Inhoudsopgave
Thema 1: Cross-sectioneel onderzoek ............................................................................................................. 2
Hoofdstuk 3: Constructen ................................................................................................................................... 2
Hoofdstuk 9: Validiteit ........................................................................................................................................ 5
Hoofdstuk 6: Causaliteit ................................................................................................................................... 10
Thema 2: Pre-analyse van data ..................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 19: Datascreening ........................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 20: Ontbrekende waarden .............................................................................................................. 18
Hoofdstuk 18: Factoranalyse ............................................................................................................................ 20
Hoofdstuk 8: Betrouwbaarheid......................................................................................................................... 22
Thema 3: Multipele regressie........................................................................................................................ 27
Hoofdstuk 22: Regressie ................................................................................................................................... 27
Hoofdstuk 25: Multipele regressie .................................................................................................................... 39
Thema 4: Logistische regressieanalyse .......................................................................................................... 45
Hoofdstuk 26: Logistische regressie.................................................................................................................. 45
,Thema 1: Cross-sectioneel onderzoek
Cross-sectioneel onderzoek verzamelt kwantitatieve data op één moment in de tijd en geeft
daarmee een momentopname. Dit betekent dat het niet geschikt is voor het bestuderen van
ontwikkelingen over tijd; daarvoor is longitudinaal onderzoek nodig.
Omdat alle variabelen tegelijk worden gemeten, kan met cross-sectioneel onderzoek geen
causaliteit worden vastgesteld. Het kan alleen laten zien of variabelen samenhangen
(bijvoorbeeld via correlaties). Voor het aantonen van causale relaties is een experimenteel
design vereist.
Ondanks deze beperkingen is cross-sectioneel onderzoek belangrijk binnen de psychologie.
Het speelt een centrale rol bij het ontwikkelen en toetsen van meetinstrumenten.
Longitudinale en experimentele studies zijn afhankelijk van betrouwbare en valide
instrumenten, en cross-sectioneel onderzoek is bij uitstek geschikt om deze te evalueren,
zeker gezien de vaak kleine effectgroottes en grote steekproeven in psychologisch
onderzoek.
Daarnaast is cross-sectioneel onderzoek efficiënt. Er is geen manipulatie, slechts één groep
deelnemers en geen follow-up over tijd nodig. Hierdoor is het onderzoek relatief eenvoudig,
minder belastend voor deelnemers en praktisch uitvoerbaar.
In toegepast onderzoek wordt cross-sectioneel onderzoek vaak gebruikt wanneer causale
relaties theoretisch worden aangenomen, zonder dat ze expliciet worden getest. Het
onderzoek richt zich dan op de sterkte en richting van samenhangen tussen relevante
variabelen, bijvoorbeeld om beleid of interventies te ondersteunen.
Hoofdstuk 3: Constructen
3.1 Inleiding
Psychologen bestuderen wat mensen doen, waarnemen, voelen en denken. Dit gedrag komt
voort uit processen in de hersenen, maar die processen zijn niet rechtstreeks te observeren.
Het menselijk brein is extreem complex: het bestaat uit miljarden neuronen die voortdurend
met elkaar communiceren. Daardoor is het praktisch onmogelijk om direct te zien wat er
precies gebeurt in het brein wanneer iemand bijvoorbeeld stress ervaart, een beslissing
neemt of gemotiveerd is om bepaald gedrag te vertonen.
Omdat zulke psychologische processen niet direct te meten zijn, kunnen veel onderwerpen
in de psychologie niet rechtstreeks via hersenactiviteit worden onderzocht. In plaats daarvan
maken psychologen gebruik van constructen: abstracte begrippen zoals persoonlijkheid,
stress of attitude, die helpen om menselijk gedrag en mentale processen te beschrijven.
3.2 Soorten: vier perspectieven op constructen
Constructen kunnen op verschillende manieren worden opgevat, afhankelijk van het
ontologische perspectief dat je inneemt. De tekst onderscheidt vier perspectieven:
• Natuurlijke soorten
Dit zijn dingen die onafhankelijk van mensen bestaan, zoals water of atomen. Hun
eigenschappen veranderen niet doordat mensen er anders over denken of ze anders
benoemen. Psychologische constructen worden meestal niet als natuurlijke soorten
gezien.
