Blok 1: algemeen &
sociaal
constructivisme
Week 1: strafrechtelijke criminologie/sociale constructie
HC1: inleiding en Criminologische vragen zijn o.a.:
organisatie & criteria Wat is het ‘probleem’ en waarom is het fenomeen benoemd als ‘maatschappelijk probleem’?
voor strafbaarstelling Wie zijn de (f)actoren betrokken bij de definitie tot maatschappelijk probleem?
Is de strafrechtelijke interventie effectief en waarom (niet).
Welke andere interventiestrategieën dan het strafrecht zouden een oplossing kunnen bieden voor het probleem?
Strafrechtelijke vragen zijn o.a.:
Hoe is de probleemdefinitie vertaald in termen van strafbaarstelling en handhaving?
Welke argumenten vóór en tegen strafbaarstelling zijn aangevoerd door de betrokken actoren (wetgever, politie, etc.)?
Hoe krijgt de strafrechtelijke handhaving vorm in de strafrechtpraktijk?
Welke doelen worden nageleefd met de strafrechtelijke interventie (bijv. preventie, bestraffing, resocialisatie, etc.)?
Criteria voor strafbaarstelling (CvS):
= een toetsingskader voor de strafwetgever.
Doel: een kader aan de hand waarvan de wetgever goed kan doordenken of bepaald gedrag wel of niet strafbaar gesteld moet worden.
Buisman heeft een overzichtelijk schema opgesteld met daarin de criteria voor strafbaarstelling:
1. Drempelcriteria:
Schade & onrechtmatigheid: er moet sprake zijn van daadwerkelijke schade of gevaar voor schade én het gedrag moet maatschappelijk onaanvaardbaar
zijn.
Een rechtsgoed dat beschermd moet worden: de strafbaarstelling moet gericht zijn op het beschermen van een belangrijk juridisch belang, zoals leven,
eigendom of openbare orde.
2. Begrenzende criteria:
Prospectieve proportionaliteit: de zwaarte van de straf moet in verhouding staan tot de ernst van het te voorkomen gedrag en de schade die het kan
veroorzaken.
Ultima ratio: strafrecht mag alleen worden ingezet als andere, minder ingrijpende middelen onvoldoende zijn.
Effectiviteit: de strafbaarstelling moet in de praktijk daadwerkelijk bijdragen aan het voorkomen of bestrijden van het ongewenste gedrag.
3. Formulering van de strafbaarstelling:
Interne subsidiariteit: binnen het strafrecht moet worden gekozen voor de minst zware strafbaarstelling die het doel kan bereiken.
Legaliteit: de strafbepaling moet duidelijk, precies en vooraf wettelijk vastgelegd zijn (geen straf zonder wet).
Effectieve hanteerbaarheid: de norm moet voor burgers begrijpelijk en voor opsporing en rechtspraak uitvoerbaar zijn.
Retrospectieve proportionaliteit: de opgelegde straf moet achteraf in redelijke verhouding staan tot de concrete ernst van het gepleegde feit.
, Integraal afwegingskader beleid & regelgeving (IAK)
= is een stappenplan dat de overheid gebruikt om systematisch te beoordelen of ingrijpen nodig is, welk beleidsinstrument het beste is en wat de gevolgen
daarvan zijn:
1. Fase 1:
(1) Wat is de aanleiding?
(2) Wie zijn de betrokkenen?
(3) Wat is het probleem?
(4) Wat is het doel?
(5) Wat rechtvaardigt de overheidsinstantie (= in kaart brengen van het probleem)?
2. Fase 2:
(6) Wat is het beste instrument?
Hierbij wordt gekeken naar de rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en doelmatigheid.
3. Fase 3: gevolgenbeoordeling:
(7) Wat zijn de gevolgen?
Welke effecten heeft het beleid voor burgers, bedrijven, overheid en samenleving?
