatieve fase gaat het kind echt oefenen. Het kind heeft aanvankelijk nog aandacht
nodig om het letterspoor op de juiste manier te maken, corrigeert zichzelf en heeft op de
lastige onderdelen af en toe nog feedback nodig.
, In de automatische fase is er minder aandacht nodig voor de motorische uitvoering en
verlopen de bewegingen automatischer. Deze is te herkennen als het kind bij alle schrijftaken
op min of meer dezelfde manier schrijft.
In de opbouw van het aanleren van schrijven is het van belang als leerkracht te zoeken naar
de zone van de naaste ontwikkeling van het kind en het aan te spreken op een niveau dat
net buiten zijn bereik ligt. Dit houdt de aandacht vast en motiveert, vooral als de uitdaging
slaagt.
Fasen in het leren van schrijven:
Voorbereidende fase in groep 1 en 2
o Beginnende geletterdheid. Functie van schrifttekens ontdekken.
o Ze zijn bezig met papier en potlood, kleuren en dingen tekenen.
Aanvankelijke fase in groep 3 en 4
o Leren van cijfers, letters, teken en woorden schrijven.
o De vorm van letters en de positie ervan tussen de drie hulplijnen.
o Systematisch werken.
Voortgezette fase van handschriftontwikkeling in groep 5 en 6
o Hier ligt het accent op het verkleinen van de regelbreedte, het verhogen van
het schrijftempo met behoud van leesbaarheid en het automatiseren van
letters en woorden.
Schrijven in groep 7 en 8
o Ontwikkelen van een vlot persoonlijk handschrift.
o Belangrijk dat kinderen typevaardig worden.
Belangrijke onderdelen van een optimale gemende stijl (verbonden en blokschrift): een licht
hellend schrift, zonder precieze start- en eindpunten, en zonder sterke rondingen in letters of
lastige golfjes. Daarbij worden klankgroepen en korte woordjes van drie tot vijf letters aan
elkaar geschreven; bij langere woorden moet de hand verplaatst worden, waardoor
klankgroepen tegen elkaar geplakt worden.
De feedback van de leerkracht richt zich op leesbaarheid, tempo en vloeiendheid.
Bij leren schrijven is het gelijktijdig zien, horen, uitspreken, voelen en schrijven van een
nieuwe letter essentieel.
Leerlingen worden blij van positieve feedback. Zij krijgen dan meer (zelf)vertrouwen en
voelen zich aangemoedigd om hun best te blijven doen.
Feedup wordt voorafgaand aan een activiteit ingezet, wanneer het doel wordt vastgesteld. Bij
feedforward wordt, eveneens vooraf, bedacht welke stappen nodig zijn om te komen tot
goede uitvoering richting het doel. Door feedup, feedforward en feedback op een juiste
manier toe te passen verschuift de motivatie van oefenen ‘omdat het moet’ naar ‘oefenen
omdat het zinvol is’.
Schrijven met de hand is een fijn motorische vaardigheid, die stapsgewijs aangeleerd wordt.
In groep 3 komen pas de kleine verfijnde schrijfbewegingen. Dat vraagt om soepele
bewegingen in pols, duim en vingers. Als de duim- en vingerbewegingen makkelijk verlopen
en de leerling het potlood goed kan sturen, spreken we van een dynamische pengreep.
Goede schrijfhouding:
Stoel aangeschoven
Billen goed achter op de zitten – rug tegen leuning
Juiste hoogte stoel – voeten op grond, knieën en heup maken hoek van 90 graden
Tafel juiste hoogte – bij ontspannen schouders liggen de gebogen ellebogen op tafel
Juiste papier- en schrijfhand
HO -> H1-H2-H3-H4-H5-H6-H7-H8
Het aanleren van alle motorische vaardigheden vereist dat er vaak en op de goede manier
wordt geoefend, net zo lang tot het schrijven automatisch verloopt.
De leerlingen die met de hand aantekeningen hadden gemaakt, haalden betere toets
resultaten dan degenen die een laptop of computer hadden gebruikt. Het vermogen om
automatisch te schrijven was van invloed op de resultaten.
Zowel onvoldoende instructie en oefening als een afname in fijn motorische vaardigheden bij
kinderen speelt een rol bij het groeiend percentage kinderen dat moeite heeft met schrijven.
Cijfers, letters en woorden worden beter geleerd en opgeslagen in het geheugen door ze te
schrijven dan door te typen of ernaar te kijken.
Bij schrijven met de hand zijn er namelijk meer verschillende hersengebieden actief dan bij
typen: zowel de vorm die je ziet, de klank die je hoort, als het gevoel van de beweging die je
maakt worden in het geheugen opgeslagen als één eenheid. Het zien, horen of schrijven van
een letter of woord activeert de hersengebieden die bij de gehele eenheid passen.
Als kinderen schrijven is het resultaat steeds enigszins anders, waardoor het kind actief blijft
zoeken naar welke beweging hij moet maken om de juiste vorm te realiseren. Dit bevordert
de herkenning van letters.
Het denken ontwikkelt zich doordat tijdens het waarnemend bewegen verbindingen ontstaan
in de hersenen.
Het gelijktijdig gebruiken van verschillende waarnemingen en bewegingen (zien, horen,
spreken, voelen en schrijven) brengt in de hersenen koppelingen tot stand die een kind nodig
heeft om te leren lezen, schrijven en rekenen.
