Diagnostische modellen en strategieën:
Samenvatting
Week 1: Introductie ......................................................................................................................... 3
Artikel 1: Heuristieken en vertekeningen in het klinisch-diagnostische proces ........................... 3
Artikel 2: Richtlijnen voor behandelaars ...................................................................................... 4
Artikel 3: Waarom iedere psycholoog de regel van Bayes moet kennen ..................................... 4
Artikel 4: Proces, instrumenten, beoordeling en besluitvorming ................................................ 6
Artikel 5: Transdiagnostische modellen voor diagnostiek van psychische stoornissen ............... 9
Week 2: Diagnostiek bij cognitieve gedragstherapie en gepersonaliseerde experience sampling
binnen de diagnostiek ................................................................................................................... 11
Artikel 1: Dagboekmetingen als hulpmiddel in de psychiatrische zorg: beloften, valkuilen en
mogelijkheden ............................................................................................................................ 11
Artikel 2: Feedback based on experience sampling data – Examples of current approaches and
considerations for future research ............................................................................................. 12
Artikel 3: Integrating personalized experience sampling in psychotherapy – A case illustration
of the Therap-i module............................................................................................................... 13
Artikel 4: Process issues – The science and practice of case conceptualization ........................ 13
Artikel 5: Collaborative case conceptualization – Client knows best ......................................... 14
Artikel 5: De netwerkbenadering bij depressie – veel noten op de zang of heilige graal? ........ 17
Week 3: Diagnostiek bij kinderen en jongeren ............................................................................. 19
Artikel 1: Hoogbegaafdheid is niet te meten.............................................................................. 19
Artikel 2: Intelligentieonderzoek komt van Venus en neuropsychologisch onderzoek van Mars?
.................................................................................................................................................... 20
Artikel 3: Clinical interviews in the context of multimethod assessment .................................. 20
Artikel 4: De plaats van psychodiagnostiek binnen het hulpverleningsproces .......................... 22
Artikel 5: Theoretische aspecten van de psychodiagnostiek ..................................................... 24
Artikel 6: Praktische aspecten van psychodiagnostiek ............................................................... 26
Artikel 7: Diagnostiek van het kind binnen het gezin ................................................................. 27
Week 4: Diagnostiek bij forensische cliënten ............................................................................... 28
Artikel 1: Richtlijn basis zorgprogramma expertisecentrum forensische psychiatrie (EFP) ....... 28
Artikel 2: Forensic risk assessment – A beginner’s guide ........................................................... 32
Artikel 3: Het testen van Thijs – een gevalsstudie van forensisch psychologisch testgebruik ... 33
Artikel 4: Malignering – Simuleren in de DSM, een recept voor misdiagnostiek? ..................... 35
, 2
Week 5: Diagnostiek bij mensen met een andere culturele achtergrond ................................... 37
Artikel 1: Culturele uitingsvormen van psychische aandoeningen ............................................ 37
Artikel 2: Cultural Formulation Interview (kern-CFI) .................................................................. 39
Artikel 3: Culture and psychopathology ..................................................................................... 40
Artikel 4: Interculturele psychodiagnostiek – zes vuistregels..................................................... 41
Artikel 5: Cultuurbewust hulpverlenen – kennis, houding en vaardigheden combineren ........ 42
Week 6: Diagnostiek bij neurobiologische ontwikkelingsstoornissen......................................... 44
Artikel 1: Herkennen van zwakbegaafdheid en afstemmen van de communicatie ................... 44
Artikel 2: Behandeling van patiënten met een laag IQ in de GGZ .............................................. 46
Artikel 3: Diagnostiek van autismespectrumstoornissen ........................................................... 48
Artikel 4: Gedegen diagnostiek naar autisme bij volwassenen .................................................. 52
Artikel 5: Diagnostiek van ADHD bij volwassenen...................................................................... 53
Week 7: Persoonlijkheidsdiagnostiek ........................................................................................... 55
Artikel 1: Manifestations, assessment, diagnoses and differential diagnosis ............................ 55
Artikel 2: Casusconceptualisatie in schematherapie .................................................................. 60
Artikel 3: Dynamische persoonlijkheidsdiagnostiek ................................................................... 62
Artikel 4: Het voorspellen van behandelresultaat ...................................................................... 62
Artikel 5: Multiconceptuele en multimethodische benadering van persoonlijkheidsdiagnostiek
.................................................................................................................................................... 64
Artikel 6: Semigestructureerde interviews ................................................................................. 67
Artikel 7: Vragenlijsten ............................................................................................................... 70
, 3
Week 1: Introductie
Artikel 1: Heuristieken en vertekeningen in het klinisch-diagnostische proces
In situaties waarin een volledige analyse voor een diagnose niet doenlijk is, gebruikt men
heuristieken, dat wil zeggen op ervaring gebaseerde vuistregels of verkorte denkroutes. Dit
resulteert erin dat beslissingen en oordelen een vertekening kunnen bevatten.