Literatuur Buisman: ‘criteria voor strafbaarstelling’
Volgens Buisman zijn de criteria voor strafbaarstelling van belang, maar is er ook aanleiding de betekenis ervan te relativeren. Buisman benoemt 3 punten van
relativering, dit zijn:
1. De opkomst van andere handhavingsinstrumenten;
2. De groeiende complexiteit van ons materieel strafrecht; en
3. Het Nederlandse materiële strafrecht wordt in grote mate beïnvloed door internationale en Europese normen.
Buisman onderscheidt 3 fasen in het wetgevingsproces, dit zijn:
1. Het legitimeren van de strafbaarstelling;
Het schadebeginsel vereist dat het gedrag wezenlijke schade aan iets substantieels veroorzaakt (bijv. lichamelijke- of psychische integriteit); dit kan
met empirisch, criminologisch of victimologisch onderzoek worden onderbouwd.
Daarnaast moet er onrechtmatigheid zijn: een opzettelijke, roekeloze of nalatige inbreuk op de belangen van een ander of de staat.
Ten slotte moet het rechtsgoed en het probleem dat men wil aanpakken duidelijk zijn, met een concreet en toetsbaar doel van de strafbaarstelling.
2. De rechtvaardiging van de strafbaarstelling; en
Prospectieve proportionaliteit vraagt of inzet van het zwaarste middel in verhouding staat tot de ernst van het gedrag en de betrokken belangen,
mede gezien de inbreuk op rechten en de kosten.
Het ultima ratio-beginsel houdt in dat het strafrecht pas in beeld komt als minder ingrijpende middelen tekortschieten.
Het effectiviteitsbeginsel vereist tenslotte dat de strafbaarstelling daadwerkelijk handhaafbaar is; anders is zij vooral symbolisch. Dit hangt af van (1)
een hanteerbare delictsomschrijving, (2) voldoende capaciteit en expertise bij politie en justitie en (3) een geloofwaardige bijdrage aan generale
preventie en normcommunicatie, die alleen werkt als er echt wordt gehandhaafd.
3. De formulering van de strafbaarstelling.
Interne subsidiariteit verplicht hierbij te onderzoeken of bepaalde bepalingen al volstaan; een aparte bepaling kan tóch wenselijk zijn (bijv. vanwege
fair-labeling en om oprekking van oude delicten te voorkomen).
Het legaliteitsbeginsel eist dat burgers vooraf kunnen weten wat strafbaar is.
, Ten slotte vraagt retrospectieve proportionaliteit dat de strafdreiging en het strafmaximum passen bij de ernst van het feit en consistent zijn met het
strafrechtelijk stelsel.
Buisman heeft het over de opkomst van ‘hybride rechtspleging’, dit is: het duiden en aanpakken van een probleem vanuit meerdere rechtsgebieden tegelijkertijd
of een aanpak met een overkoepelend perspectief.
Buisman onderscheidt het beginsel van effectiviteit in een aantal sub-beginselen, dit zijn:
1. De hanteerbaarheid van de delictsomschrijving;
2. De capaciteit van het strafrechtelijk systeem; en
3. De mate van generale preventie.
Buruma: ‘wat is strafbaar?’
Wijzigingen in het denken van de wetgever over strafbaarstelling in het licht van het schadebeginsel:
Bij de invoering van het Sr in 1886 stond het schadebeginsel centraal: alleen gedrag dat onrechtmatig was en concrete individuele schade veroorzaakte,
mocht strafbaar worden gesteld. Het liberale strafrecht richtte zich vooral op bescherming van individuele rechtsgoederen en vrijheid.
In de periode van het modernisme (eind 19 e eeuw) werd dit uitgangspunt verruimd. Strafbaarstellingen gingen zich óók richten op collectieve belangen en
gevaarzetting.
Rond de jaren 70 volgende een culturele omslag met meer terughoudendheid en decriminalisering van moreel getinte delicten, waardoor het schadebeginsel
deels aan scherpte verloor, maar wel richtinggevend bleef.
Vanaf 1995, in de risicosamenleving, breidt strafbaarstelling zich sterk uit en ligt de nadruk op preventie, voorbereiding en bescherming van abstracte
rechtsgoederen. Het schadebeginsel speelt nog steeds een rol, maar is niet langer dominant.
