Anatomie en fysiologie Gynaecologie
Het vrouwelijke voortplantingsstelsel bestaat uit de:
Externe genitalia (vulva). Deze organen bevinden zich in de schaamstreek en klieren
voor de lubricatie (vochtig maken) van de genitalia voorafgaand aan de seksuele
activiteit. De externe genitalia bestaan uit:
o De labia majora (grote of buitenste schaamlippen);
o Labia minora (kleine of binnenste schaamlippen);
o Clitoris
o Vaginale opening;
o Vestibulum (het voorhof);
o Vestibulaire klieren, ook wel de klieren van Bartholin;
o Hymen (maagdenvlies).
Interne genitalia. Deze organen bevinden zich in het kleine bekken en spelen samen
een rol bij de verplaatsing van een oöcyt (eicel) voor mogelijke bevruchting en
implantatie in de uteruswand. De interne genitalia bestaan uit de:
o Vagina;
o Uterus (baarmoeder);
o Ovaria (eierstokken);
o tuba uterinae (eileiders).
De organen van het vrouwelijke voortplantingsstelsel bevinden zich tussen de urineblaas en
het rectum. Het peritoneum (buikvlies) ligt over de organen gevouwen, waardoor twee
holtes ontstaan. Dit zijn de:
excavatio vesicouterina tussen de blaas en de uterus;
excavatio rectouterina (ook wel cavum Douglasi, of de ruimte van Douglas) tussen
het rectum en de uterus.
Het gebied waar de uitwendige geslachtsorganen van de vrouw zich bevinden, wordt de
vulva of het pudendum genoemd. Tot de vulva behoren de volgende structuren:
De mons pubis of mons veneris (venusheuvel). Dit is een driehoekig gebied onderaan
de buik van een vrouw. Het ligt verheven ten opzichte van de omgeving door een
ophoping van vet tussen de symfyse (schaambeenvoeg) van het schaambeen en de
huid. Vanaf de puberteit groeit op dit deel van de huid schaamhaar. De vetophoping
loopt door in de plooien van de labia majora;
De labia majora. Dit zijn twee dikke plooien, gevormd uit bindweefsel, vet en huid,
die vanaf de mons pubis richting de anus lopen. De labia worden van elkaar
gescheiden door de zogeheten pudendale spleet (rima pudendi). Vanaf de puberteit
groeit op de buitenzijden van de labia majora schaamhaar, terwijl de binnenzijden
haarloos blijven. De labia majora bevatten relatief veel onderhuids vetweefsel en ook
veel zweet-, geur- en talgklieren. Verder bevinden zich klieren aan beide vestibulaire
, binnenzijden. Deze klieren scheiden bij seksuele prikkeling slijm uit. De functie van de
labia majora is het beschermen van de onderliggende geslachtsorganen. Hierdoor zijn
ze zowel anatomisch als embryonaal te vergelijken met het scrotum (de balzak) van
de man;
De labia minora. Dit zijn twee dunne, onbehaarde huidplooien, die aan de
binnenzijde van de labia majora liggen. De twee labia minora komen aan de voorkant
samen boven de clitoris. Het stukje huid van de labia minora dat de clitoris bedekt,
wordt het preputium van de clitoris (clitorishoed) genoemd. De labia minora bevatten
alleen zweetklieren;
De vestibulum vaginae (het voorhof). Dit is het gebied dat omsloten wordt door de
labia minora. De uitgangen van de urethra (urinebuis), de vagina en de vestibulaire
klieren monden uit in het vestibulum;
De clitoris. Dit is een kleine uitstulping van ongeveer twee centimeter, die te
vergelijken is met de glans penis bij de man. De clitoris bevat echter geen uitmonding
van de urethra (urinebuis), wat bij de man wel het geval is. De clitoris bestaat uit twee
corpora cavernosa (zwellichamen), die vanaf de symfyse met een knik naar het
vestibulum lopen. Daar eindigen de zwellichamen in een verdikking: de glans clitoris
(eikel van de kittelaar). Het zichtbare deel van de clitoris bevindt zich op de plek waar
de labia minora aan de voorzijde samenkomen. Het wordt bedekt door het
preputium van de clitoris (preputium clitoridis). Dit is een stukje huid dat als een
soort hoedje over de clitoris heen ligt. De glans clitoris is sterk geïnnerveerd en speelt
een belangrijke rol bij de seksuele opwinding;
De para-urethrale klieren. Deze klieren, ook wel de klieren van Skene genoemd,
bevinden zich naast de urethra;
De vestibulaire klieren. Deze klieren, ook wel klieren van Bartholin genoemd,
bevinden zich vlak bij de vaginale opening en scheiden slijm uit, direct lateraal van
het hymen (maagdenvlies), om de omgeving van de vagina vochtig te houden;
Het perineum. Dit bestaat uit bindweefsel, vet en spier en bevindt zich tussen de
labia minora en de anus. Het vormt de aanhechtingsplaats voor de
bekkenbodemspieren.
