Health psychology
Leerdoelen hoofdstuk 1
Verschillende visies op het begrip ‘gezondheid’ beschrijven:
Visie van veel mensen = Gezondheid is de afwezigheid van signalen van disfunctie zoals:
- hoge bloeddruk
- signalen van ziekte/letsel zoals pijn of misselijkheid
Visie van WHO = Gezondheid is een toestand van volledige lichamelijk, geestelijk en sociaal
welbevinden en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijke gebreken.
Kernwoorden: ziekte, gezondheid, symptomen, ziekte-gezondheidscontinuüm,
biomedisch model, biopsychosociaal model:
Ziekte =
Gezondheid = Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal
welbevinden en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijke gebreken.
Symptomen =
Ziekte-gezondheid continuüm (illness-wellnesscontinuüm) = Gezondheid is een
positieve status van fysiek, mentaal en sociaal welzijn, dat door de tijd heen fluctueert
volgens een continuüm.
Antonovsky: ‘We are all terminal cases, and we all are in some measure healthy’. Hij stelde
ook voor om meer de focus te leggen op wat mensen gezond ipv ziek maakt.
Biomedisch model = stelt dat alle ziektes of lichamelijke aandoeningen verklaard kunnen
worden door verstoring in fysiologische processen, welke het resultaat zijn van letsel,
biochemische disbalans, bacteriële/virale infecties.
Het model neemt aan dat ziekte een kwelling is van het lichaam en gescheiden is van de
psychologische/sociale processen van de geest.
Dit standpunt werd wereldwijd geaccepteerd in de 19e en 20e eeuw en representeert nog
steeds de dominante kijk op geneeskunde.
0
,(Sir William Osler nam het standpunt dat de geest de gezondheid kan beïnvloeden. Zijn kijk
op de rol van stress op het hart werd een focus van modern medisch onderzoek).
Biopsychosociaal model = het nieuwe perspectief. Het biopsychosociale model breidt de
medische kijk uit door het toevoegen van biologische factoren met verbindingen aan
psychologische en sociale factoren.
Dit nieuwe model stelt dat alle 3 factoren van invloed zijn op en worden beïnvloed door de
gezondheid van de persoon.
1. Biologische factoren: genetisch materiaal en processen die we erven van onze
ouders.
2. Psychologische factoren: gedragsmatige en mentale processen (focus van de
psychologie):
- Cognitie: een mentale activiteit die waarnemen, leren, herinneren, denken,
interpreteren,geloven en problemen oplossen omvat.
- Emotie: een subjectief gevoel dat invloed heeft op en beïnvloed wordt door
onze gedachten, gedrag en fysiologie.
- Motivatie: het proces binnen individuen die een activiteit op gang brengt, de
richting kiest en hierin volhardt.
3. Sociale factoren: als we interactie hebben met elkaar, beïnvloeden wij hen en zij ons.
Deze sociale processen bieden duidelijke en sterke motivatie.
- Samenleving: beïnvloed de gezondheid van individuen door het promoten
van bepaalde waarden van onze cultuur. De media kunnen veel doen om
gezondheid te bevorderen, maar soms moedigen zij juist ongezond gedrag
aan.
- Gemeenschap: bevat individuen die redelijk dicht bij elkaar wonen, en
organisaties. Gemeenschappen verschillen in de mate waarin hun leden
bepaalde gezondheidsgerelateerde gedragingen uitoefenen. Er zijn vele
redenen voor deze verschillen. Omgevingskarakteristieken van een
gemeenschap lijkt invloed te hebben op fysieke activiteit en voeding. Buurten
kunnen ook bedreigend, druk en stressvol zijn, wat invloed kan hebben op
gezondheidsproblemen. Beleid op het wijzigen van deze aspecten waar we
leven kan belangrijk zijn in de preventie van chronische ziektes en het
beperken van zijn effecten.