2
, • Sociale soorten
Deze bestaan doordat mensen ze hebben bedacht en gebruiken om de wereld te
ordenen. Psychologische constructen zoals persoonlijkheid passen goed binnen dit
perspectief. Dat er meerdere definities en modellen bestaan (bijvoorbeeld
verschillende persoonlijkheidsmodellen) laat zien dat ze niet mens-onafhankelijk
bestaan.
• Praktische soorten
Hierbij is het niet doorslaggevend of een construct “echt” bestaat, maar of het nuttig
is. Een geconstrueerde maat kan bijvoorbeeld waardevol zijn om gedrag of prestaties
te voorspellen, ook al bestaat het construct niet letterlijk in iemands hoofd.
• Complexe soorten
Constructen worden hierbij gezien als een samenhangend geheel van eigenschappen
die elkaar beïnvloeden. Niet iedereen hoeft exact dezelfde eigenschappen te hebben
om toch tot dezelfde complexe soort te behoren. Psychologische constructen worden
tegenwoordig steeds vaker op deze manier benaderd, bijvoorbeeld als netwerken
van samenhangende gedragingen, gevoelens en gedachten.
3.3 Wat zijn psychologische constructen?
Er is geen eenduidig of correct antwoord op de vraag wat psychologische constructen
precies zijn. Ze zijn waarschijnlijk geen losse, duidelijk afgebakende bouwstenen van de
psychen. Vergelijkingen met zaken als temperatuur, cellen of onderdelen van een machine
kunnen helpen om erover na te denken, maar blijven metaforen en beschrijven de
psychologische realiteit niet letterlijk.
Belangrijke kenmerken van psychologische constructen zijn dat ze:
• niet direct observeerbaar zijn (het zijn latente constructen);
• op verschillende ontologische manieren geïnterpreteerd kunnen worden;
• niet op dezelfde manier bestaan als fysieke objecten.
Juist omdat mensen geneigd zijn patronen te zien (ook als die er niet zijn) en denken goed
inzicht te hebben in zichzelf en anderen, is het in de psychologie extra belangrijk om de
wetenschappelijke methode strikt toe te passen. Het gekozen ontologische perspectief en de
definitie van een construct bepalen hoe je het kunt meten en hoe resultaten moeten
worden geïnterpreteerd.
3.4 Een metafoor om over constructen na te denken
Een bruikbare manier om over constructen na te denken is via de metafoor van een netwerk
van psychologische aspecten. Een simpele handeling zoals “het eten van een ijsje” kan
allerlei mentale processen activeren, zoals herinneringen, voorkeuren, normen en gevoelens
(bijvoorbeeld plezier of schuldgevoel). De mate waarin deze aspecten worden geactiveerd
verschilt per persoon en zegt iets over hoe iemand tegenover het gedrag staat.
Binnen zo’n netwerk kunnen specifieke constructen worden gedefinieerd door te bepalen
welke aspecten erbij horen. Zo kan ‘attitude ten opzichte van het eten van een ijsje’ worden
omschreven aan de hand van evaluaties zoals goed, onschadelijk en voordelig, terwijl
‘waargenomen normen’ betrekking hebben op wat iemand denkt dat belangrijke anderen
3
, ervan vinden. Visualisaties helpen om kritisch na te denken over zulke definities: horen
bepaalde aspecten wel of niet bij een construct?
Tegelijkertijd zijn dit altijd vereenvoudigingen. De keuze welke aspecten worden opgenomen
is deels arbitrair, en aspecten kunnen ook anders worden ingedeeld of opgesplitst. Een
goede theorie moet daarom expliciet maken welke constructen zij hanteert en hoe die
onderzocht kunnen worden.
3.5 Operationaliseren versus meten
Omdat constructen niet rechtstreeks onderzocht kunnen worden, verloopt meten in de
psychologie in twee stappen:
1. Operationalisatie
Het construct wordt vertaald naar concreet observeerbare of meetbare aspecten die
informatief zijn voor dat construct.
2. Meten
Er wordt een meetinstrument geselecteerd of ontwikkeld om die operationalisatie
vast te leggen.
