Rechtsfilosofie
Week 1: Rechtspositivisme en natuurrecht: de verhouding tussen
recht en rechtvaardigheid
Centrale vragen:
a. Zijn onrechtvaardige wetten te beschouwen als geldend recht?
b. Moet de rechter onrechtvaardige wetten toepassen of mag de rechter van de
wet afwijken om een billijker resultaat te behalen?
c. In welke gevallen dient de rechter het beroep op dergelijke wetten wel of niet
honoreren?
Voor het antwoord op deze vragen zijn er 3 theorieën van 3 verschillende
auteurs:
1. Radbruch ( natuurrechtelijk standpunt )
2. Hart ( rechtspositivistisch standpunt )
3. Fuller ( neemt een tussenpositie in )
Antwoord op centrale vraag:
- Radbruch: Nee, als het conflict tussen wetten en rechtvaardigheid
onverdraaglijk is, dienen de wetten buiten toepassing te worden gelaten in het
concrete geval, en als zij bewust tegen gelijkheid zijn gericht, dan kunnen ze
überhaupt niet als recht worden aangemerkt.
- Hart: Ja, de juridische gelding van wetten is niet afhankelijk van enig moreel
oordeel over de inhoud daarvan. Ook zeer onrechtvaardige wetten kunnen
geldend zijn, al zijn ze moreel verwerpelijk.
- Fuller: Nee, onrechtvaardige wetten voldoen veelal niet aan de interne
moraliteit van het recht. Zij zijn daarom überhaupt niet als recht te
beschouwen.
,Natuurrecht - Radbruch ‘’Wettelijk onrecht en bovenwettelijk recht’’
- Noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid → indien door
mensen gemaakte wetten conflicteren met fundamentele natuurrechtelijke
normen, dan verliezen zij hun geldigheid.
- Wetten kunnen niet juridisch geldend zijn als ze in strijd zijn met deze
natuurrechtelijke fundamentele normen.
Radbruch's kritiek op het rechtspositivisme
- Het rechtspositivisme heeft Duitse juristen weerloos gemaakt ten opzichte van
het nazirecht → Zij pasten de wetten van de nazi’s kritiekloos toe, zonder de
moraliteit daarvan te beoordelen.
Radbruch verwerpt het rechtspositivisme en bepleit de natuurrechtelijke benadering
→ gelding van wetten hangt af van fundamentele natuurrechtelijke normen. Wetten
kunnen niet juridisch geldend zijn als ze in strijd zijn met deze natuurrechtelijke
fundamentele normen. Een rechter kan de wetten niet meer toepassen.
Positieve recht vindt volgens Radbruch in drie beginselen;
1. Doelmatigheid
De wetten dragen effectief bij aan een maatschappelijk doel.
2. Rechtszekerheid
De wetten worden consistent toegepast, rechters achtten zich strikt gebonden aan
de wet; de toepassing moet voorspelbaar zijn voor de burgers.
3. Rechtvaardigheid
Gelijke behandeling van gelijke gevallen; ongelijke behandeling voor ongelijke
gevallen.
In het normale geval:
- Heeft rechtszekerheid voorrang op doelmatigheid en rechtvaardigheid,
aangezien rechtszekerheid bijdraagt aan de doelmatigheid en
rechtvaardigheid.
Uitzondering → Geval van extreem wettelijk onrecht:
- Dan heeft rechtvaardigheid voorrang boven rechtszekerheid en
doelmatigheid, want rechtszekerheid en doelmatigheid worden betekenisloos
als ze niet kunnen bijdragen aan rechtvaardigheid.
,Radbruch’s Formule 1
Criterium: 'Mate van onverdraaglijkheid’.
- Conflict tussen rechtvaardigheid en rechtszekerheid?
→ Rechtszekerheid heeft voorrang, ook als de inhoud onrechtvaardig of
ondoelmatig is.
- Tenzij,
→ Het conflict tussen wet en rechtvaardigheid zo’n mate van
onverdraaglijkheid bereikt, dat de wet als ‘onjuist recht’ tijdelijk moet wijken
voor de rechtvaardigheid.
Gevolg = De rechter mag de wet buiten toepassing laten in het concrete geval
Radbruch’s Formule 2
Criterium: bewuste ontkenning van gelijkheid
- In sommige gevallen zijn positieve wetten zelfs zo onrechtvaardigheid
dat ze überhaupt niet als recht kunnen worden aangemerkt.
→ Waar de rechtvaardigheid zelfs niet wordt nagestreefd, waar de
gelijkheid, die de kern uitmaakt van rechtvaardigheid, bij uitvaardiging van
het positieve recht bewust wordt ontkend.
Gevolg = De rechter mag de wet buiten toepassing gelaten in alle gevallen.