De vulva wordt van bloed voorzien door:
Twee arteriae (aa.) pudendalis internae. Deze zijn afkomstig uit de aa. iliaca internae;
Twee aa. pudenda externae. Deze zijn afkomstig uit de aa. femoralis.
De veneuze afvoer verloopt via een uitgebreide veneuze plexus, die uitmondt in de venae
(vv.) iliacae internae. Alle zenuwuiteinden van de vulva zijn aftakkingen van de nervus (n.)
pudendus (schaamzenuw). De afvoer van lymfevloeistof vindt plaats via de oppervlakkige
lymfeklieren in de liezen
De vagina heeft drie verschillende transportfuncties, namelijk:
, Het vormen van de doorgang voor zaadcellen naar de uterus;
Het afvoeren van bloed dat tijdens de menstruatie vrijkomt;
Het vormen van het laatste deel van het baringskanaal tijdens de bevalling.
De wand van de vagina heeft een grote elasticiteit (veerkracht) en compliantie (rekbaarheid).
De wand bestaat uit drie lagen. Van binnen naar buiten zijn dit de:
Slijmvlieslaag (mucosa). Deze bestaat uit plaveiselcelepitheel dat dikker wordt tijdens
de puberteit tot aan de volwassen leeftijd. Dit proces, wat plaatsvindt onder invloed
van oestrogenen, wordt metaplasie genoemd. Daarnaast bevat deze laag een
bindweefsellaag (lamina propria), die goed doorbloed is;
Gladde spierlaag (tunica muscularis). Deze laag bestaat uit twee lagen glad
spierweefsel, namelijk een binnenste en een buitenste laag, die zowel circulair als
longitudinaal georiënteerd zijn;
Laag van elastisch bindweefsel (tunica adventitia). Deze bestaat uit elastische vezels
en een buitenste laag van bindweefsel.
In de wand van de vagina bevinden zich geen klieren. Bevochtiging vindt plaats door
transudatie (vaginaal zweten), waarbij het slijm uit de klieren van de cervix in de vagina
terecht komt. In de vagina leven lactobacillen die de vagina beschermen tegen infecties en
zorgen voor het behoudt van een lage pH (zuurgraad). Dit gebeurt doordat de bacillen
glucose omzetten in melkzuur voor hun energiestofwisseling. Het melkzuur wordt
afgescheiden in de vagina, waardoor een zuur milieu ontstaat. Dit zure milieu beschermt
tegen de meeste micro-organismen die de vagina binnendringen, wat belangrijk is omdat de
vagina via de uterus en vervolgens de tubae uterina in verbinding staat met de buikholte. Bij
een gezonde vrouw is de pH van de vagina tussen de 3,8 en 4,5. De bloedvoorziening van de
vagina vindt plaats via een arteriële plexus vanuit de arteriën van de uterus en vagina, wat
aftakkingen zijn van de aa. iliacae internae. De veneuze afvoer verloopt ook via een plexus,
die uitkomt op de vv. iliacae internae. Lymfedrainage van de vagina gaat via de diepe en
oppervlakkige iliacale klieren. Verder heeft de vagina zenuwinnervatie vanuit drie
verschillende zenuwen, namelijk de:
Parasympatische vezels afkomstig van de sacrale plexus;
Sympathische vezels uit de lumbale plexus;
Sensorische vezels afkomstig van de n. pudendus.
, Tijdens de vruchtbare fase van het leven van een vrouw, is de uterus ongeveer zo groot als
een vuist (7,5 cm lang en 5 cm breed). Bij de meeste vrouwen ligt de uterus naar voren
gekanteld, waarbij wordt gesproken over een uterus in anteversie, en naar voren gebogen,
wat anteflexie wordt genoemd. Wanneer de uterus echter juist naar achteren over het
rectum gebogen ligt, wordt gesproken van een uterus in retroversie.