- Familie: de dichtste en meest voortdurende sociale relatie voor de meeste
mensen. Familie heeft in het bijzonder een sterke invloed. Kinderen leren
gedragen ideeën, van ouders, broers en zussen. Ouders kunnen het goede
voorbeeld geven. Individuen kunnen ook de groter sociale eenheid
beïnvloeden.
Kort:
Biologische factoren: genen, functie en structuur van lichaam
Psychologische factoren: gedrags- en mentale processen (cognitie, emotie, motivatie)
Sociale factoren: directe relaties, samenleving, cultuur
1
,Ziekte vandaag en in het verleden (17e, 18e, 19e en 20e eeuw):
Gedurende de 17e, 18e en 19e eeuw: Mensen stierven en leden in Noord-Amerika aan
twee soorten ziekte:
- Ziekte door slechte voeding (dietary diseases) (bijv. vitamine B tekort)
- Infectieziekten (acute ziekten door bacteriën en ziekten).
In de lagere inkomens- of ontwikkelingslanden waren infecties van de lagere luchtwegen
(tuberculose, HIV/AIDS, longontsteking en buikloop) de belangrijkste oorzaken van
overlijden. Kolonisten ervaarden gedurende de 18e eeuw periodes van epidemieën van vele
infectieziekten. Velen stierven en vooral kinderen werden hard geraakt.
Twee infectieziekten: malaria en dysenterie (bloeddiarree) werden breed verspreid en waren
een grotere bedreiging. Hoewel de ziekten niet direct dodelijk waren, verzwakte ze hun
slachtoffers en verminderden hun vermogen om weerstand te bieden aan andere dodelijke
ziektes. Deze ziekten bestonden niet in Noord-Amerika voordat de Europese kolonisten
arriveerden.
Het dodental onder de Amerikanen vloog omhoog door twee oorzaken:
1. De oorspronkelijke populatie was nog nooit blootgesteld aan deze nieuwe
micro-organismen en dus miste de natuurlijk immuniteit.
2. De immuun functies waren waarschijnlijk beperkt door een mate van genetische
variatie onder de oorspronkelijke mensen.
In de 19e eeuw: infectieziekten waren nog steeds de grootste bedreiging, vooral
tuberculose. Maar aan het eind van de 19e eeuw was het dodental door deze ziektes scherp
gedaald. Deze daling was voornamelijk het resultaat van preventieve maatregelen, zoals
verbeterde persoonlijke hygiëne, grotere weerstand tot ziektes (door betere voeding) en
openbare gezondheidsinnovaties (waterzuivering e.d.). Veel mensen werden bezorgd over
hun gezondheid en begonnen te luisteren naar gezondheid hervormers, zoals William Alcott;
een advocaat van matiging in voeding en seksueel gedrag.
2
, In de 20e eeuw: biomedisch model ter discussie gesteld. grote veranderingen in de
patronen van ziektes. Het dodental van levensbedreigende infectieziektes daalde en
mensen hun levensverwachting steeg enorm. Een belangrijke reden is dat het dodental van
kinderen vroeger erg hoog was. De belangrijkste gezondheidsproblemen en oorzaken van
dood in ontwikkelingslanden vandaag de dag zijn chronische ziektes. Ontsaan van
biopsychosociaal model.
Chronische ziekten: degeneratieve ziektes, zoals hartziekten, kanker en beroerte, dat zich
ontwikkelt of aanhoudt over een langere periode van tijd.
Deze ziekten zijn niet nieuw, maar ze waren veel minder verantwoordelijk voor het aantal
doden voor de 20e eeuw. Een reden hiervoor is dat het leven van de mensen vandaag de
dag ouder wordt en dus een leeftijd bereikt waar ze meer risico lopen op deze ziektes.
Trends laten zien dat chronische ziektes snel stijgen in lagere inkomens of
ontwikkelingslanden. In de volgende decennia zal het dodental door infectieziekten anders
dan HIV/aids dalen en zal het dodental door cardiovasculair, tabak-gerelateerde, en
chronische ziektes gerelateerd aan obesitas, zoals diabetes waarschijnlijk stijgen.