De Dual Process Theory (DPT) van redeneren stelt dat men tot een oordeel komt of een
beslissing neemt door te vertrouwen op twee verschillende en parallel opererende systemen:
- Systeem 1: het associatieve/reflexieve systeem → onbewust, gebruikt
patroonherkenning en vuistregels (= heuristiek).
o Keerzijde van heuristiek bevat structurele en vermijdbare fouten. Kan resulteren
in een bias
- Systeem 2: analytische/reflectieve systeem → langzaam, in werkgeheugen (beperkte
capaciteit)
o Keerzijde is dat systeem serieel werkt: op ieder gegeven moment kan er slechts
over één probleem nagedacht worden
De positieve teststrategie
Men zoekt hierbij alleen in de door de hypothese geïmpliceerde richting, en niet naar
tegenbewijs. Op zoek naar hypothesebevestigende informatie. Leidt in veel gevallen tot snel en
moeiteloos beslissen, maar kan ook leiden tot een confirmation bias. Tegenstrijdige informatie
wordt niet objectief gewaardeerd. Weinig pogingen om oordeel te falsificeren.
Overeenkomende informatie wordt tevens ook beter onthouden. Overconfidence ontstaat.
De anchoring-and-adjustment heuristiek
Dit is descriptief voor gedrag wanneer men een (willekeurige) initiële waarde onvoldoende
aanpast in een eindoordeel. Beginwaarde (anker) wordt aan de hand van nieuwe informatie
naar boven of beneden bijgesteld. Bijstelling echter vaak onvoldoende. Later verkregen
informatie heeft te weinig invloed op het eindoordeel, terwijl het anker disproportioneel veel
invloed heeft.
De representativiteitsheurstiek
Descriptief voor gedrag als een moeilijke vraag, bijvoorbeeld hoe waarschijnlijk het is dat een
instantie tot een categorie behoort of niet, wordt vervangen door de makkelijkere vraag in
hoeverre de instantie representatief is voor of lijkt op een prototype van de categorie. O.b.v.
enkele observaties een hypothese vormen. Kan ertoe leiden dat veel foutieve informatie wordt
meegenomen.
De beschikbaarheidsheuristiek
Als men bij het oordelen gebruik maakt van de beschikbaarheidsheuristiek, dan hangt het
oordeel af van hoe makkelijk informatie beschikbaar is. Hoe makkelijker je iets herinnert, hoe
beschikbaarder de informatie en hoe meer het wordt meegenomen. Doorgaans accuraat.
Validiteit afhankelijk van de accuratesse van het geheugen. Recency effect speelt ook een rol.
, 4
Artikel 2: Richtlijnen voor behandelaars
Een richtlijn is een verzameling systematisch ontwikkelde en op wetenschappelijke inzichten
gebaseerde uitspraken ter ondersteuning van beslissingen van behandelaars en cliënten over
passende zorg. Hulpverleners verschillen onderling enorm in hun aanpak. Klinische oordelen
lopen sterk uiteen bij diagnosticeren.