Kortom, oorspronkelijk werd strafbaar gesteld wat daadwerkelijk schade of direct gevaar veroorzaakte. Later kwam daar een preventief en abstract karakter bij:
sommige gedragingen zijn strafbaar om maatschappelijke orde of waarden te beschermen, zelfs zonder directe schade (bijv. drugsbezit, cybercrime en
milieudelicten).
Het credo van de wetgever van 1886 was dat enkel strafbaar moest worden gesteld wat ‘onregt’ is. Dit is nu niet meer zo: al in het modernisme werd het
schadebeginsel verruimd door strafbaarstelling van collectieve schade en gevaarzetting. In de huidige risicosamenleving is deze verschuiving versterkt: de
wetgever richt zich op anticipatie op risico’s, strafbare voorbereiding en bescherming van abstracte en collectieve rechtsgoederen (bijv. terrorismebestrijding).
Kortom, het uitgangspunt geldt nog als normatief ideaal, maar moderne wetgeving breidt zich uit naar risico’s, abstracte gevaren en de bescherming van
kwetsbare groepen, waardoor directe schade niet altijd vereist is.
Ten Voorde: ‘Ordenende functies van rechtsbelangen: systematiseren en spel verdelen’
Rechtsbelang = het juridisch beschermde belang (zoals leven, eigendom, openbare orde of vertrouwen in het rechtsverkeer) dat verklaart waarom bepaald gedrag
strafbaar is en dat helpt om strafbepalingen te ordenen en af te bakenen t.o.v. andere rechtsgebieden.
Het begrip rechtsbelang dient om te komen tot een meer heldere afbakening tussen rechtsgebieden, en daarmee tot een meer heldere begrenzing van
datgene wat onder de reikwijdte van het strafrecht zou moeten vallen. Ten Voorde constateert dat veel belangen die het strafrecht beschermt (bijv.
veiligheid, vertrouwen in documenten, lichamelijke integriteit), ook via andere rechtsgebieden beschermd kunnen worden.
sociaal
constructivisme
Week 1: strafrechtelijke criminologie/sociale constructie
HC1: inleiding en Criminologische vragen zijn o.a.:
organisatie & criteria Wat is het ‘probleem’ en waarom is het fenomeen benoemd als ‘maatschappelijk probleem’?
voor strafbaarstelling Wie zijn de (f)actoren betrokken bij de definitie tot maatschappelijk probleem?
Is de strafrechtelijke interventie effectief en waarom (niet).
Welke andere interventiestrategieën dan het strafrecht zouden een oplossing kunnen bieden voor het probleem?
Strafrechtelijke vragen zijn o.a.:
Hoe is de probleemdefinitie vertaald in termen van strafbaarstelling en handhaving?
Welke argumenten vóór en tegen strafbaarstelling zijn aangevoerd door de betrokken actoren (wetgever, politie, etc.)?
Hoe krijgt de strafrechtelijke handhaving vorm in de strafrechtpraktijk?
Welke doelen worden nageleefd met de strafrechtelijke interventie (bijv. preventie, bestraffing, resocialisatie, etc.)?
Criteria voor strafbaarstelling (CvS):
= een toetsingskader voor de strafwetgever.
Doel: een kader aan de hand waarvan de wetgever goed kan doordenken of bepaald gedrag wel of niet strafbaar gesteld moet worden.
Buisman heeft een overzichtelijk schema opgesteld met daarin de criteria voor strafbaarstelling:
1. Drempelcriteria:
Schade & onrechtmatigheid: er moet sprake zijn van daadwerkelijke schade of gevaar voor schade én het gedrag moet maatschappelijk onaanvaardbaar
zijn.
Een rechtsgoed dat beschermd moet worden: de strafbaarstelling moet gericht zijn op het beschermen van een belangrijk juridisch belang, zoals leven,
eigendom of openbare orde.
2. Begrenzende criteria:
Prospectieve proportionaliteit: de zwaarte van de straf moet in verhouding staan tot de ernst van het te voorkomen gedrag en de schade die het kan
veroorzaken.