De hoofdoorzaken in overlijden zijn anders bij volwassenen dan bij kinderen. De
belangrijkste oorzaak van overlijden bij kinderen en adolescenten (1 t/m 24 jaar) is door een
ongeval. De volgende vier frequente oorzaken zijn levensberoving, zelfmoord, kanker en
cardiovasculaire ziektes (15 t/m 24 jaar).
Beschrijven hoe de begrippen ‘gezondheid’ en ‘ziekte’ in verschillende perioden in de
geschiedenis werden opgevat (vroegere culturen, oude grieken/romeinen,
middeleeuwen, renaissance en daarna):
Vroegere culturen: Best opgeleide mensen dachten duizenden jaren geleden dat fysieke of
mentale ziekten veroorzaakt werden door mysterieuze krachten zoals boze geesten. Zo
werden er gaten in schedels gemaakt zodat de demonen die de ziekte veroorzaakten het
hoofd konden verlaten.
Oude Griekenland en Rome: Filosofen van de oude Grieken produceerden de vroegst
geschreven ideeën over fysiologie, ziekteprocessen en de geest. Hippocrates (vader van
de geneeskunde), stelde een humoral theory. Het lichaam zou 4 vloeistoffen (humors)
bevatten. Wanneer deze in balans zijn, is iemand gezond. Ziekte treedt op als het vervuild of
stuk is.
Plato was de eerste die stelde dat de geest en lichaam verschillende entiteiten zijn.
Vandaag de dag zijn lichaam en geest gescheiden. Het lichaam verwijst naar onze fysieke
staat (huid, botten, spieren, hart en hersenen), de geest naar een abstract proces van
gedachten, percepties en gevoelens. Een belangrijke kwestie is of ze afzonderlijk
functioneren, dit vraagstuk wordt het mind/body problem genoemd.
3
Leerdoelen hoofdstuk 1
Verschillende visies op het begrip ‘gezondheid’ beschrijven:
Visie van veel mensen = Gezondheid is de afwezigheid van signalen van disfunctie zoals:
- hoge bloeddruk
- signalen van ziekte/letsel zoals pijn of misselijkheid
Visie van WHO = Gezondheid is een toestand van volledige lichamelijk, geestelijk en sociaal
welbevinden en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijke gebreken.
Kernwoorden: ziekte, gezondheid, symptomen, ziekte-gezondheidscontinuüm,
biomedisch model, biopsychosociaal model:
Ziekte =
Gezondheid = Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal
welbevinden en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijke gebreken.
Symptomen =
Ziekte-gezondheid continuüm (illness-wellnesscontinuüm) = Gezondheid is een
positieve status van fysiek, mentaal en sociaal welzijn, dat door de tijd heen fluctueert
volgens een continuüm.
Antonovsky: ‘We are all terminal cases, and we all are in some measure healthy’. Hij stelde
ook voor om meer de focus te leggen op wat mensen gezond ipv ziek maakt.
Biomedisch model = stelt dat alle ziektes of lichamelijke aandoeningen verklaard kunnen
worden door verstoring in fysiologische processen, welke het resultaat zijn van letsel,
biochemische disbalans, bacteriële/virale infecties.
Het model neemt aan dat ziekte een kwelling is van het lichaam en gescheiden is van de
psychologische/sociale processen van de geest.
Dit standpunt werd wereldwijd geaccepteerd in de 19e en 20e eeuw en representeert nog
steeds de dominante kijk op geneeskunde.
0
,(Sir William Osler nam het standpunt dat de geest de gezondheid kan beïnvloeden. Zijn kijk
op de rol van stress op het hart werd een focus van modern medisch onderzoek).
Biopsychosociaal model = het nieuwe perspectief. Het biopsychosociale model breidt de
medische kijk uit door het toevoegen van biologische factoren met verbindingen aan
psychologische en sociale factoren.
