Week 1
Hoorcollege week 1
Definitie grondrechten Rechten in de Grondwet en verdragen (een verzamelterm)
Een grondrecht komt je toe (een grondrecht heeft een drager), als drager bijvoorbeeld jezelf, iemand
heeft aanspraak op een grondrecht, iets of iemand moet gebonden zijn. (Bijv. vrijheid meningsuiting)
Elementen van grondrechten:
- ‘A’ heeft Een grondrecht komt je toe (een grondrecht heeft een drager)
- Een aanspraak (recht) op ‘X’ als drager bijvoorbeeld jezelf heeft aanspraak op een
grondrecht
- Jegens ‘B’
- Berustend op ‘Y’
- Af te dwingen voor ‘C’ is af te dwingen
- ‘A’ heeft (wie is de drager van grondrechten?)
Artikel 1 GW = ‘Allen die zich in Nederland bevinden’ (discriminatie verbod)
Artikel 3 GW = ‘Alle Nederlanders’ (ieder met de Nederlandse nationaliteit, recht op gelijkheid)
Artikel 5, derde lid, EVRM = ‘Een ieder die is gearresteerd op gedetineerd’ (in dit geval zijn alleen zij
de drager van dit grondrecht)
Niet ieder heeft dus recht dezelfde grondrechten, LET HIER DUS GOED OP!
Het individu is de drager, maar niet altijd ieder individu zoals in bovenstaande voorbeelden.
Soms zijn bepaalde categorieën personen uitgezonderd of zijn juist enkel bepaalde groepen
gebonden aan een grondrecht (bijv art.5, lid 3, EVRM) Dit voorbeeld geeft bijvoorbeeld een
grondrecht aan personen die gearresteerd zijn, ben jij niet gearresteerd dan ben jij dus geen drager
van dit grondrecht.
Artikel 13 EU-Werkingsverdrag – dieren hebben geen grondrechten, maar een dier is geen ding. Dat
dieren geen grondrechten hebben komt voornamelijk omdat zij bijvoorbeeld hun mening niet in
woorden kunnen uiten.
De individu is dus de drager maar:
- Niet altijd ieder individu
- Bepaalde categorieën personen kunnen uitgezonderd zijn
- Een grondrecht kan ook enkel gelden voor een bepaalde groep
- Privaatrechtelijke rechtspersonen
- Een aanspraak (recht) op ‘X’
Grondrechten = rechten in de Grondwet en in verdragen
Er zijn drie (generaties) grondenrechten:
1. (Oudste) Klassieke grondrecht
Soms ook vrijheidsrechten, afweerrechten, burgerrechten genoemd, de overheid moet
hiervan afblijven! Typisch in de roepen tegen de overheid, negatieve verplichting) Binnen het
EVRM zijn dit vooral artikel 1 tot en met 18 Grondwet.
2. (Tweede oudste) Sociaal grondrecht
Soms ook socio-economische rechten genoemd. De overheid moet handelen/optreden,
handeling wordt hier vereist, een opdracht aan de overheid, positieve verplichting, bijv.
artikel 19 tot en met 23 GW)
3. (Jongste soort grondrecht) Solidarity rights
Ook wel groepsrechten genoemd, gericht op voornamelijk groepen en de toekomst, recht op
ontwikkeling, recht op cultuur en identiteit (inheemse) volkeren.
1
,Ook is er mate van overheidsoptreden bij klassieke grondrechten, niet enkel onthouding.
Ook is er mate van overheidsonthouding bij sociale grondrechten, niet enkel optreden.
Bij het onderscheid negatieve/positieve verplichtingen gaat het erom wat grondrechten van de
overheid verlangen om rechten en vrijheden te realiseren.
Grondslagen van grondrechten
- Menswaardigheid (aangeboren)
- Democratie en menswaardigheid vullen elkaar aan
- Democratie (politieke meerderheid) kan de grondrechten ook schaden
- Minderheid legt zich neer bij meerderheid, meerderheid beschermt minderheid
Universaliteit (voor iedereen) van grondrechten?
- Weinig grondrechten gelden echt voor iedereen/zijn echt universeel (ius cogens =
folterverbod/martelverbod is dit wel)
- Om grondrechten meer universeel krijgen kunnen geleidelijk hogere eisen stellen aan
grondrechtenbescherming (dus meer sociale grondrechten waarbij er hogere eisen worden
gesteld aan de inspanning van de overheid)
- Grondrechten vastleggen/garanderen/afdwingen kan hierbij ook helpen
- Moeten rechten eigenlijk wel universeel zijn? Onderwijs zou dan bijvoorbeeld ook
gelijkstelling moeten worden.