Ultima ratio: strafrecht mag alleen worden ingezet als andere, minder ingrijpende middelen onvoldoende zijn.
Effectiviteit: de strafbaarstelling moet in de praktijk daadwerkelijk bijdragen aan het voorkomen of bestrijden van het ongewenste gedrag.
3. Formulering van de strafbaarstelling:
Interne subsidiariteit: binnen het strafrecht moet worden gekozen voor de minst zware strafbaarstelling die het doel kan bereiken.
Legaliteit: de strafbepaling moet duidelijk, precies en vooraf wettelijk vastgelegd zijn (geen straf zonder wet).
Effectieve hanteerbaarheid: de norm moet voor burgers begrijpelijk en voor opsporing en rechtspraak uitvoerbaar zijn.
Retrospectieve proportionaliteit: de opgelegde straf moet achteraf in redelijke verhouding staan tot de concrete ernst van het gepleegde feit.
, Integraal afwegingskader beleid & regelgeving (IAK)
= is een stappenplan dat de overheid gebruikt om systematisch te beoordelen of ingrijpen nodig is, welk beleidsinstrument het beste is en wat de gevolgen
daarvan zijn:
1. Fase 1:
(1) Wat is de aanleiding?
(2) Wie zijn de betrokkenen?
(3) Wat is het probleem?
(4) Wat is het doel?
(5) Wat rechtvaardigt de overheidsinstantie (= in kaart brengen van het probleem)?
2. Fase 2:
(6) Wat is het beste instrument?
Hierbij wordt gekeken naar de rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en doelmatigheid.
3. Fase 3: gevolgenbeoordeling:
(7) Wat zijn de gevolgen?
Welke effecten heeft het beleid voor burgers, bedrijven, overheid en samenleving?
Literatuur Buisman: ‘criteria voor strafbaarstelling’
Volgens Buisman zijn de criteria voor strafbaarstelling van belang, maar is er ook aanleiding de betekenis ervan te relativeren. Buisman benoemt 3 punten van
relativering, dit zijn:
1. De opkomst van andere handhavingsinstrumenten;
2. De groeiende complexiteit van ons materieel strafrecht; en
3. Het Nederlandse materiële strafrecht wordt in grote mate beïnvloed door internationale en Europese normen.
Buisman onderscheidt 3 fasen in het wetgevingsproces, dit zijn:
1. Het legitimeren van de strafbaarstelling;
Het schadebeginsel vereist dat het gedrag wezenlijke schade aan iets substantieels veroorzaakt (bijv. lichamelijke- of psychische integriteit); dit kan
met empirisch, criminologisch of victimologisch onderzoek worden onderbouwd.
Daarnaast moet er onrechtmatigheid zijn: een opzettelijke, roekeloze of nalatige inbreuk op de belangen van een ander of de staat.
Ten slotte moet het rechtsgoed en het probleem dat men wil aanpakken duidelijk zijn, met een concreet en toetsbaar doel van de strafbaarstelling.
2. De rechtvaardiging van de strafbaarstelling; en
Prospectieve proportionaliteit vraagt of inzet van het zwaarste middel in verhouding staat tot de ernst van het gedrag en de betrokken belangen,
mede gezien de inbreuk op rechten en de kosten.
Het ultima ratio-beginsel houdt in dat het strafrecht pas in beeld komt als minder ingrijpende middelen tekortschieten.
Het effectiviteitsbeginsel vereist tenslotte dat de strafbaarstelling daadwerkelijk handhaafbaar is; anders is zij vooral symbolisch. Dit hangt af van (1)
een hanteerbare delictsomschrijving, (2) voldoende capaciteit en expertise bij politie en justitie en (3) een geloofwaardige bijdrage aan generale
preventie en normcommunicatie, die alleen werkt als er echt wordt gehandhaafd.
3. De formulering van de strafbaarstelling.
Interne subsidiariteit verplicht hierbij te onderzoeken of bepaalde bepalingen al volstaan; een aparte bepaling kan tóch wenselijk zijn (bijv. vanwege
fair-labeling en om oprekking van oude delicten te voorkomen).