Samenvatting Formule Radbruch
1. In normale geval: wetten zijn geldend en dienen te worden toegepast (ook als
zij onrechtvaardig zijn)
2. Tenzij, overdraaglijk conflict tussen wet en rechtvaardigheid → wet buiten
toepassing laten in concrete geval
3. Of; bewuste ontkenning van gelijkheid → geen recht → wet nooit geldend
geweest → wet buiten toepassing in alle gevallen.
Conclusie met betrekking tot het Nazirecht
- Groot deel van de nazi wetten zijn niet als recht aan te merken, zij ontberen
een juridisch karakter, omdat zij beuwst zijn gericht tegen de gelijkheid.
- Volgens Radbruch is het in strijd met de rechtvaardigheid dat dezelfde straf
wordt opgelegd voor uiteenlopende delicten, omdat rechtvaardigheid vereist
dat gelijke gevallen gelijk en ongelijke gevallen ongelijk worden behandeld.
Uiteenlopende delicten zijn ongelijke gevallen en mogen daarom niet gelijk
worden bestraft.
, Rechtspositivisme - Hart
- Geen noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid → de gelding
van wetten hangt af van formele kenmerken. Dit zijn kenmerken zoals:
a. Zijn de wetten uitgevaardigd door een bevoegde wetgever?
b. Zijn de wetten gepubliceerd volgens de geïnstitutionaliseerde normen?
- Ook onrechtvaardige wetten kunnen dus juridisch geldend zijn. ( de
consequentie )
Hart kritiek op Radbruch:
- De juridische gelding van het nazirecht staat los van morele oordelen over de
inhoud daarvan → de wetten waren moreel verwerpelijk, maar wel geldend
recht. ( rechtspositivistische benadering )
Centrale claim Hart
→ Er is geen noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid: in het recht
kunnen morele waarden tot uitdrukking komen, maar dat is niet noodzakelijk → ook
onrechtvaardige wetten kunnen geldig zijn.
Hart presenteert een theorie over de rechtsorde en moraliteit
→ Hij legt uit hoe deze rechtsorde zich moet verhouden tot moraliteit om een
stabiele rechtsorde te kunnen zijn.
- Een deel van de rechts deelnemers moeten het recht vrijwillig aanvaarden
- In elk geval is noodzakelijk dat ambtsdragers de rechtsregels vrijwillig
aanvaarden. ( zij moeten zich gebonden voelen )
→ Deze aanvaarding hoeft niet op morele gronden te geschieden; kan ook op grond
van eigen belang, gewoonte of conformisme etc.
❗ Dit betekent dus ook dat een rechtsorde met extreem onrechtvaardige wetten
stabiel kan zijn. ( slavenij, nazi, kolonialisme etc )
Met betrekking tot het Nazirecht
→ Het nazirecht werd op grote schaal vrijwillig aanvaard; misschien niet omdat
mensen het ermee eens waren en er moreel mee instemmen, maar dit wellicht deed
uit gewoonte of conformisme. In elk geval was er een stabiele rechtsorde, omdat de
ambtsdragers de naziwetten vrijwillig aanvaarden.
- Hart probeert hier te verklaren dat de gelding van het recht niet afhankelijk is
van moraliteit. Voor een stabiele rechtsorde is het voldoende dat
ambtsdragers vrijwillig instemmen met het beleid. Vrijwillig aanvaarden
betekent niet moreel instemmen, maar kan op allerlei andere gronden.
Week 1: Rechtspositivisme en natuurrecht: de verhouding tussen
recht en rechtvaardigheid
Centrale vragen:
a. Zijn onrechtvaardige wetten te beschouwen als geldend recht?
b. Moet de rechter onrechtvaardige wetten toepassen of mag de rechter van de
wet afwijken om een billijker resultaat te behalen?
c. In welke gevallen dient de rechter het beroep op dergelijke wetten wel of niet
honoreren?
Voor het antwoord op deze vragen zijn er 3 theorieën van 3 verschillende
auteurs:
1. Radbruch ( natuurrechtelijk standpunt )
2. Hart ( rechtspositivistisch standpunt )
3. Fuller ( neemt een tussenpositie in )
Antwoord op centrale vraag:
- Radbruch: Nee, als het conflict tussen wetten en rechtvaardigheid
onverdraaglijk is, dienen de wetten buiten toepassing te worden gelaten in het
concrete geval, en als zij bewust tegen gelijkheid zijn gericht, dan kunnen ze
überhaupt niet als recht worden aangemerkt.
- Hart: Ja, de juridische gelding van wetten is niet afhankelijk van enig moreel
oordeel over de inhoud daarvan. Ook zeer onrechtvaardige wetten kunnen
geldend zijn, al zijn ze moreel verwerpelijk.
- Fuller: Nee, onrechtvaardige wetten voldoen veelal niet aan de interne
moraliteit van het recht. Zij zijn daarom überhaupt niet als recht te
beschouwen.