Een belangrijk verschil met natuurwetenschappen is dat psychologische constructen geen
natuurlijke ijkpunten hebben. Daardoor worden wel getallen gebruikt (bijvoorbeeld 1 t/m 5
op een schaal), maar bestaan er geen echte meeteenheden zoals graden of kilogrammen. Dit
maakt het essentieel dat zowel de definitie van het construct als de operationalisatie helder
en consistent zijn voordat een meetinstrument wordt gebruikt.
Een meetinstrument is bedoeld om informatie te verzamelen en bestaat altijd uit een
procedure, eventuele stimuli en een responsregistratie. Een onderdeel van een
meetinstrument dat één datapunt oplevert, wordt een item genoemd.
3.6 Wat is een item?
Een item is een enkele responsregistratie, meestal gecombineerd met stimuli en een
procedure. Voorbeelden zijn een reactietijd in een computertaak, een fysiologische meting
of het antwoord op een vraag in een vragenlijst. In dit hoofdstuk wordt vooral gewerkt met
vragenlijstitems, omdat die het meest herkenbaar zijn.
Bij een vragenlijst bestaat een item uit de vraag, de antwoordopties, eventuele uitleg en de
manier waarop de respons wordt geregistreerd (bijvoorbeeld aankruisen of klikken). De
procedure beschrijft hoe het item wordt aangeboden. De scheiding tussen stimulus en
procedure is niet altijd scherp en kan deels arbitrair zijn.
3.7 Validiteit en betrouwbaarheid van items
De combinatie van stimuli, procedure en responsregistratie bepaalt of een item valide is:
meet het item daadwerkelijk het bedoelde construct? Een belangrijke voorwaarde hiervoor
is cognitieve validiteit, wat betekent dat deelnemers het item begrijpen zoals bedoeld.
Daarnaast bevat elke meting meetfout, waardoor scores kunnen variëren. Betrouwbaarheid
geeft aan in hoeverre die variatie beperkt is. Net als validiteit zijn betrouwbaarheid en
meetfout geen vaste eigenschappen van een item, maar van een specifieke toepassing.
4
Thema 1: Cross-sectioneel onderzoek ............................................................................................................. 2
Hoofdstuk 3: Constructen ................................................................................................................................... 2
Hoofdstuk 9: Validiteit ........................................................................................................................................ 5
Hoofdstuk 6: Causaliteit ................................................................................................................................... 10
Thema 2: Pre-analyse van data ..................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 19: Datascreening ........................................................................................................................... 13
Hoofdstuk 20: Ontbrekende waarden .............................................................................................................. 18
Hoofdstuk 18: Factoranalyse ............................................................................................................................ 20
Hoofdstuk 8: Betrouwbaarheid......................................................................................................................... 22
Thema 3: Multipele regressie........................................................................................................................ 27
Hoofdstuk 22: Regressie ................................................................................................................................... 27
Hoofdstuk 25: Multipele regressie .................................................................................................................... 39
Thema 4: Logistische regressieanalyse .......................................................................................................... 45
Hoofdstuk 26: Logistische regressie.................................................................................................................. 45
,Thema 1: Cross-sectioneel onderzoek
Cross-sectioneel onderzoek verzamelt kwantitatieve data op één moment in de tijd en geeft
daarmee een momentopname. Dit betekent dat het niet geschikt is voor het bestuderen van
ontwikkelingen over tijd; daarvoor is longitudinaal onderzoek nodig.
Omdat alle variabelen tegelijk worden gemeten, kan met cross-sectioneel onderzoek geen
causaliteit worden vastgesteld. Het kan alleen laten zien of variabelen samenhangen
(bijvoorbeeld via correlaties). Voor het aantonen van causale relaties is een experimenteel
design vereist.
Ondanks deze beperkingen is cross-sectioneel onderzoek belangrijk binnen de psychologie.
Het speelt een centrale rol bij het ontwikkelen en toetsen van meetinstrumenten.
Longitudinale en experimentele studies zijn afhankelijk van betrouwbare en valide
instrumenten, en cross-sectioneel onderzoek is bij uitstek geschikt om deze te evalueren,
zeker gezien de vaak kleine effectgroottes en grote steekproeven in psychologisch
onderzoek.