De uterus is met een linker en rechter ligamentum teres uteri bevestigd aan de twee lagen
peritoneum van het ligamentum latum. Deze twee ligamenten lopen verder door het
lieskanaal naar de labia majora.
Naast de ligamenten dragen ook de omringende organen, zoals de blaas, het rectum en de
spieren van de bekkenbodem (diafragma pelvis) bij aan de positionering van de uterus.
Wanneer deze structuren niet voldoende ondersteunen, is de wand van de vagina niet stevig
genoeg om de omringende structuren op de plaats te houden. Hierdoor ontstaat een
vaginale prolaps (uitzakking). De prolaps komt voor in drie hoofdvormen:
Prolaps van de uterus. Hierbij verzakt de uterus richting de vagina;
rectocèle. Hierbij verzakt de darmwand ter hoogte van het rectum naar de vagina;
cystocèle. Hierbij verzakt de blaas richting de vagina.
De bloedvaten en zenuwen naar de uterus lopen door het ligamentum latum, net zoals de
bloedvoorziening van de tubae. De arteriële bloedvoorziening van de uterus verloopt via de
aa. uterinae, die aftakken van de aa. iliacae internae. Deze splitsen zich vervolgens in een
aantal takken die weer verder splitsen tot de aa. arcuate uteri (kransaders van de uterus).
Deze arteriën hebben ongeveer de vorm van de uterus, omdat ze helemaal rondom lopen.
Vanuit de aa. arcuate uteri, die zich tot in het myometrium bevinden, splitsen kleine
aftakking naar het endometrium. Dit zijn de aa. spirale (spiraalarteriën) van de uterus, vanuit
welke bloedverlies optreedt tijdens de menstruatie. De veneuze bloedafvoer gaat precies
omgekeerd, namelijk via de vv. uterinae naar de vv. iliacae internae. De lymfedrainage van de
uterus (en tubae uterinae) verloopt via de para-aortale lymfeklieren. De zenuwen naar de
uterus zijn afkomstig vanuit twee wortels:
Parasympatisch vanuit de sacrale wortel;
sympathisch vanuit de lumbale wortel.
Het vrouwelijke voortplantingsstelsel bestaat uit de:
Externe genitalia (vulva). Deze organen bevinden zich in de schaamstreek en klieren
voor de lubricatie (vochtig maken) van de genitalia voorafgaand aan de seksuele
activiteit. De externe genitalia bestaan uit:
o De labia majora (grote of buitenste schaamlippen);
o Labia minora (kleine of binnenste schaamlippen);
o Clitoris
o Vaginale opening;
o Vestibulum (het voorhof);
o Vestibulaire klieren, ook wel de klieren van Bartholin;
o Hymen (maagdenvlies).
Interne genitalia. Deze organen bevinden zich in het kleine bekken en spelen samen
een rol bij de verplaatsing van een oöcyt (eicel) voor mogelijke bevruchting en
implantatie in de uteruswand. De interne genitalia bestaan uit de:
o Vagina;
o Uterus (baarmoeder);
o Ovaria (eierstokken);
o tuba uterinae (eileiders).
De organen van het vrouwelijke voortplantingsstelsel bevinden zich tussen de urineblaas en
het rectum. Het peritoneum (buikvlies) ligt over de organen gevouwen, waardoor twee
holtes ontstaan. Dit zijn de:
excavatio vesicouterina tussen de blaas en de uterus;
excavatio rectouterina (ook wel cavum Douglasi, of de ruimte van Douglas) tussen
het rectum en de uterus.