- Verschil klassiek en sociaal
Klassiek – Voornamelijk overheid onthouden, ook klein beetje optreden
Sociaal – Voornamelijk overheid optreden, ook klein beetje onthouden
Artikel 23 van de Grondwet is een goed voorbeeld een sociaal grondrecht met klassieke kenmerken.
Artikel 23 van de Grondwet regelt het recht op onderwijs, hierbij wordt er inspanning van de
overheid verwacht.
Art. 23 lid 1 Gw is sociaal, de overheid dient zich namelijk te bemoeien met het recht op onderwijs
Art. 23 lid 2 Gw is klassiek, maar de vorm van onderwijs is vrij, daar dient de overheid zich dan weer
niet mee te bemoeien.
- Jegens ‘B’ (werkingssfeer)
Verticaal – horizontaal
Verticaal (traditionele functie) ‘ten opzichte van de overheid’
Horizontaal (moderne functie) ‘burgers onderling/ten opzichte van derden’
Bronnen van grondrechten, waar berusten grondrechten op?
- Nationale juridische bronnen (de grondwet, nadere uitwerking van grondrechten zijn ook
terug te vinden in wetgeving, bijv. Algemene wet gelijke behandeling)
- Europese Unie juridische bronnen (het handvest van de grondrechten van de Europese Uni
en algemene beginselen van EU-recht)
- Internationale juridische bronnen (EVRM, IVBRP, IVESCR)
Rechtsbescherming van grondrechten
Welke instanties kunnen mijn grondrechten afdwingen/beschermen?
De rechter (maar niet uitsluitend) kan in veelal van de gevallen de grondrechten afdwingen of
beschermen. De rechter controleert de andere machten (uitvoerende en wetgevende macht), dit is
een kernbeginsel van de democratische rechtsstaat.
2
,Gevallen dat de rechter de grondrechten kan bescherming
- Er wordt gekeken naar de ‘interpretatie’ van de ‘reikwijdte’ (ofwel de werking en de
toepassing) van een grondrecht. Wat valt onder dat grondrecht? Wat is de werking van dat
grondrecht? Wanneer is deze van toepassing? Wat valt hieronder?
- De vraag of er een inmenging (beperking) was door de staat in de reikwijdte/toepassing in
een bepaald geval.
- Een inmenging in de reikwijdte betekent niet per direct een inbreuk/schending van een
grondrecht.
- Sommige grondrechten laten een inmenging toe (bijvoorbeeld artikel 8 EVRM)
- Andere grondrechten laten nooit een inmenging toe in de toepassing (bijvoorbeeld artikel 3
EVRM)
Voorbeeld interpretatie van de reikwijdte/toepassing: Zuster van St. Walburga (HR 31 oktober 1986,
NJ 1987/173) – Het gaat hierbij om een zaak waarbij een hoerentent zich een godsdienstige naam
aannam, dit betekent echter niet dat zij per direct ook onder een godsdienst vallen en zij hier de
voordelen mogen gebruiken.
Uit een en ander leid ik af dat niet alles wat zich “godsdienst” noemt, “godsdienst” in de zin van art.
6 Grondwet is. Hetzelfde geldt voor het “belijden” van een “godsdienst”, en voor de “uitoefening” van
het recht van godsdienstvrijheid.
Ook voorbeeld ABRvS 15 augustus 2018 (Pastafarisme) (De wilde 9.11.21) Ziet toe op inmenging
maar geen schending. Deze uitspraak ziet toe op het Pastafarisme waarbij een vergiet als
hoofddeksel wordt gedragen. Zo wilde de persoon dit hoofddeksel ook dragen op haar pasfoto. Dit is
afgewezen door het EHRM, dit hoofddeksel heeft namelijk geen religieuze gedachte, zoals een
hoofddoek of een keppeltje dit wel heeft en daarmee dus wel gedragen mag worden bij het maken
van een pasfoto.
Welke rechters kunnen welke grondrechten beschermen?