Daarnaast is cross-sectioneel onderzoek efficiënt. Er is geen manipulatie, slechts één groep
deelnemers en geen follow-up over tijd nodig. Hierdoor is het onderzoek relatief eenvoudig,
minder belastend voor deelnemers en praktisch uitvoerbaar.
In toegepast onderzoek wordt cross-sectioneel onderzoek vaak gebruikt wanneer causale
relaties theoretisch worden aangenomen, zonder dat ze expliciet worden getest. Het
onderzoek richt zich dan op de sterkte en richting van samenhangen tussen relevante
variabelen, bijvoorbeeld om beleid of interventies te ondersteunen.
Hoofdstuk 3: Constructen
3.1 Inleiding
Psychologen bestuderen wat mensen doen, waarnemen, voelen en denken. Dit gedrag komt
voort uit processen in de hersenen, maar die processen zijn niet rechtstreeks te observeren.
Het menselijk brein is extreem complex: het bestaat uit miljarden neuronen die voortdurend
met elkaar communiceren. Daardoor is het praktisch onmogelijk om direct te zien wat er
precies gebeurt in het brein wanneer iemand bijvoorbeeld stress ervaart, een beslissing
neemt of gemotiveerd is om bepaald gedrag te vertonen.
Omdat zulke psychologische processen niet direct te meten zijn, kunnen veel onderwerpen
in de psychologie niet rechtstreeks via hersenactiviteit worden onderzocht. In plaats daarvan
maken psychologen gebruik van constructen: abstracte begrippen zoals persoonlijkheid,
stress of attitude, die helpen om menselijk gedrag en mentale processen te beschrijven.
3.2 Soorten: vier perspectieven op constructen
Constructen kunnen op verschillende manieren worden opgevat, afhankelijk van het
ontologische perspectief dat je inneemt. De tekst onderscheidt vier perspectieven:
• Natuurlijke soorten
Dit zijn dingen die onafhankelijk van mensen bestaan, zoals water of atomen. Hun
eigenschappen veranderen niet doordat mensen er anders over denken of ze anders
benoemen. Psychologische constructen worden meestal niet als natuurlijke soorten
gezien.
2
, • Sociale soorten
Deze bestaan doordat mensen ze hebben bedacht en gebruiken om de wereld te
ordenen. Psychologische constructen zoals persoonlijkheid passen goed binnen dit
perspectief. Dat er meerdere definities en modellen bestaan (bijvoorbeeld
verschillende persoonlijkheidsmodellen) laat zien dat ze niet mens-onafhankelijk
bestaan.
• Praktische soorten
Hierbij is het niet doorslaggevend of een construct “echt” bestaat, maar of het nuttig
is. Een geconstrueerde maat kan bijvoorbeeld waardevol zijn om gedrag of prestaties
te voorspellen, ook al bestaat het construct niet letterlijk in iemands hoofd.
• Complexe soorten
Constructen worden hierbij gezien als een samenhangend geheel van eigenschappen
die elkaar beïnvloeden. Niet iedereen hoeft exact dezelfde eigenschappen te hebben
om toch tot dezelfde complexe soort te behoren. Psychologische constructen worden
tegenwoordig steeds vaker op deze manier benaderd, bijvoorbeeld als netwerken
van samenhangende gedragingen, gevoelens en gedachten.
3.3 Wat zijn psychologische constructen?
Er is geen eenduidig of correct antwoord op de vraag wat psychologische constructen
precies zijn. Ze zijn waarschijnlijk geen losse, duidelijk afgebakende bouwstenen van de
psychen. Vergelijkingen met zaken als temperatuur, cellen of onderdelen van een machine
kunnen helpen om erover na te denken, maar blijven metaforen en beschrijven de
psychologische realiteit niet letterlijk.
Belangrijke kenmerken van psychologische constructen zijn dat ze:
• niet direct observeerbaar zijn (het zijn latente constructen);
• op verschillende ontologische manieren geïnterpreteerd kunnen worden;
• niet op dezelfde manier bestaan als fysieke objecten.