Dit nieuwe model stelt dat alle 3 factoren van invloed zijn op en worden beïnvloed door de
gezondheid van de persoon.
1. Biologische factoren: genetisch materiaal en processen die we erven van onze
ouders.
2. Psychologische factoren: gedragsmatige en mentale processen (focus van de
psychologie):
- Cognitie: een mentale activiteit die waarnemen, leren, herinneren, denken,
interpreteren,geloven en problemen oplossen omvat.
- Emotie: een subjectief gevoel dat invloed heeft op en beïnvloed wordt door
onze gedachten, gedrag en fysiologie.
- Motivatie: het proces binnen individuen die een activiteit op gang brengt, de
richting kiest en hierin volhardt.
3. Sociale factoren: als we interactie hebben met elkaar, beïnvloeden wij hen en zij ons.
Deze sociale processen bieden duidelijke en sterke motivatie.
- Samenleving: beïnvloed de gezondheid van individuen door het promoten
van bepaalde waarden van onze cultuur. De media kunnen veel doen om
gezondheid te bevorderen, maar soms moedigen zij juist ongezond gedrag
aan.
- Gemeenschap: bevat individuen die redelijk dicht bij elkaar wonen, en
organisaties. Gemeenschappen verschillen in de mate waarin hun leden
bepaalde gezondheidsgerelateerde gedragingen uitoefenen. Er zijn vele
redenen voor deze verschillen. Omgevingskarakteristieken van een
gemeenschap lijkt invloed te hebben op fysieke activiteit en voeding. Buurten
kunnen ook bedreigend, druk en stressvol zijn, wat invloed kan hebben op
gezondheidsproblemen. Beleid op het wijzigen van deze aspecten waar we
leven kan belangrijk zijn in de preventie van chronische ziektes en het
beperken van zijn effecten.
- Familie: de dichtste en meest voortdurende sociale relatie voor de meeste
mensen. Familie heeft in het bijzonder een sterke invloed. Kinderen leren
gedragen ideeën, van ouders, broers en zussen. Ouders kunnen het goede
voorbeeld geven. Individuen kunnen ook de groter sociale eenheid
beïnvloeden.
Kort:
Biologische factoren: genen, functie en structuur van lichaam
Psychologische factoren: gedrags- en mentale processen (cognitie, emotie, motivatie)
Sociale factoren: directe relaties, samenleving, cultuur
1
,Ziekte vandaag en in het verleden (17e, 18e, 19e en 20e eeuw):
Gedurende de 17e, 18e en 19e eeuw: Mensen stierven en leden in Noord-Amerika aan
twee soorten ziekte:
- Ziekte door slechte voeding (dietary diseases) (bijv. vitamine B tekort)
- Infectieziekten (acute ziekten door bacteriën en ziekten).
In de lagere inkomens- of ontwikkelingslanden waren infecties van de lagere luchtwegen
(tuberculose, HIV/AIDS, longontsteking en buikloop) de belangrijkste oorzaken van
overlijden. Kolonisten ervaarden gedurende de 18e eeuw periodes van epidemieën van vele
infectieziekten. Velen stierven en vooral kinderen werden hard geraakt.
Twee infectieziekten: malaria en dysenterie (bloeddiarree) werden breed verspreid en waren
een grotere bedreiging. Hoewel de ziekten niet direct dodelijk waren, verzwakte ze hun
slachtoffers en verminderden hun vermogen om weerstand te bieden aan andere dodelijke
ziektes. Deze ziekten bestonden niet in Noord-Amerika voordat de Europese kolonisten
arriveerden.
Het dodental onder de Amerikanen vloog omhoog door twee oorzaken:
1. De oorspronkelijke populatie was nog nooit blootgesteld aan deze nieuwe
micro-organismen en dus miste de natuurlijk immuniteit.