- De nationale (Nederlandse) rechter kan de nationale grondrechten (let op artikel 120 Gw),
internationale, en EU-grondrechten beschermen (let op artikel 94 Gw). Hier zijn wel
voorwaarden aan gekoppeld. De nationale rechter die het HvJEU een prejudiciële uitspraak
kan/moet vragen, artikel 267 Werkingsverdrag EU (artikel 94 Grondwet niet van toepassing)
- EU-rechters kunnen enkel EU-grondrechten beschermen, dit geld ook voor internationale
grondrechten die enkel door internationale rechters beschermd kunnen worden.
- Internationale rechter, voornamelijk het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)
op grond van artikel 34 en 35 EVRM. Het EHRM past het EVRM toe.
Welke niet-rechterlijke instanties kunnen grondrechten beschermen?
- Nationale beklagmogelijkheden (College voor de rechten van de mens)
- Internationale beklagmogelijkheden (Europees Comité voor Sociale rechten), Zie ECSR 27
oktober 2009 (DCI/Nederland)
Grondrechten zijn als volg van aard:
- Principieel, fundamentele kenmerken van de hele rechtsorde
- Constitutioneel, condities voor rechtmatige uitoefening van publiek gezag
- Normatief, subjectieve rechten jegens de overheid, instructienormen voor de overheid en
rechtsbeginselen die doorwerken in de uitleg en toepassing van andere rechtsnormen.
3
, - Fundamentele normen die de strekking hebben het individu persoonlijke vrijheid en een
menswaardig bestaan te verzekeren en die met name de handelingsvrijheid van de overheid
beperken.
Grondrechten bescherming op nationaal niveau
- Nationale/Nederlandse rechter (strafrechten, bestuursrechter, civiele rechter) voor nationale
grondrechten
- Nationale rechtsbronnen = grondwet, Statuut van Koninkrijk der Nederlanden (NL + ABC
eilanden), fundamentele rechtsbeginselen (ongeschreven), wet- en regelgeving
Wat is de rol van de rechter in het Nederlandse staatsbestel m.b.t. nationale grondrechten?
Harmonisatiewetarrest (HR 14 april 1989, NJ 1989/469) gaat over duur van studiefinanciering.
Beroep op de Grondwet mag niet slagen artikel 120 van de Grondwet (toetsingsverbod)
Een wet in formele zin (wet door regering en Staten-Generaal) mag niet kijken door een rechter
getoetst worden. Dit toetsingsverbod geldt ook voor het toetsten aan het Statuut en de
fundamentele rechtsbeginselen (blijkt uit arrest?). Er geldt dus een strikte machtenscheiding tussen
rechter en wetgever.
Toetsing lagere wetgeving aan de wet in formele zin
Een wet-/regelgeving lager dan een wet in formele zin (bijv. gemeentelijke verordening) mag in
principe wel toetsen aan de grondwet. Is wel lastig, want een lagere regelgeving is vaak gebaseerd op
hogere regelgeving ofwel de wet in formele zin. Er mag dan ook niet in indirecte zin aan de grondwet
toetsen. Laat een wet in formele zin een ruime interpretatie/niet terughoudend aan een lagere
regelgever, mag de rechter de uitoefening van de discretie toetsen aan de Grondwet. Is dit niet het
geval, dan mag de recht niet toetsen aan de Grondwet.
Fundamentele rechtsbeginselen (ongeschreven)
- Verbod op willekeur
- Proportionaliteit/evenredigheid
Nationale rechter mag:
- Een wet in formele zin niet toetsen aan grondrechten in het Statuut, de Grondwet of aan
fundamentele rechtsbeginselen
- Lagere regelgeving wel toetsen aan grondrechten in de Grondwet, mits dit geen indirecte
toetsing van een wet in formele zin is
- Nationale rechter past wetgeving toe die de grondrechten beschermt (bijvoorbeeld
Algemene wet gelijke behandeling)
Thema 1
- Grondrechten
De fundamentele normen die bedoeld zijn om het individu persoonlijke vrijheid te geven en te
zorgen voor een menswaardig bestaan, ook zorgen ze voor beperking van de handelingsvrijheid van
de overheid. Recht van de mens en burgerrechten.
- Rechtsstaat
De overheid mag slechts ingrijpen op grond van de algemene regels. De verdeling van de
overheidsmacht over verschillende organen van de overheid (trias politica). De mogelijkheid van
rechtsbescherming door een onafhankelijke rechter. Het bestaan van grondrechten, hierdoor wordt
de burger beschermd tegen de macht van de overheid.
