Pluriforme samenleving
1. Verschil en verdraagzaamheid
1.1 DE LANGZAME EENWORDING VAN NEDERLAND
Pluriforme samenleving: een land waarin mensen van verschillende sociale klassen, godsdiensten
en levensstijlen samenleven.
Beschrijvingen van Nederland gaan vaak over de vrijheidsdrang en over het verlangen naar
ordening. Deze twee botsen, want het streven naar orde leidt al snel tot inperking van de vrijheid.
Land van verschillen
Na de onafhankelijkheid van Nederland in 1648 heeft het lang geduurd voordat de inwoners van
het land zich ook onderdeel gingen voelen van de nationale gemeenschap. De zelfstandigheid van
steden en gewesten was erg sterk. Het idee dat Nederland vroeger weinig verschillen kende klopt
niet, er waren vroeger naast regionale verschillen ook verschillen tussen protestant en katholiek,
stad en platteland, Noord en Zuid en hogere en lagere klassen.
Bij de eenwording van Nederland hebben communicatiemiddelen (bijv. telegrafie of spoorwegen).
een belangrijke rol gespeeld. Pas toen de afstanden kleiner werden, raakten de inwoners van
Nederland meer en meer bij elkaar betrokken en begonnen ze zich met elkaar te verbinden.
1.2 ZIJN WIJ TOLERANT?
Morele geografie: het dicht op elkaar leven van mensen op een klein grondgebied heeft invloed op
de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Gecombineerd met een pluriforme samenleving
maakte dit een klimaat van tolerantie noodzakelijk.
Tolerantie was eerst een pragmatische (praktische) keuze: de bestuurders realiseerden zich hoe
kwetsbaar de maatschappelijke vrede was in een land met religieuze minderheden. Het profijt
woog zwaarder dan de principes van het geloof.
Gedogen
In die tijd hield tolerantie het oogluikend toelaten van iets wat eigenlijk verboden was (gedogen)
in. Vrijheid van geweten (vrijheid om je eigen denkbeelden te hebben) bestond wel, maar deze
konden niet zomaar in het openbaar geuit worden. Ook op andere gebieden was de vrijheid
beperkt. Hoewel Nederland dus verdraagzamer was dan veel andere landen in die tijd, was naar
onze huidige maatstaven de openheid voor verschillen beperkt.
Vrijplaats voor dissidenten
Er zat ook een principiële (voortkomend uit een bepaalde opvatting) kant aan de tolerantie, veel
inwoners vonden dat er een vrijheid moest zijn van denken. Zo was Nederland een toevluchtsoord
voor dissidenten (andersdenkenden) uit andere landen. Schrijvers die in hun eigen land werden
gecensureerd, konden hier hun boeken wel publiceren.
1.3 DEMOCRATIE VAN NATTE VOETEN
Door de voortdurende worsteling om manieren te vinden om met de verschillen in Nederland om
te gaan heeft zich een poldermodel/pacificatiedemocratie ontwikkeld. Hiermee wordt bedoelt dat
het in een land van minderheden vaak om compromissen gaat en dat de politiek een kwestie van
schikken en plooien is.
Deze traditie van conflictoplossing wordt vaak in verband gebracht met de strijd tegen het water,
die dwong tot samenwerking om niet kopje-onder te gaan.
, Vrijheidsdrang en conformisme
Conformisme: het verlangen om zich aan te passen aan de opvattingen en gedragingen van de
meerderheid in de samenleving. Lange tijd hebben meerderheden dezelfde mening en als er dan
een verandering optreedt, dan verandert de oude meerderheid mee en slaat het om in een nieuwe
meerderheid.
Het conformisme gaat samen met de voortdurende zoektocht naar de middenweg (poldermodel).
1.4 EEN GEPOLARISEERDE TIJD
Polarisatie: een proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen in de samenleving sterker
worden, waardoor groepen steeds meer tegenover elkaar komen te staan.
Een van de oorzaken hiervan is globalisering, de tegenstellingen in de wereld zijn, doordat landen
steeds afhankelijker van elkaar worden, steeds meer onderdeel van de Nederlandse samenleving
(buitenland wordt binnenland).
Deze polarisatie sinds de eeuwwisseling heeft gezorgd tot een verhevigde politieke en
maatschappelijke onzekerheid in de omgang met culturele verschillen.
Als gevolg van de polarisatie denken velen dat de sociale cohesie (maatschappelijke samenhang,
het vertrouwen van burgers in elkaar en in de overheid) in Nederland onder druk staat.
2. Cultuur en identiteit
2.1 WAT IS EEN CULTUUR?
Cultuur: alle waarden, normen en andere aangeleerde kenmerken die de leden van een groep of
samenleving met elkaar gemeen hebben en als vanzelfsprekend beschouwen.