Het gebied waar de uitwendige geslachtsorganen van de vrouw zich bevinden, wordt de
vulva of het pudendum genoemd. Tot de vulva behoren de volgende structuren:
De mons pubis of mons veneris (venusheuvel). Dit is een driehoekig gebied onderaan
de buik van een vrouw. Het ligt verheven ten opzichte van de omgeving door een
ophoping van vet tussen de symfyse (schaambeenvoeg) van het schaambeen en de
huid. Vanaf de puberteit groeit op dit deel van de huid schaamhaar. De vetophoping
loopt door in de plooien van de labia majora;
De labia majora. Dit zijn twee dikke plooien, gevormd uit bindweefsel, vet en huid,
die vanaf de mons pubis richting de anus lopen. De labia worden van elkaar
gescheiden door de zogeheten pudendale spleet (rima pudendi). Vanaf de puberteit
groeit op de buitenzijden van de labia majora schaamhaar, terwijl de binnenzijden
haarloos blijven. De labia majora bevatten relatief veel onderhuids vetweefsel en ook
veel zweet-, geur- en talgklieren. Verder bevinden zich klieren aan beide vestibulaire
, binnenzijden. Deze klieren scheiden bij seksuele prikkeling slijm uit. De functie van de
labia majora is het beschermen van de onderliggende geslachtsorganen. Hierdoor zijn
ze zowel anatomisch als embryonaal te vergelijken met het scrotum (de balzak) van
de man;
De labia minora. Dit zijn twee dunne, onbehaarde huidplooien, die aan de
binnenzijde van de labia majora liggen. De twee labia minora komen aan de voorkant
samen boven de clitoris. Het stukje huid van de labia minora dat de clitoris bedekt,
wordt het preputium van de clitoris (clitorishoed) genoemd. De labia minora bevatten
alleen zweetklieren;
De vestibulum vaginae (het voorhof). Dit is het gebied dat omsloten wordt door de
labia minora. De uitgangen van de urethra (urinebuis), de vagina en de vestibulaire
klieren monden uit in het vestibulum;
De clitoris. Dit is een kleine uitstulping van ongeveer twee centimeter, die te
vergelijken is met de glans penis bij de man. De clitoris bevat echter geen uitmonding
van de urethra (urinebuis), wat bij de man wel het geval is. De clitoris bestaat uit twee
corpora cavernosa (zwellichamen), die vanaf de symfyse met een knik naar het
vestibulum lopen. Daar eindigen de zwellichamen in een verdikking: de glans clitoris
(eikel van de kittelaar). Het zichtbare deel van de clitoris bevindt zich op de plek waar
de labia minora aan de voorzijde samenkomen. Het wordt bedekt door het
preputium van de clitoris (preputium clitoridis). Dit is een stukje huid dat als een
soort hoedje over de clitoris heen ligt. De glans clitoris is sterk geïnnerveerd en speelt
een belangrijke rol bij de seksuele opwinding;
De para-urethrale klieren. Deze klieren, ook wel de klieren van Skene genoemd,
bevinden zich naast de urethra;
De vestibulaire klieren. Deze klieren, ook wel klieren van Bartholin genoemd,
bevinden zich vlak bij de vaginale opening en scheiden slijm uit, direct lateraal van
het hymen (maagdenvlies), om de omgeving van de vagina vochtig te houden;
Het perineum. Dit bestaat uit bindweefsel, vet en spier en bevindt zich tussen de
labia minora en de anus. Het vormt de aanhechtingsplaats voor de
bekkenbodemspieren.
De vulva wordt van bloed voorzien door:
Twee arteriae (aa.) pudendalis internae. Deze zijn afkomstig uit de aa. iliaca internae;
Twee aa. pudenda externae. Deze zijn afkomstig uit de aa. femoralis.
De veneuze afvoer verloopt via een uitgebreide veneuze plexus, die uitmondt in de venae
(vv.) iliacae internae. Alle zenuwuiteinden van de vulva zijn aftakkingen van de nervus (n.)
pudendus (schaamzenuw). De afvoer van lymfevloeistof vindt plaats via de oppervlakkige
lymfeklieren in de liezen
De vagina heeft drie verschillende transportfuncties, namelijk:
, Het vormen van de doorgang voor zaadcellen naar de uterus;
Het afvoeren van bloed dat tijdens de menstruatie vrijkomt;
Het vormen van het laatste deel van het baringskanaal tijdens de bevalling.
De wand van de vagina heeft een grote elasticiteit (veerkracht) en compliantie (rekbaarheid).
De wand bestaat uit drie lagen. Van binnen naar buiten zijn dit de:
Slijmvlieslaag (mucosa). Deze bestaat uit plaveiselcelepitheel dat dikker wordt tijdens
de puberteit tot aan de volwassen leeftijd. Dit proces, wat plaatsvindt onder invloed
van oestrogenen, wordt metaplasie genoemd. Daarnaast bevat deze laag een
bindweefsellaag (lamina propria), die goed doorbloed is;
Gladde spierlaag (tunica muscularis). Deze laag bestaat uit twee lagen glad
spierweefsel, namelijk een binnenste en een buitenste laag, die zowel circulair als
longitudinaal georiënteerd zijn;
Laag van elastisch bindweefsel (tunica adventitia). Deze bestaat uit elastische vezels
en een buitenste laag van bindweefsel.