Juist omdat mensen geneigd zijn patronen te zien (ook als die er niet zijn) en denken goed
inzicht te hebben in zichzelf en anderen, is het in de psychologie extra belangrijk om de
wetenschappelijke methode strikt toe te passen. Het gekozen ontologische perspectief en de
definitie van een construct bepalen hoe je het kunt meten en hoe resultaten moeten
worden geïnterpreteerd.
3.4 Een metafoor om over constructen na te denken
Een bruikbare manier om over constructen na te denken is via de metafoor van een netwerk
van psychologische aspecten. Een simpele handeling zoals “het eten van een ijsje” kan
allerlei mentale processen activeren, zoals herinneringen, voorkeuren, normen en gevoelens
(bijvoorbeeld plezier of schuldgevoel). De mate waarin deze aspecten worden geactiveerd
verschilt per persoon en zegt iets over hoe iemand tegenover het gedrag staat.
Binnen zo’n netwerk kunnen specifieke constructen worden gedefinieerd door te bepalen
welke aspecten erbij horen. Zo kan ‘attitude ten opzichte van het eten van een ijsje’ worden
omschreven aan de hand van evaluaties zoals goed, onschadelijk en voordelig, terwijl
‘waargenomen normen’ betrekking hebben op wat iemand denkt dat belangrijke anderen
3
, ervan vinden. Visualisaties helpen om kritisch na te denken over zulke definities: horen
bepaalde aspecten wel of niet bij een construct?
Tegelijkertijd zijn dit altijd vereenvoudigingen. De keuze welke aspecten worden opgenomen
is deels arbitrair, en aspecten kunnen ook anders worden ingedeeld of opgesplitst. Een
goede theorie moet daarom expliciet maken welke constructen zij hanteert en hoe die
onderzocht kunnen worden.
3.5 Operationaliseren versus meten
Omdat constructen niet rechtstreeks onderzocht kunnen worden, verloopt meten in de
psychologie in twee stappen:
1. Operationalisatie
Het construct wordt vertaald naar concreet observeerbare of meetbare aspecten die
informatief zijn voor dat construct.
2. Meten
Er wordt een meetinstrument geselecteerd of ontwikkeld om die operationalisatie
vast te leggen.
Een belangrijk verschil met natuurwetenschappen is dat psychologische constructen geen
natuurlijke ijkpunten hebben. Daardoor worden wel getallen gebruikt (bijvoorbeeld 1 t/m 5
op een schaal), maar bestaan er geen echte meeteenheden zoals graden of kilogrammen. Dit
maakt het essentieel dat zowel de definitie van het construct als de operationalisatie helder
en consistent zijn voordat een meetinstrument wordt gebruikt.
Een meetinstrument is bedoeld om informatie te verzamelen en bestaat altijd uit een
procedure, eventuele stimuli en een responsregistratie. Een onderdeel van een
meetinstrument dat één datapunt oplevert, wordt een item genoemd.
3.6 Wat is een item?
Een item is een enkele responsregistratie, meestal gecombineerd met stimuli en een
procedure. Voorbeelden zijn een reactietijd in een computertaak, een fysiologische meting
of het antwoord op een vraag in een vragenlijst. In dit hoofdstuk wordt vooral gewerkt met
vragenlijstitems, omdat die het meest herkenbaar zijn.
Bij een vragenlijst bestaat een item uit de vraag, de antwoordopties, eventuele uitleg en de
manier waarop de respons wordt geregistreerd (bijvoorbeeld aankruisen of klikken). De
procedure beschrijft hoe het item wordt aangeboden. De scheiding tussen stimulus en
procedure is niet altijd scherp en kan deels arbitrair zijn.
3.7 Validiteit en betrouwbaarheid van items
De combinatie van stimuli, procedure en responsregistratie bepaalt of een item valide is:
meet het item daadwerkelijk het bedoelde construct? Een belangrijke voorwaarde hiervoor
is cognitieve validiteit, wat betekent dat deelnemers het item begrijpen zoals bedoeld.
Daarnaast bevat elke meting meetfout, waardoor scores kunnen variëren. Betrouwbaarheid
geeft aan in hoeverre die variatie beperkt is. Net als validiteit zijn betrouwbaarheid en
meetfout geen vaste eigenschappen van een item, maar van een specifieke toepassing.
4