Bij het schrijven van een briefje of een opstel is het resultaat afhankelijk van drie
samenhangende vaardigheden: de motorische handeling om letters op papier te zetten, in de
juiste volgorde (spellen) en het ordenen van woorden in een zin (stellen).
De variatie in handschrift kan worden verklaard uit drie factoren, die elkaar beïnvloeden: de
schrijftaak, de omgeving waarin de taak wordt uitgevoerd en de mogelijkheden van het kind.
Zolang de schrijfbeweging nog niet geautomatiseerd is, heeft een kind bij een moeilijke
schrijftaak, zoals een dictee, meer aandacht nodig voor het taalkundige aspect, wat ten koste
kan gaan van het schrijfresultaat.
Relatie tussen proces, vorm en materiaal:
Het proces betreft de schrijfbeweging – het motorische aspect van schrijven – met als
leerdoelen: de ontwikkeling van houding en handfunctie, het ontwikkelen van een schrijfhand
en een niet-schrijfhand, en trajectkennis (het spoor van de letter).
De vorm betreft de communicatiefunctie – het cognitief aspect van schrijven – met als
leerdoelen: tekstopbouw, vormgeving en schriftcriteria.
Daarnaast is er veel aandacht voor materiaal (meubilair, schrijfmateriaal, formaat) als
voorwaarden om proces en vorm te ondersteunen.
Het leren van nieuwe vaardigheden verloopt in drie fasen: de cognitieve fase, de
associatieve fase en de automatische fase.
In de cognitieve fase leert het kind hoe de handeling precies in elkaar zit: welke bewegingen
doen zich voor in welke volgorde, en waar moet het speciaal op letten.
In de associatieve fase gaat het kind echt oefenen. Het kind heeft aanvankelijk nog aandacht
nodig om het letterspoor op de juiste manier te maken, corrigeert zichzelf en heeft op de
lastige onderdelen af en toe nog feedback nodig.
, In de automatische fase is er minder aandacht nodig voor de motorische uitvoering en
verlopen de bewegingen automatischer. Deze is te herkennen als het kind bij alle schrijftaken
op min of meer dezelfde manier schrijft.
In de opbouw van het aanleren van schrijven is het van belang als leerkracht te zoeken naar
de zone van de naaste ontwikkeling van het kind en het aan te spreken op een niveau dat
net buiten zijn bereik ligt. Dit houdt de aandacht vast en motiveert, vooral als de uitdaging
slaagt.
Fasen in het leren van schrijven:
Voorbereidende fase in groep 1 en 2
o Beginnende geletterdheid. Functie van schrifttekens ontdekken.
o Ze zijn bezig met papier en potlood, kleuren en dingen tekenen.
Aanvankelijke fase in groep 3 en 4
o Leren van cijfers, letters, teken en woorden schrijven.
o De vorm van letters en de positie ervan tussen de drie hulplijnen.
o Systematisch werken.
Voortgezette fase van handschriftontwikkeling in groep 5 en 6
o Hier ligt het accent op het verkleinen van de regelbreedte, het verhogen van
het schrijftempo met behoud van leesbaarheid en het automatiseren van
letters en woorden.
Schrijven in groep 7 en 8
o Ontwikkelen van een vlot persoonlijk handschrift.
o Belangrijk dat kinderen typevaardig worden.
Belangrijke onderdelen van een optimale gemende stijl (verbonden en blokschrift): een licht
hellend schrift, zonder precieze start- en eindpunten, en zonder sterke rondingen in letters of
lastige golfjes. Daarbij worden klankgroepen en korte woordjes van drie tot vijf letters aan
elkaar geschreven; bij langere woorden moet de hand verplaatst worden, waardoor
klankgroepen tegen elkaar geplakt worden.
De feedback van de leerkracht richt zich op leesbaarheid, tempo en vloeiendheid.
Bij leren schrijven is het gelijktijdig zien, horen, uitspreken, voelen en schrijven van een
nieuwe letter essentieel.
Leerlingen worden blij van positieve feedback. Zij krijgen dan meer (zelf)vertrouwen en
voelen zich aangemoedigd om hun best te blijven doen.
Feedup wordt voorafgaand aan een activiteit ingezet, wanneer het doel wordt vastgesteld. Bij
feedforward wordt, eveneens vooraf, bedacht welke stappen nodig zijn om te komen tot
goede uitvoering richting het doel. Door feedup, feedforward en feedback op een juiste
manier toe te passen verschuift de motivatie van oefenen ‘omdat het moet’ naar ‘oefenen
omdat het zinvol is’.
Schrijven met de hand is een fijn motorische vaardigheid, die stapsgewijs aangeleerd wordt.
In groep 3 komen pas de kleine verfijnde schrijfbewegingen. Dat vraagt om soepele
bewegingen in pols, duim en vingers. Als de duim- en vingerbewegingen makkelijk verlopen
en de leerling het potlood goed kan sturen, spreken we van een dynamische pengreep.
Goede schrijfhouding:
Stoel aangeschoven
Billen goed achter op de zitten – rug tegen leuning
Juiste hoogte stoel – voeten op grond, knieën en heup maken hoek van 90 graden
Tafel juiste hoogte – bij ontspannen schouders liggen de gebogen ellebogen op tafel
Juiste papier- en schrijfhand