4
Hoorcollege week 1
Definitie grondrechten Rechten in de Grondwet en verdragen (een verzamelterm)
Een grondrecht komt je toe (een grondrecht heeft een drager), als drager bijvoorbeeld jezelf, iemand
heeft aanspraak op een grondrecht, iets of iemand moet gebonden zijn. (Bijv. vrijheid meningsuiting)
Elementen van grondrechten:
- ‘A’ heeft Een grondrecht komt je toe (een grondrecht heeft een drager)
- Een aanspraak (recht) op ‘X’ als drager bijvoorbeeld jezelf heeft aanspraak op een
grondrecht
- Jegens ‘B’
- Berustend op ‘Y’
- Af te dwingen voor ‘C’ is af te dwingen
- ‘A’ heeft (wie is de drager van grondrechten?)
Artikel 1 GW = ‘Allen die zich in Nederland bevinden’ (discriminatie verbod)
Artikel 3 GW = ‘Alle Nederlanders’ (ieder met de Nederlandse nationaliteit, recht op gelijkheid)
Artikel 5, derde lid, EVRM = ‘Een ieder die is gearresteerd op gedetineerd’ (in dit geval zijn alleen zij
de drager van dit grondrecht)
Niet ieder heeft dus recht dezelfde grondrechten, LET HIER DUS GOED OP!
Het individu is de drager, maar niet altijd ieder individu zoals in bovenstaande voorbeelden.
Soms zijn bepaalde categorieën personen uitgezonderd of zijn juist enkel bepaalde groepen
gebonden aan een grondrecht (bijv art.5, lid 3, EVRM) Dit voorbeeld geeft bijvoorbeeld een
grondrecht aan personen die gearresteerd zijn, ben jij niet gearresteerd dan ben jij dus geen drager
van dit grondrecht.
Artikel 13 EU-Werkingsverdrag – dieren hebben geen grondrechten, maar een dier is geen ding. Dat
dieren geen grondrechten hebben komt voornamelijk omdat zij bijvoorbeeld hun mening niet in
woorden kunnen uiten.
De individu is dus de drager maar:
- Niet altijd ieder individu
- Bepaalde categorieën personen kunnen uitgezonderd zijn
- Een grondrecht kan ook enkel gelden voor een bepaalde groep
- Privaatrechtelijke rechtspersonen
- Een aanspraak (recht) op ‘X’
Grondrechten = rechten in de Grondwet en in verdragen
Er zijn drie (generaties) grondenrechten:
1. (Oudste) Klassieke grondrecht
Soms ook vrijheidsrechten, afweerrechten, burgerrechten genoemd, de overheid moet
hiervan afblijven! Typisch in de roepen tegen de overheid, negatieve verplichting) Binnen het
EVRM zijn dit vooral artikel 1 tot en met 18 Grondwet.
2. (Tweede oudste) Sociaal grondrecht
Soms ook socio-economische rechten genoemd. De overheid moet handelen/optreden,
handeling wordt hier vereist, een opdracht aan de overheid, positieve verplichting, bijv.
artikel 19 tot en met 23 GW)
3. (Jongste soort grondrecht) Solidarity rights
Ook wel groepsrechten genoemd, gericht op voornamelijk groepen en de toekomst, recht op
ontwikkeling, recht op cultuur en identiteit (inheemse) volkeren.
1
,Ook is er mate van overheidsoptreden bij klassieke grondrechten, niet enkel onthouding.
Ook is er mate van overheidsonthouding bij sociale grondrechten, niet enkel optreden.
Bij het onderscheid negatieve/positieve verplichtingen gaat het erom wat grondrechten van de
overheid verlangen om rechten en vrijheden te realiseren.
Grondslagen van grondrechten
- Menswaardigheid (aangeboren)
- Democratie en menswaardigheid vullen elkaar aan
- Democratie (politieke meerderheid) kan de grondrechten ook schaden
- Minderheid legt zich neer bij meerderheid, meerderheid beschermt minderheid
Universaliteit (voor iedereen) van grondrechten?
- Weinig grondrechten gelden echt voor iedereen/zijn echt universeel (ius cogens =
folterverbod/martelverbod is dit wel)
- Om grondrechten meer universeel krijgen kunnen geleidelijk hogere eisen stellen aan
grondrechtenbescherming (dus meer sociale grondrechten waarbij er hogere eisen worden
gesteld aan de inspanning van de overheid)
- Grondrechten vastleggen/garanderen/afdwingen kan hierbij ook helpen
- Moeten rechten eigenlijk wel universeel zijn? Onderwijs zou dan bijvoorbeeld ook
gelijkstelling moeten worden.