Een cultuur toont zich in vaste gewoonten en tradities, maar is tegelijk over langere tijd gezien ook
aan verandering onderhevig. Zo was lang bijna iedereen gelovig in Nederland, maar nu is er nog
maar een minderheid die in god gelooft. Ook worden de rechten van kinderen, vrouwen,
homoseksuelen en kwetsbare groepen beter gewaarborgd.
2.2 FUNCTIES VAN EEN CULTUUR
Functies van een cultuur:
• Het bepaalt een deel van je persoonlijkheid: wie je bent en hoe je je zelf ziet wordt mede
gevormd door de cultuur waarin je bent opgevoed.
• Gemeenschappelijk referentiekader: met deels dezelfde normen, waarden en gewoonten
waardoor mensen elkaar begrijpen en makkelijker gedachten en gevoelens kunnen uitwisselen.
• Gedragsregulerend: het doet het gedrag van mensen geordend en voorspelbaar verlopen.
Dominante cultuur en subculturen
Dominante cultuur: het geheel van waarden, normen en kenmerken dat door de meeste mensen
binnen een samenleving wordt geaccepteerd. Dominante cultuur in Nederland:
• Politiek: democratie
• Sociale verhoudingen: individualistisch, banden tussen mensen zijn los
• Mensenrechten: iedereen is gelijk en heeft gelijke rechten
• Werk: kleine machtsafstand tussen werknemer en werkgever
• Verhouding man en vrouw: vrouwen en mannen zijn gelijk
Subcultuur: specifieke groep met eigen waarden, normen en andere kenmerken die afwijken van
de dominante cultuur. Bijna iedereen in een samenleving behoort tot verschillende subculturen.
• jongerencultuur: subcultuur die specifiek leeft bij groepen jongeren (bijv. nozems of gothic)
• religieuze en etnische subculturen: subcultuur van mensen die behoren tot dezelfde etnische
groep (die uit hetzelfde land komen) en/of dezelfde religie hebben (bijv. Surinamers of
Christelijke subculturen)
• tegenculturen: groepen die zich verzetten tegen (delen van) de dominante cultuur of daar zelfs
een bedreiging voor vormen (bijv. Anonymous of Extinction Rebellion)
1. Verschil en verdraagzaamheid
1.1 DE LANGZAME EENWORDING VAN NEDERLAND
Pluriforme samenleving: een land waarin mensen van verschillende sociale klassen, godsdiensten
en levensstijlen samenleven.
Beschrijvingen van Nederland gaan vaak over de vrijheidsdrang en over het verlangen naar
ordening. Deze twee botsen, want het streven naar orde leidt al snel tot inperking van de vrijheid.
Land van verschillen
Na de onafhankelijkheid van Nederland in 1648 heeft het lang geduurd voordat de inwoners van
het land zich ook onderdeel gingen voelen van de nationale gemeenschap. De zelfstandigheid van
steden en gewesten was erg sterk. Het idee dat Nederland vroeger weinig verschillen kende klopt
niet, er waren vroeger naast regionale verschillen ook verschillen tussen protestant en katholiek,
stad en platteland, Noord en Zuid en hogere en lagere klassen.
Bij de eenwording van Nederland hebben communicatiemiddelen (bijv. telegrafie of spoorwegen).
een belangrijke rol gespeeld. Pas toen de afstanden kleiner werden, raakten de inwoners van
Nederland meer en meer bij elkaar betrokken en begonnen ze zich met elkaar te verbinden.
1.2 ZIJN WIJ TOLERANT?
Morele geografie: het dicht op elkaar leven van mensen op een klein grondgebied heeft invloed op
de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Gecombineerd met een pluriforme samenleving
maakte dit een klimaat van tolerantie noodzakelijk.
Tolerantie was eerst een pragmatische (praktische) keuze: de bestuurders realiseerden zich hoe
kwetsbaar de maatschappelijke vrede was in een land met religieuze minderheden. Het profijt
woog zwaarder dan de principes van het geloof.
Gedogen
In die tijd hield tolerantie het oogluikend toelaten van iets wat eigenlijk verboden was (gedogen)
in. Vrijheid van geweten (vrijheid om je eigen denkbeelden te hebben) bestond wel, maar deze
konden niet zomaar in het openbaar geuit worden. Ook op andere gebieden was de vrijheid
beperkt. Hoewel Nederland dus verdraagzamer was dan veel andere landen in die tijd, was naar
onze huidige maatstaven de openheid voor verschillen beperkt.