Variantie in diagnostiek
In een diagnose wordt veel heterogene informatie over een cliënt samengenomen. Alle
informatie integreren in een diagnose is lastig. Overeenstemming tussen hulpverleners in de
diagnose is laag, zeker zonder standaardinterviews. Men past heuristieken toe → wordt
subjectief.
Klinisch versus mechanisch oordelen
Een formeel (algoritmische) manier van informatie combineren is superieur aan een informele
(subjectieve) volgens Meehl.
Waarom ervaring clinici niet helpt
Ervaring is niet hetzelfde als expertise. Ervaren clinici zijn niet in staat onbevooroordeeld te
werken. Meeste clinici hanteren een combinatie van algemene kennis, niet onderbouwde
ideeën en wetenschappelijke kennis.
Richtlijnen voor een betere toekomst
Om beter te gaan presteren, heeft men systematische feedback nodig over hun oordelen over
cliënten, niet alleen consensus onder behandelaren. Wees altijd kritisch.
Artikel 3: Waarom iedere psycholoog de regel van Bayes moet kennen
Overdiagnostiek
Overdiagnose wordt veel minder snel gespot dan een onderdiagnose, maar het brengt nog
steeds risico’s met zich mee.
De regel van Bayes
Helpt om de kans op een aandoening te bepalen bij een individu; gegeven de prevalentie van die
aandoening in de populatie waar dat individu deel van uitmaakt, de uitkomst op een test en de
psychometrische kenmerken van die test. Populatie is essentieel.
Als een aandoening namelijk weinig voorkomt in een populatie (lage prevalentie), dan zal een
positieve testuitslag weliswaar uitwijzen dat bij het geteste individu sprake is van een verhoogde
kans op de aandoening, - hoger dan voor de testafname -, maar die kans is gezien de populatie
dan toch nog steeds heel laag.
Rekensom: heeft de cliënt een depressie?
Samenvatting
Week 1: Introductie ......................................................................................................................... 3
Artikel 1: Heuristieken en vertekeningen in het klinisch-diagnostische proces ........................... 3
Artikel 2: Richtlijnen voor behandelaars ...................................................................................... 4
Artikel 3: Waarom iedere psycholoog de regel van Bayes moet kennen ..................................... 4
Artikel 4: Proces, instrumenten, beoordeling en besluitvorming ................................................ 6
Artikel 5: Transdiagnostische modellen voor diagnostiek van psychische stoornissen ............... 9
Week 2: Diagnostiek bij cognitieve gedragstherapie en gepersonaliseerde experience sampling
binnen de diagnostiek ................................................................................................................... 11
Artikel 1: Dagboekmetingen als hulpmiddel in de psychiatrische zorg: beloften, valkuilen en
mogelijkheden ............................................................................................................................ 11
Artikel 2: Feedback based on experience sampling data – Examples of current approaches and
considerations for future research ............................................................................................. 12
Artikel 3: Integrating personalized experience sampling in psychotherapy – A case illustration
of the Therap-i module............................................................................................................... 13
Artikel 4: Process issues – The science and practice of case conceptualization ........................ 13
Artikel 5: Collaborative case conceptualization – Client knows best ......................................... 14
Artikel 5: De netwerkbenadering bij depressie – veel noten op de zang of heilige graal? ........ 17
Week 3: Diagnostiek bij kinderen en jongeren ............................................................................. 19
Artikel 1: Hoogbegaafdheid is niet te meten.............................................................................. 19
Artikel 2: Intelligentieonderzoek komt van Venus en neuropsychologisch onderzoek van Mars?