- Verschil klassiek en sociaal
Klassiek – Voornamelijk overheid onthouden, ook klein beetje optreden
Sociaal – Voornamelijk overheid optreden, ook klein beetje onthouden
Artikel 23 van de Grondwet is een goed voorbeeld een sociaal grondrecht met klassieke kenmerken.
Artikel 23 van de Grondwet regelt het recht op onderwijs, hierbij wordt er inspanning van de
overheid verwacht.
Art. 23 lid 1 Gw is sociaal, de overheid dient zich namelijk te bemoeien met het recht op onderwijs
Art. 23 lid 2 Gw is klassiek, maar de vorm van onderwijs is vrij, daar dient de overheid zich dan weer
niet mee te bemoeien.
- Jegens ‘B’ (werkingssfeer)
Verticaal – horizontaal
Verticaal (traditionele functie) ‘ten opzichte van de overheid’
Horizontaal (moderne functie) ‘burgers onderling/ten opzichte van derden’
Bronnen van grondrechten, waar berusten grondrechten op?
- Nationale juridische bronnen (de grondwet, nadere uitwerking van grondrechten zijn ook
terug te vinden in wetgeving, bijv. Algemene wet gelijke behandeling)
- Europese Unie juridische bronnen (het handvest van de grondrechten van de Europese Uni
en algemene beginselen van EU-recht)
- Internationale juridische bronnen (EVRM, IVBRP, IVESCR)
Rechtsbescherming van grondrechten
Welke instanties kunnen mijn grondrechten afdwingen/beschermen?
De rechter (maar niet uitsluitend) kan in veelal van de gevallen de grondrechten afdwingen of
beschermen. De rechter controleert de andere machten (uitvoerende en wetgevende macht), dit is
een kernbeginsel van de democratische rechtsstaat.
2
,Gevallen dat de rechter de grondrechten kan bescherming
- Er wordt gekeken naar de ‘interpretatie’ van de ‘reikwijdte’ (ofwel de werking en de
toepassing) van een grondrecht. Wat valt onder dat grondrecht? Wat is de werking van dat
grondrecht? Wanneer is deze van toepassing? Wat valt hieronder?
- De vraag of er een inmenging (beperking) was door de staat in de reikwijdte/toepassing in
een bepaald geval.
- Een inmenging in de reikwijdte betekent niet per direct een inbreuk/schending van een
grondrecht.
- Sommige grondrechten laten een inmenging toe (bijvoorbeeld artikel 8 EVRM)
- Andere grondrechten laten nooit een inmenging toe in de toepassing (bijvoorbeeld artikel 3
EVRM)
Voorbeeld interpretatie van de reikwijdte/toepassing: Zuster van St. Walburga (HR 31 oktober 1986,
NJ 1987/173) – Het gaat hierbij om een zaak waarbij een hoerentent zich een godsdienstige naam
aannam, dit betekent echter niet dat zij per direct ook onder een godsdienst vallen en zij hier de
voordelen mogen gebruiken.
Uit een en ander leid ik af dat niet alles wat zich “godsdienst” noemt, “godsdienst” in de zin van art.
6 Grondwet is. Hetzelfde geldt voor het “belijden” van een “godsdienst”, en voor de “uitoefening” van
het recht van godsdienstvrijheid.
Ook voorbeeld ABRvS 15 augustus 2018 (Pastafarisme) (De wilde 9.11.21) Ziet toe op inmenging
maar geen schending. Deze uitspraak ziet toe op het Pastafarisme waarbij een vergiet als
hoofddeksel wordt gedragen. Zo wilde de persoon dit hoofddeksel ook dragen op haar pasfoto. Dit is
afgewezen door het EHRM, dit hoofddeksel heeft namelijk geen religieuze gedachte, zoals een
hoofddoek of een keppeltje dit wel heeft en daarmee dus wel gedragen mag worden bij het maken
van een pasfoto.
Welke rechters kunnen welke grondrechten beschermen?