Vrijplaats voor dissidenten
Er zat ook een principiële (voortkomend uit een bepaalde opvatting) kant aan de tolerantie, veel
inwoners vonden dat er een vrijheid moest zijn van denken. Zo was Nederland een toevluchtsoord
voor dissidenten (andersdenkenden) uit andere landen. Schrijvers die in hun eigen land werden
gecensureerd, konden hier hun boeken wel publiceren.
1.3 DEMOCRATIE VAN NATTE VOETEN
Door de voortdurende worsteling om manieren te vinden om met de verschillen in Nederland om
te gaan heeft zich een poldermodel/pacificatiedemocratie ontwikkeld. Hiermee wordt bedoelt dat
het in een land van minderheden vaak om compromissen gaat en dat de politiek een kwestie van
schikken en plooien is.
Deze traditie van conflictoplossing wordt vaak in verband gebracht met de strijd tegen het water,
die dwong tot samenwerking om niet kopje-onder te gaan.
, Vrijheidsdrang en conformisme
Conformisme: het verlangen om zich aan te passen aan de opvattingen en gedragingen van de
meerderheid in de samenleving. Lange tijd hebben meerderheden dezelfde mening en als er dan
een verandering optreedt, dan verandert de oude meerderheid mee en slaat het om in een nieuwe
meerderheid.
Het conformisme gaat samen met de voortdurende zoektocht naar de middenweg (poldermodel).
1.4 EEN GEPOLARISEERDE TIJD
Polarisatie: een proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen in de samenleving sterker
worden, waardoor groepen steeds meer tegenover elkaar komen te staan.
Een van de oorzaken hiervan is globalisering, de tegenstellingen in de wereld zijn, doordat landen
steeds afhankelijker van elkaar worden, steeds meer onderdeel van de Nederlandse samenleving
(buitenland wordt binnenland).
Deze polarisatie sinds de eeuwwisseling heeft gezorgd tot een verhevigde politieke en
maatschappelijke onzekerheid in de omgang met culturele verschillen.
Als gevolg van de polarisatie denken velen dat de sociale cohesie (maatschappelijke samenhang,
het vertrouwen van burgers in elkaar en in de overheid) in Nederland onder druk staat.
2. Cultuur en identiteit
2.1 WAT IS EEN CULTUUR?
Cultuur: alle waarden, normen en andere aangeleerde kenmerken die de leden van een groep of
samenleving met elkaar gemeen hebben en als vanzelfsprekend beschouwen.
Een cultuur toont zich in vaste gewoonten en tradities, maar is tegelijk over langere tijd gezien ook
aan verandering onderhevig. Zo was lang bijna iedereen gelovig in Nederland, maar nu is er nog
maar een minderheid die in god gelooft. Ook worden de rechten van kinderen, vrouwen,
homoseksuelen en kwetsbare groepen beter gewaarborgd.
2.2 FUNCTIES VAN EEN CULTUUR
Functies van een cultuur:
• Het bepaalt een deel van je persoonlijkheid: wie je bent en hoe je je zelf ziet wordt mede
gevormd door de cultuur waarin je bent opgevoed.
• Gemeenschappelijk referentiekader: met deels dezelfde normen, waarden en gewoonten
waardoor mensen elkaar begrijpen en makkelijker gedachten en gevoelens kunnen uitwisselen.
• Gedragsregulerend: het doet het gedrag van mensen geordend en voorspelbaar verlopen.
Dominante cultuur en subculturen
Dominante cultuur: het geheel van waarden, normen en kenmerken dat door de meeste mensen
binnen een samenleving wordt geaccepteerd. Dominante cultuur in Nederland:
• Politiek: democratie
• Sociale verhoudingen: individualistisch, banden tussen mensen zijn los
• Mensenrechten: iedereen is gelijk en heeft gelijke rechten
• Werk: kleine machtsafstand tussen werknemer en werkgever
• Verhouding man en vrouw: vrouwen en mannen zijn gelijk
Subcultuur: specifieke groep met eigen waarden, normen en andere kenmerken die afwijken van
de dominante cultuur. Bijna iedereen in een samenleving behoort tot verschillende subculturen.
• jongerencultuur: subcultuur die specifiek leeft bij groepen jongeren (bijv. nozems of gothic)
• religieuze en etnische subculturen: subcultuur van mensen die behoren tot dezelfde etnische
groep (die uit hetzelfde land komen) en/of dezelfde religie hebben (bijv. Surinamers of
Christelijke subculturen)
• tegenculturen: groepen die zich verzetten tegen (delen van) de dominante cultuur of daar zelfs
een bedreiging voor vormen (bijv. Anonymous of Extinction Rebellion)