Het legaliteitsbeginsel eist dat burgers vooraf kunnen weten wat strafbaar is.
, Ten slotte vraagt retrospectieve proportionaliteit dat de strafdreiging en het strafmaximum passen bij de ernst van het feit en consistent zijn met het
strafrechtelijk stelsel.
Buisman heeft het over de opkomst van ‘hybride rechtspleging’, dit is: het duiden en aanpakken van een probleem vanuit meerdere rechtsgebieden tegelijkertijd
of een aanpak met een overkoepelend perspectief.
Buisman onderscheidt het beginsel van effectiviteit in een aantal sub-beginselen, dit zijn:
1. De hanteerbaarheid van de delictsomschrijving;
2. De capaciteit van het strafrechtelijk systeem; en
3. De mate van generale preventie.
Buruma: ‘wat is strafbaar?’
Wijzigingen in het denken van de wetgever over strafbaarstelling in het licht van het schadebeginsel:
Bij de invoering van het Sr in 1886 stond het schadebeginsel centraal: alleen gedrag dat onrechtmatig was en concrete individuele schade veroorzaakte,
mocht strafbaar worden gesteld. Het liberale strafrecht richtte zich vooral op bescherming van individuele rechtsgoederen en vrijheid.
In de periode van het modernisme (eind 19 e eeuw) werd dit uitgangspunt verruimd. Strafbaarstellingen gingen zich óók richten op collectieve belangen en
gevaarzetting.
Rond de jaren 70 volgende een culturele omslag met meer terughoudendheid en decriminalisering van moreel getinte delicten, waardoor het schadebeginsel
deels aan scherpte verloor, maar wel richtinggevend bleef.
Vanaf 1995, in de risicosamenleving, breidt strafbaarstelling zich sterk uit en ligt de nadruk op preventie, voorbereiding en bescherming van abstracte
rechtsgoederen. Het schadebeginsel speelt nog steeds een rol, maar is niet langer dominant.
Kortom, oorspronkelijk werd strafbaar gesteld wat daadwerkelijk schade of direct gevaar veroorzaakte. Later kwam daar een preventief en abstract karakter bij:
sommige gedragingen zijn strafbaar om maatschappelijke orde of waarden te beschermen, zelfs zonder directe schade (bijv. drugsbezit, cybercrime en
milieudelicten).
Het credo van de wetgever van 1886 was dat enkel strafbaar moest worden gesteld wat ‘onregt’ is. Dit is nu niet meer zo: al in het modernisme werd het
schadebeginsel verruimd door strafbaarstelling van collectieve schade en gevaarzetting. In de huidige risicosamenleving is deze verschuiving versterkt: de
wetgever richt zich op anticipatie op risico’s, strafbare voorbereiding en bescherming van abstracte en collectieve rechtsgoederen (bijv. terrorismebestrijding).
Kortom, het uitgangspunt geldt nog als normatief ideaal, maar moderne wetgeving breidt zich uit naar risico’s, abstracte gevaren en de bescherming van
kwetsbare groepen, waardoor directe schade niet altijd vereist is.
Ten Voorde: ‘Ordenende functies van rechtsbelangen: systematiseren en spel verdelen’
Rechtsbelang = het juridisch beschermde belang (zoals leven, eigendom, openbare orde of vertrouwen in het rechtsverkeer) dat verklaart waarom bepaald gedrag
strafbaar is en dat helpt om strafbepalingen te ordenen en af te bakenen t.o.v. andere rechtsgebieden.
Het begrip rechtsbelang dient om te komen tot een meer heldere afbakening tussen rechtsgebieden, en daarmee tot een meer heldere begrenzing van
datgene wat onder de reikwijdte van het strafrecht zou moeten vallen. Ten Voorde constateert dat veel belangen die het strafrecht beschermt (bijv.
veiligheid, vertrouwen in documenten, lichamelijke integriteit), ook via andere rechtsgebieden beschermd kunnen worden.