.................................................................................................................................................... 20
Artikel 3: Clinical interviews in the context of multimethod assessment .................................. 20
Artikel 4: De plaats van psychodiagnostiek binnen het hulpverleningsproces .......................... 22
Artikel 5: Theoretische aspecten van de psychodiagnostiek ..................................................... 24
Artikel 6: Praktische aspecten van psychodiagnostiek ............................................................... 26
Artikel 7: Diagnostiek van het kind binnen het gezin ................................................................. 27
Week 4: Diagnostiek bij forensische cliënten ............................................................................... 28
Artikel 1: Richtlijn basis zorgprogramma expertisecentrum forensische psychiatrie (EFP) ....... 28
Artikel 2: Forensic risk assessment – A beginner’s guide ........................................................... 32
Artikel 3: Het testen van Thijs – een gevalsstudie van forensisch psychologisch testgebruik ... 33
Artikel 4: Malignering – Simuleren in de DSM, een recept voor misdiagnostiek? ..................... 35
, 2
Week 5: Diagnostiek bij mensen met een andere culturele achtergrond ................................... 37
Artikel 1: Culturele uitingsvormen van psychische aandoeningen ............................................ 37
Artikel 2: Cultural Formulation Interview (kern-CFI) .................................................................. 39
Artikel 3: Culture and psychopathology ..................................................................................... 40
Artikel 4: Interculturele psychodiagnostiek – zes vuistregels..................................................... 41
Artikel 5: Cultuurbewust hulpverlenen – kennis, houding en vaardigheden combineren ........ 42
Week 6: Diagnostiek bij neurobiologische ontwikkelingsstoornissen......................................... 44
Artikel 1: Herkennen van zwakbegaafdheid en afstemmen van de communicatie ................... 44
Artikel 2: Behandeling van patiënten met een laag IQ in de GGZ .............................................. 46
Artikel 3: Diagnostiek van autismespectrumstoornissen ........................................................... 48
Artikel 4: Gedegen diagnostiek naar autisme bij volwassenen .................................................. 52
Artikel 5: Diagnostiek van ADHD bij volwassenen...................................................................... 53
Week 7: Persoonlijkheidsdiagnostiek ........................................................................................... 55
Artikel 1: Manifestations, assessment, diagnoses and differential diagnosis ............................ 55
Artikel 2: Casusconceptualisatie in schematherapie .................................................................. 60
Artikel 3: Dynamische persoonlijkheidsdiagnostiek ................................................................... 62
Artikel 4: Het voorspellen van behandelresultaat ...................................................................... 62
Artikel 5: Multiconceptuele en multimethodische benadering van persoonlijkheidsdiagnostiek
.................................................................................................................................................... 64
Artikel 6: Semigestructureerde interviews ................................................................................. 67
Artikel 7: Vragenlijsten ............................................................................................................... 70
, 3
Week 1: Introductie
Artikel 1: Heuristieken en vertekeningen in het klinisch-diagnostische proces
In situaties waarin een volledige analyse voor een diagnose niet doenlijk is, gebruikt men
heuristieken, dat wil zeggen op ervaring gebaseerde vuistregels of verkorte denkroutes. Dit
resulteert erin dat beslissingen en oordelen een vertekening kunnen bevatten.
De Dual Process Theory (DPT) van redeneren stelt dat men tot een oordeel komt of een
beslissing neemt door te vertrouwen op twee verschillende en parallel opererende systemen:
- Systeem 1: het associatieve/reflexieve systeem → onbewust, gebruikt
patroonherkenning en vuistregels (= heuristiek).
o Keerzijde van heuristiek bevat structurele en vermijdbare fouten. Kan resulteren
in een bias
- Systeem 2: analytische/reflectieve systeem → langzaam, in werkgeheugen (beperkte
capaciteit)
o Keerzijde is dat systeem serieel werkt: op ieder gegeven moment kan er slechts
over één probleem nagedacht worden
De positieve teststrategie
Men zoekt hierbij alleen in de door de hypothese geïmpliceerde richting, en niet naar
tegenbewijs. Op zoek naar hypothesebevestigende informatie. Leidt in veel gevallen tot snel en
moeiteloos beslissen, maar kan ook leiden tot een confirmation bias. Tegenstrijdige informatie
wordt niet objectief gewaardeerd. Weinig pogingen om oordeel te falsificeren.