2. De immuun functies waren waarschijnlijk beperkt door een mate van genetische
variatie onder de oorspronkelijke mensen.
In de 19e eeuw: infectieziekten waren nog steeds de grootste bedreiging, vooral
tuberculose. Maar aan het eind van de 19e eeuw was het dodental door deze ziektes scherp
gedaald. Deze daling was voornamelijk het resultaat van preventieve maatregelen, zoals
verbeterde persoonlijke hygiëne, grotere weerstand tot ziektes (door betere voeding) en
openbare gezondheidsinnovaties (waterzuivering e.d.). Veel mensen werden bezorgd over
hun gezondheid en begonnen te luisteren naar gezondheid hervormers, zoals William Alcott;
een advocaat van matiging in voeding en seksueel gedrag.
2
, In de 20e eeuw: biomedisch model ter discussie gesteld. grote veranderingen in de
patronen van ziektes. Het dodental van levensbedreigende infectieziektes daalde en
mensen hun levensverwachting steeg enorm. Een belangrijke reden is dat het dodental van
kinderen vroeger erg hoog was. De belangrijkste gezondheidsproblemen en oorzaken van
dood in ontwikkelingslanden vandaag de dag zijn chronische ziektes. Ontsaan van
biopsychosociaal model.
Chronische ziekten: degeneratieve ziektes, zoals hartziekten, kanker en beroerte, dat zich
ontwikkelt of aanhoudt over een langere periode van tijd.
Deze ziekten zijn niet nieuw, maar ze waren veel minder verantwoordelijk voor het aantal
doden voor de 20e eeuw. Een reden hiervoor is dat het leven van de mensen vandaag de
dag ouder wordt en dus een leeftijd bereikt waar ze meer risico lopen op deze ziektes.
Trends laten zien dat chronische ziektes snel stijgen in lagere inkomens of
ontwikkelingslanden. In de volgende decennia zal het dodental door infectieziekten anders
dan HIV/aids dalen en zal het dodental door cardiovasculair, tabak-gerelateerde, en
chronische ziektes gerelateerd aan obesitas, zoals diabetes waarschijnlijk stijgen.
De hoofdoorzaken in overlijden zijn anders bij volwassenen dan bij kinderen. De
belangrijkste oorzaak van overlijden bij kinderen en adolescenten (1 t/m 24 jaar) is door een
ongeval. De volgende vier frequente oorzaken zijn levensberoving, zelfmoord, kanker en
cardiovasculaire ziektes (15 t/m 24 jaar).
Beschrijven hoe de begrippen ‘gezondheid’ en ‘ziekte’ in verschillende perioden in de
geschiedenis werden opgevat (vroegere culturen, oude grieken/romeinen,
middeleeuwen, renaissance en daarna):
Vroegere culturen: Best opgeleide mensen dachten duizenden jaren geleden dat fysieke of
mentale ziekten veroorzaakt werden door mysterieuze krachten zoals boze geesten. Zo
werden er gaten in schedels gemaakt zodat de demonen die de ziekte veroorzaakten het
hoofd konden verlaten.
Oude Griekenland en Rome: Filosofen van de oude Grieken produceerden de vroegst
geschreven ideeën over fysiologie, ziekteprocessen en de geest. Hippocrates (vader van
de geneeskunde), stelde een humoral theory. Het lichaam zou 4 vloeistoffen (humors)
bevatten. Wanneer deze in balans zijn, is iemand gezond. Ziekte treedt op als het vervuild of
stuk is.
Plato was de eerste die stelde dat de geest en lichaam verschillende entiteiten zijn.
Vandaag de dag zijn lichaam en geest gescheiden. Het lichaam verwijst naar onze fysieke
staat (huid, botten, spieren, hart en hersenen), de geest naar een abstract proces van
gedachten, percepties en gevoelens. Een belangrijke kwestie is of ze afzonderlijk
functioneren, dit vraagstuk wordt het mind/body problem genoemd.
3
