EINDVERSLAG PWS
Greijdanus College
Zwolle
Slapeloze nachten
De connectie tussen slaapstoornissen en ADHD
Namen: Yinthe Pruim & Dannee van der Wal
Leerlingnummers: 22365 & 22197
E-mailadressen:&
Gekoppelde profielvakken (per leerling): Biologie (Yinthe Pruim) & MAW (Dannee van der Wal)
Naam begeleider: K.H. Wieringa
Datum: 15-01-2025
Hierbij verklaar ik dat dit onderzoeksvoorstel het product van ons eigen werk is.
,Inhoud
Samenvatting 3
H1 - Inleiding 4
1.1 Aanleiding van het onderzoek 4
1.2 Doelstelling van het onderzoek 4
1.3 Context en relevantie 4
1.4 Probleemstelling en onderzoeksvragen 5
1.5 Onderzoeksopzet 6
1.5.1 Onderzoeksplan 6
1.5.2 Onderzoeksinstrumenten en onderzoeksgroep 7
H2 - Onderzoeksproces 9
2.1 Onderzoeksproces 9
2.2 analyse van de resultaten 12
H3 - Onderzoek naar het dag- en nachtritme 13
3.1 - Inleiding 13
3.2 - De biologische mechanismen 13
3.3 - Verstoringen van regelprocessen 15
3.4 - Andere invloeden op onze eigen mechanismen 17
3.5 - Conclusie 18
H4 - ADHD en neurobiologische kenmerken 19
4.1 - Inleiding 19
4.2 - Wat is ADHD en wat zijn de symptomen hiervan? 19
4.3 - Het brein bij ADHD 19
4.4 - Praktijk 21
4.5 - Conclusie 21
H5 - De combinatie tussen ADHD en slaapproblemen 22
5.1 - Inleiding 22
5.2 - De vicieuze cirkel 22
5.3 - Conclusie 23
H6 - Slaaptest 24
6.1 Inleiding 24
6.2 De ontwikkeling van de slaaptest 24
6.3 De uitslagen van de slaaptest 25
6.4 Conclusie 27
H7 - Conclusie en discussie 28
7.1 Conclusie 28
7.2 Discussie 30
7.3 Suggestie voor vervolgonderzoek en aanbevelingen 30
H8 Reflectie 31
Literatuurlijst en verwijzingen (41) 33
Bijlagen 37
2
,Samenvatting
Dit profielwerkstuk (PWS) onderzoekt de relatie tussen ADHD en slaapproblemen, met de nadruk op
hoe deze elkaar beïnvloeden. We behandelen hierbij biologische-, psychologische- en
omgevingsaspecten. Op biologisch niveau onderzoeken we de werking van de biologische klok.
Daarnaast onderzoeken we verdere mechanismen in ons brein die te maken hebben met ons dag- en
nachtritme. Psychologisch gezien kijken we onder andere naar de werking van ADHD in het dagelijks
leven. Ook werken we de verschillende omgevingsfactoren uit die spelen bij een gezond dag- en
nachtritme. Een goed voorbeeld van één van deze omgevingsfactoren is licht, aangezien deze een
sterke invloed heeft op ons dag- en nachtritme.
Naarmate ons onderzoek vorderde, zijn we erachter gekomen dat biologische mechanismen in ons
brein bij sommige mensen afwijken, waardoor slaapstoornissen kunnen ontstaan. Circa 3% van onze
volwassen bevolking lijdt aan een circadiane ritme-stoornis, in deze gevallen wordt de biologische
klok verstoord. Dit alles hebben we onderzocht door een literatuuronderzoek, in combinatie met
interviews met deskundigen en gesprekken met een focusgroep (jongeren 12-19 jaar met een
ADHD-diagnose). Uiteindelijk behandelen wij het verband tussen ADHD en slaapproblemen, waarin
we ook concluderen hoe zowel biologische processen als dagelijkse routines elkaar kunnen
beïnvloeden. Tot slot hebben we het onderzoek naar de praktijk gebracht, met een zelf ontwikkelde
test. Door onze verkregen kennis konden wij deze test opstellen, zodat ieder individu een beter beeld
kan krijgen van zijn dag- en nachtritme.
3
, H1 - Inleiding
1.1 Aanleiding van het onderzoek
Wij vinden het erg waardevol om meer te leren over ons onderwerp, het onderwerp slapeloosheid in
combinatie met ADHD. Naast dat het onder andere vanuit Dannee haar eigen ervaring komt zien we
het in onze nabije omgeving veel voorkomen: problemen met slapen. We waren verwonderd over
hoeveel jongeren in grote mate last kunnen hebben van slaapproblemen, vooral jongeren met ADHD.