In de wand van de vagina bevinden zich geen klieren. Bevochtiging vindt plaats door
transudatie (vaginaal zweten), waarbij het slijm uit de klieren van de cervix in de vagina
terecht komt. In de vagina leven lactobacillen die de vagina beschermen tegen infecties en
zorgen voor het behoudt van een lage pH (zuurgraad). Dit gebeurt doordat de bacillen
glucose omzetten in melkzuur voor hun energiestofwisseling. Het melkzuur wordt
afgescheiden in de vagina, waardoor een zuur milieu ontstaat. Dit zure milieu beschermt
tegen de meeste micro-organismen die de vagina binnendringen, wat belangrijk is omdat de
vagina via de uterus en vervolgens de tubae uterina in verbinding staat met de buikholte. Bij
een gezonde vrouw is de pH van de vagina tussen de 3,8 en 4,5. De bloedvoorziening van de
vagina vindt plaats via een arteriële plexus vanuit de arteriën van de uterus en vagina, wat
aftakkingen zijn van de aa. iliacae internae. De veneuze afvoer verloopt ook via een plexus,
die uitkomt op de vv. iliacae internae. Lymfedrainage van de vagina gaat via de diepe en
oppervlakkige iliacale klieren. Verder heeft de vagina zenuwinnervatie vanuit drie
verschillende zenuwen, namelijk de:
Parasympatische vezels afkomstig van de sacrale plexus;
Sympathische vezels uit de lumbale plexus;
Sensorische vezels afkomstig van de n. pudendus.
, Tijdens de vruchtbare fase van het leven van een vrouw, is de uterus ongeveer zo groot als
een vuist (7,5 cm lang en 5 cm breed). Bij de meeste vrouwen ligt de uterus naar voren
gekanteld, waarbij wordt gesproken over een uterus in anteversie, en naar voren gebogen,
wat anteflexie wordt genoemd. Wanneer de uterus echter juist naar achteren over het
rectum gebogen ligt, wordt gesproken van een uterus in retroversie.
De uterus is met een linker en rechter ligamentum teres uteri bevestigd aan de twee lagen
peritoneum van het ligamentum latum. Deze twee ligamenten lopen verder door het
lieskanaal naar de labia majora.
Naast de ligamenten dragen ook de omringende organen, zoals de blaas, het rectum en de
spieren van de bekkenbodem (diafragma pelvis) bij aan de positionering van de uterus.
Wanneer deze structuren niet voldoende ondersteunen, is de wand van de vagina niet stevig
genoeg om de omringende structuren op de plaats te houden. Hierdoor ontstaat een
vaginale prolaps (uitzakking). De prolaps komt voor in drie hoofdvormen:
Prolaps van de uterus. Hierbij verzakt de uterus richting de vagina;
rectocèle. Hierbij verzakt de darmwand ter hoogte van het rectum naar de vagina;
cystocèle. Hierbij verzakt de blaas richting de vagina.
De bloedvaten en zenuwen naar de uterus lopen door het ligamentum latum, net zoals de
bloedvoorziening van de tubae. De arteriële bloedvoorziening van de uterus verloopt via de
aa. uterinae, die aftakken van de aa. iliacae internae. Deze splitsen zich vervolgens in een
aantal takken die weer verder splitsen tot de aa. arcuate uteri (kransaders van de uterus).
Deze arteriën hebben ongeveer de vorm van de uterus, omdat ze helemaal rondom lopen.
Vanuit de aa. arcuate uteri, die zich tot in het myometrium bevinden, splitsen kleine
aftakking naar het endometrium. Dit zijn de aa. spirale (spiraalarteriën) van de uterus, vanuit
welke bloedverlies optreedt tijdens de menstruatie. De veneuze bloedafvoer gaat precies
omgekeerd, namelijk via de vv. uterinae naar de vv. iliacae internae. De lymfedrainage van de
uterus (en tubae uterinae) verloopt via de para-aortale lymfeklieren. De zenuwen naar de
uterus zijn afkomstig vanuit twee wortels:
Parasympatisch vanuit de sacrale wortel;
sympathisch vanuit de lumbale wortel.