Overeenkomende informatie wordt tevens ook beter onthouden. Overconfidence ontstaat.
De anchoring-and-adjustment heuristiek
Dit is descriptief voor gedrag wanneer men een (willekeurige) initiële waarde onvoldoende
aanpast in een eindoordeel. Beginwaarde (anker) wordt aan de hand van nieuwe informatie
naar boven of beneden bijgesteld. Bijstelling echter vaak onvoldoende. Later verkregen
informatie heeft te weinig invloed op het eindoordeel, terwijl het anker disproportioneel veel
invloed heeft.
De representativiteitsheurstiek
Descriptief voor gedrag als een moeilijke vraag, bijvoorbeeld hoe waarschijnlijk het is dat een
instantie tot een categorie behoort of niet, wordt vervangen door de makkelijkere vraag in
hoeverre de instantie representatief is voor of lijkt op een prototype van de categorie. O.b.v.
enkele observaties een hypothese vormen. Kan ertoe leiden dat veel foutieve informatie wordt
meegenomen.
De beschikbaarheidsheuristiek
Als men bij het oordelen gebruik maakt van de beschikbaarheidsheuristiek, dan hangt het
oordeel af van hoe makkelijk informatie beschikbaar is. Hoe makkelijker je iets herinnert, hoe
beschikbaarder de informatie en hoe meer het wordt meegenomen. Doorgaans accuraat.
Validiteit afhankelijk van de accuratesse van het geheugen. Recency effect speelt ook een rol.
, 4
Artikel 2: Richtlijnen voor behandelaars
Een richtlijn is een verzameling systematisch ontwikkelde en op wetenschappelijke inzichten
gebaseerde uitspraken ter ondersteuning van beslissingen van behandelaars en cliënten over
passende zorg. Hulpverleners verschillen onderling enorm in hun aanpak. Klinische oordelen
lopen sterk uiteen bij diagnosticeren.
Variantie in diagnostiek
In een diagnose wordt veel heterogene informatie over een cliënt samengenomen. Alle
informatie integreren in een diagnose is lastig. Overeenstemming tussen hulpverleners in de
diagnose is laag, zeker zonder standaardinterviews. Men past heuristieken toe → wordt
subjectief.
Klinisch versus mechanisch oordelen
Een formeel (algoritmische) manier van informatie combineren is superieur aan een informele
(subjectieve) volgens Meehl.
Waarom ervaring clinici niet helpt
Ervaring is niet hetzelfde als expertise. Ervaren clinici zijn niet in staat onbevooroordeeld te
werken. Meeste clinici hanteren een combinatie van algemene kennis, niet onderbouwde
ideeën en wetenschappelijke kennis.
Richtlijnen voor een betere toekomst
Om beter te gaan presteren, heeft men systematische feedback nodig over hun oordelen over
cliënten, niet alleen consensus onder behandelaren. Wees altijd kritisch.
Artikel 3: Waarom iedere psycholoog de regel van Bayes moet kennen
Overdiagnostiek
Overdiagnose wordt veel minder snel gespot dan een onderdiagnose, maar het brengt nog
steeds risico’s met zich mee.
De regel van Bayes
Helpt om de kans op een aandoening te bepalen bij een individu; gegeven de prevalentie van die
aandoening in de populatie waar dat individu deel van uitmaakt, de uitkomst op een test en de
psychometrische kenmerken van die test. Populatie is essentieel.
Als een aandoening namelijk weinig voorkomt in een populatie (lage prevalentie), dan zal een
positieve testuitslag weliswaar uitwijzen dat bij het geteste individu sprake is van een verhoogde
kans op de aandoening, - hoger dan voor de testafname -, maar die kans is gezien de populatie
dan toch nog steeds heel laag.
Rekensom: heeft de cliënt een depressie?