- De nationale (Nederlandse) rechter kan de nationale grondrechten (let op artikel 120 Gw),
internationale, en EU-grondrechten beschermen (let op artikel 94 Gw). Hier zijn wel
voorwaarden aan gekoppeld. De nationale rechter die het HvJEU een prejudiciële uitspraak
kan/moet vragen, artikel 267 Werkingsverdrag EU (artikel 94 Grondwet niet van toepassing)
- EU-rechters kunnen enkel EU-grondrechten beschermen, dit geld ook voor internationale
grondrechten die enkel door internationale rechters beschermd kunnen worden.
- Internationale rechter, voornamelijk het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM)
op grond van artikel 34 en 35 EVRM. Het EHRM past het EVRM toe.
Welke niet-rechterlijke instanties kunnen grondrechten beschermen?
- Nationale beklagmogelijkheden (College voor de rechten van de mens)
- Internationale beklagmogelijkheden (Europees Comité voor Sociale rechten), Zie ECSR 27
oktober 2009 (DCI/Nederland)
Grondrechten zijn als volg van aard:
- Principieel, fundamentele kenmerken van de hele rechtsorde
- Constitutioneel, condities voor rechtmatige uitoefening van publiek gezag
- Normatief, subjectieve rechten jegens de overheid, instructienormen voor de overheid en
rechtsbeginselen die doorwerken in de uitleg en toepassing van andere rechtsnormen.
3
, - Fundamentele normen die de strekking hebben het individu persoonlijke vrijheid en een
menswaardig bestaan te verzekeren en die met name de handelingsvrijheid van de overheid
beperken.
Grondrechten bescherming op nationaal niveau
- Nationale/Nederlandse rechter (strafrechten, bestuursrechter, civiele rechter) voor nationale
grondrechten
- Nationale rechtsbronnen = grondwet, Statuut van Koninkrijk der Nederlanden (NL + ABC
eilanden), fundamentele rechtsbeginselen (ongeschreven), wet- en regelgeving
Wat is de rol van de rechter in het Nederlandse staatsbestel m.b.t. nationale grondrechten?
Harmonisatiewetarrest (HR 14 april 1989, NJ 1989/469) gaat over duur van studiefinanciering.
Beroep op de Grondwet mag niet slagen artikel 120 van de Grondwet (toetsingsverbod)
Een wet in formele zin (wet door regering en Staten-Generaal) mag niet kijken door een rechter
getoetst worden. Dit toetsingsverbod geldt ook voor het toetsten aan het Statuut en de
fundamentele rechtsbeginselen (blijkt uit arrest?). Er geldt dus een strikte machtenscheiding tussen
rechter en wetgever.
Toetsing lagere wetgeving aan de wet in formele zin
Een wet-/regelgeving lager dan een wet in formele zin (bijv. gemeentelijke verordening) mag in
principe wel toetsen aan de grondwet. Is wel lastig, want een lagere regelgeving is vaak gebaseerd op
hogere regelgeving ofwel de wet in formele zin. Er mag dan ook niet in indirecte zin aan de grondwet
toetsen. Laat een wet in formele zin een ruime interpretatie/niet terughoudend aan een lagere
regelgever, mag de rechter de uitoefening van de discretie toetsen aan de Grondwet. Is dit niet het
geval, dan mag de recht niet toetsen aan de Grondwet.
Fundamentele rechtsbeginselen (ongeschreven)
- Verbod op willekeur
- Proportionaliteit/evenredigheid
Nationale rechter mag:
- Een wet in formele zin niet toetsen aan grondrechten in het Statuut, de Grondwet of aan
fundamentele rechtsbeginselen
- Lagere regelgeving wel toetsen aan grondrechten in de Grondwet, mits dit geen indirecte
toetsing van een wet in formele zin is
- Nationale rechter past wetgeving toe die de grondrechten beschermt (bijvoorbeeld
Algemene wet gelijke behandeling)
Thema 1
- Grondrechten
De fundamentele normen die bedoeld zijn om het individu persoonlijke vrijheid te geven en te
zorgen voor een menswaardig bestaan, ook zorgen ze voor beperking van de handelingsvrijheid van
de overheid. Recht van de mens en burgerrechten.
- Rechtsstaat
De overheid mag slechts ingrijpen op grond van de algemene regels. De verdeling van de
overheidsmacht over verschillende organen van de overheid (trias politica). De mogelijkheid van
rechtsbescherming door een onafhankelijke rechter. Het bestaan van grondrechten, hierdoor wordt
de burger beschermd tegen de macht van de overheid.
4