In onze nieuwsgierigheid naar hoe dit zou kunnen komen zijn wij ons beginnen te oriënteren. We zijn
benieuwd naar de onderliggende oorzaken van een verstoord dag- en nachtritme dat voor kan komen
bij jongeren met ADHD.
1.2 Doelstelling van het onderzoek
Het doel van ons onderzoek is dat jongeren met ADHD en mensen in
hun omgeving kunnen gaan begrijpen waarom ze bepaalde
slaapproblemen kunnen ervaren. De oorzaken hiervan worden aan het
licht gesteld. In het geval dat jongeren serieuze problemen ervaren met
slaap, kunnen ze met behulp van dit onderzoek beter om leren gaan
met hun dag- en nachtritme. Wanneer er meer inzicht ontstaat over de
oorzaken van slaapproblemen bij ADHD kunnen mensen ook gerichter
zoeken naar oplossingsrichtingen.
1.3 Context en relevantie
Dit onderzoek is op 3 verschillende niveaus uitgevoerd. Die luiden als volgt:
● De focusgroep: Er is contact gezocht met jongeren met ADHD. Om hen draait namelijk het
hele onderzoek. Deze focusgroep is vragen gesteld over hoe zij slaapproblemen ervaren, zo
wordt er een beter beeld verkregen van dag- en nachtritme onder jongeren.
● Deskundigen: Door middel van videobellen konden er voor dit onderzoek deskundigen
bereikt worden. Met behulp van deze gesprekken waren de deelvragen beter te
onderbouwen. Deze deskundigen hebben wetenschappelijk onderzoek gedaan naar
slaapproblemen of zijn gespecialiseerd in jongeren met ADHD. In 1.5.2 zullen we hier verder
over uitwijden
● Literatuurstudie: Om op een duidelijke manier zo veel mogelijk kennis op te doen voor het
onderzoek, is de hulp van wetenschappelijke boeken en artikelen gebruikt. Onder andere
twee wetenschappelijk geschreven boeken en meerdere wetenschappelijke sites zijn gebruikt
voor dit onderzoek.
4
Greijdanus College
Zwolle
Slapeloze nachten
De connectie tussen slaapstoornissen en ADHD
Namen: Yinthe Pruim & Dannee van der Wal
Leerlingnummers: 22365 & 22197
E-mailadressen:&
Gekoppelde profielvakken (per leerling): Biologie (Yinthe Pruim) & MAW (Dannee van der Wal)
Naam begeleider: K.H. Wieringa
Datum: 15-01-2025
Hierbij verklaar ik dat dit onderzoeksvoorstel het product van ons eigen werk is.
,Inhoud
Samenvatting 3
H1 - Inleiding 4
1.1 Aanleiding van het onderzoek 4
1.2 Doelstelling van het onderzoek 4
1.3 Context en relevantie 4
1.4 Probleemstelling en onderzoeksvragen 5
1.5 Onderzoeksopzet 6
1.5.1 Onderzoeksplan 6
1.5.2 Onderzoeksinstrumenten en onderzoeksgroep 7
H2 - Onderzoeksproces 9
2.1 Onderzoeksproces 9
2.2 analyse van de resultaten 12
H3 - Onderzoek naar het dag- en nachtritme 13
3.1 - Inleiding 13
3.2 - De biologische mechanismen 13
3.3 - Verstoringen van regelprocessen 15
3.4 - Andere invloeden op onze eigen mechanismen 17
3.5 - Conclusie 18
H4 - ADHD en neurobiologische kenmerken 19
4.1 - Inleiding 19
4.2 - Wat is ADHD en wat zijn de symptomen hiervan? 19
4.3 - Het brein bij ADHD 19
4.4 - Praktijk 21
4.5 - Conclusie 21
H5 - De combinatie tussen ADHD en slaapproblemen 22
5.1 - Inleiding 22
5.2 - De vicieuze cirkel 22
5.3 - Conclusie 23
H6 - Slaaptest 24
6.1 Inleiding 24
6.2 De ontwikkeling van de slaaptest 24
6.3 De uitslagen van de slaaptest 25
6.4 Conclusie 27
H7 - Conclusie en discussie 28
7.1 Conclusie 28
7.2 Discussie 30
7.3 Suggestie voor vervolgonderzoek en aanbevelingen 30
H8 Reflectie 31
Literatuurlijst en verwijzingen (41) 33
Bijlagen 37
2
,Samenvatting
Dit profielwerkstuk (PWS) onderzoekt de relatie tussen ADHD en slaapproblemen, met de nadruk op
hoe deze elkaar beïnvloeden. We behandelen hierbij biologische-, psychologische- en
omgevingsaspecten. Op biologisch niveau onderzoeken we de werking van de biologische klok.
Daarnaast onderzoeken we verdere mechanismen in ons brein die te maken hebben met ons dag- en
nachtritme. Psychologisch gezien kijken we onder andere naar de werking van ADHD in het dagelijks
leven. Ook werken we de verschillende omgevingsfactoren uit die spelen bij een gezond dag- en
nachtritme. Een goed voorbeeld van één van deze omgevingsfactoren is licht, aangezien deze een
sterke invloed heeft op ons dag- en nachtritme.
Naarmate ons onderzoek vorderde, zijn we erachter gekomen dat biologische mechanismen in ons
brein bij sommige mensen afwijken, waardoor slaapstoornissen kunnen ontstaan. Circa 3% van onze
volwassen bevolking lijdt aan een circadiane ritme-stoornis, in deze gevallen wordt de biologische
klok verstoord. Dit alles hebben we onderzocht door een literatuuronderzoek, in combinatie met
interviews met deskundigen en gesprekken met een focusgroep (jongeren 12-19 jaar met een
ADHD-diagnose). Uiteindelijk behandelen wij het verband tussen ADHD en slaapproblemen, waarin
we ook concluderen hoe zowel biologische processen als dagelijkse routines elkaar kunnen
beïnvloeden. Tot slot hebben we het onderzoek naar de praktijk gebracht, met een zelf ontwikkelde
test. Door onze verkregen kennis konden wij deze test opstellen, zodat ieder individu een beter beeld
kan krijgen van zijn dag- en nachtritme.
3
, H1 - Inleiding
1.1 Aanleiding van het onderzoek
Wij vinden het erg waardevol om meer te leren over ons onderwerp, het onderwerp slapeloosheid in
combinatie met ADHD. Naast dat het onder andere vanuit Dannee haar eigen ervaring komt zien we
het in onze nabije omgeving veel voorkomen: problemen met slapen. We waren verwonderd over
hoeveel jongeren in grote mate last kunnen hebben van slaapproblemen, vooral jongeren met ADHD.
In onze nieuwsgierigheid naar hoe dit zou kunnen komen zijn wij ons beginnen te oriënteren. We zijn
benieuwd naar de onderliggende oorzaken van een verstoord dag- en nachtritme dat voor kan komen
bij jongeren met ADHD.
1.2 Doelstelling van het onderzoek
Het doel van ons onderzoek is dat jongeren met ADHD en mensen in
hun omgeving kunnen gaan begrijpen waarom ze bepaalde
slaapproblemen kunnen ervaren. De oorzaken hiervan worden aan het
licht gesteld. In het geval dat jongeren serieuze problemen ervaren met
slaap, kunnen ze met behulp van dit onderzoek beter om leren gaan
met hun dag- en nachtritme. Wanneer er meer inzicht ontstaat over de
oorzaken van slaapproblemen bij ADHD kunnen mensen ook gerichter
zoeken naar oplossingsrichtingen.
1.3 Context en relevantie
Dit onderzoek is op 3 verschillende niveaus uitgevoerd. Die luiden als volgt:
● De focusgroep: Er is contact gezocht met jongeren met ADHD. Om hen draait namelijk het
hele onderzoek. Deze focusgroep is vragen gesteld over hoe zij slaapproblemen ervaren, zo
wordt er een beter beeld verkregen van dag- en nachtritme onder jongeren.
● Deskundigen: Door middel van videobellen konden er voor dit onderzoek deskundigen
bereikt worden. Met behulp van deze gesprekken waren de deelvragen beter te
onderbouwen. Deze deskundigen hebben wetenschappelijk onderzoek gedaan naar
slaapproblemen of zijn gespecialiseerd in jongeren met ADHD. In 1.5.2 zullen we hier verder
over uitwijden
● Literatuurstudie: Om op een duidelijke manier zo veel mogelijk kennis op te doen voor het
onderzoek, is de hulp van wetenschappelijke boeken en artikelen gebruikt. Onder andere
twee wetenschappelijk geschreven boeken en meerdere wetenschappelijke sites zijn gebruikt
voor dit onderzoek.
4