,Natuurrecht - Radbruch ‘’Wettelijk onrecht en bovenwettelijk recht’’
- Noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid → indien door
mensen gemaakte wetten conflicteren met fundamentele natuurrechtelijke
normen, dan verliezen zij hun geldigheid.
- Wetten kunnen niet juridisch geldend zijn als ze in strijd zijn met deze
natuurrechtelijke fundamentele normen.
Radbruch's kritiek op het rechtspositivisme
- Het rechtspositivisme heeft Duitse juristen weerloos gemaakt ten opzichte van
het nazirecht → Zij pasten de wetten van de nazi’s kritiekloos toe, zonder de
moraliteit daarvan te beoordelen.
Radbruch verwerpt het rechtspositivisme en bepleit de natuurrechtelijke benadering
→ gelding van wetten hangt af van fundamentele natuurrechtelijke normen. Wetten
kunnen niet juridisch geldend zijn als ze in strijd zijn met deze natuurrechtelijke
fundamentele normen. Een rechter kan de wetten niet meer toepassen.
Positieve recht vindt volgens Radbruch in drie beginselen;
1. Doelmatigheid
De wetten dragen effectief bij aan een maatschappelijk doel.
2. Rechtszekerheid
De wetten worden consistent toegepast, rechters achtten zich strikt gebonden aan
de wet; de toepassing moet voorspelbaar zijn voor de burgers.
3. Rechtvaardigheid
Gelijke behandeling van gelijke gevallen; ongelijke behandeling voor ongelijke
gevallen.
In het normale geval:
- Heeft rechtszekerheid voorrang op doelmatigheid en rechtvaardigheid,
aangezien rechtszekerheid bijdraagt aan de doelmatigheid en
rechtvaardigheid.
Uitzondering → Geval van extreem wettelijk onrecht:
- Dan heeft rechtvaardigheid voorrang boven rechtszekerheid en
doelmatigheid, want rechtszekerheid en doelmatigheid worden betekenisloos
als ze niet kunnen bijdragen aan rechtvaardigheid.
,Radbruch’s Formule 1
Criterium: 'Mate van onverdraaglijkheid’.
- Conflict tussen rechtvaardigheid en rechtszekerheid?
→ Rechtszekerheid heeft voorrang, ook als de inhoud onrechtvaardig of
ondoelmatig is.
- Tenzij,
→ Het conflict tussen wet en rechtvaardigheid zo’n mate van
onverdraaglijkheid bereikt, dat de wet als ‘onjuist recht’ tijdelijk moet wijken
voor de rechtvaardigheid.
Gevolg = De rechter mag de wet buiten toepassing laten in het concrete geval
Radbruch’s Formule 2
Criterium: bewuste ontkenning van gelijkheid
- In sommige gevallen zijn positieve wetten zelfs zo onrechtvaardigheid
dat ze überhaupt niet als recht kunnen worden aangemerkt.
→ Waar de rechtvaardigheid zelfs niet wordt nagestreefd, waar de
gelijkheid, die de kern uitmaakt van rechtvaardigheid, bij uitvaardiging van
het positieve recht bewust wordt ontkend.
Gevolg = De rechter mag de wet buiten toepassing gelaten in alle gevallen.
Samenvatting Formule Radbruch
1. In normale geval: wetten zijn geldend en dienen te worden toegepast (ook als
zij onrechtvaardig zijn)
2. Tenzij, overdraaglijk conflict tussen wet en rechtvaardigheid → wet buiten
toepassing laten in concrete geval
3. Of; bewuste ontkenning van gelijkheid → geen recht → wet nooit geldend
geweest → wet buiten toepassing in alle gevallen.
Conclusie met betrekking tot het Nazirecht
- Groot deel van de nazi wetten zijn niet als recht aan te merken, zij ontberen
een juridisch karakter, omdat zij beuwst zijn gericht tegen de gelijkheid.
- Volgens Radbruch is het in strijd met de rechtvaardigheid dat dezelfde straf
wordt opgelegd voor uiteenlopende delicten, omdat rechtvaardigheid vereist
dat gelijke gevallen gelijk en ongelijke gevallen ongelijk worden behandeld.
Uiteenlopende delicten zijn ongelijke gevallen en mogen daarom niet gelijk
worden bestraft.
, Rechtspositivisme - Hart
- Geen noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid → de gelding
van wetten hangt af van formele kenmerken. Dit zijn kenmerken zoals:
a. Zijn de wetten uitgevaardigd door een bevoegde wetgever?
b. Zijn de wetten gepubliceerd volgens de geïnstitutionaliseerde normen?
- Ook onrechtvaardige wetten kunnen dus juridisch geldend zijn. ( de
consequentie )
Hart kritiek op Radbruch:
- De juridische gelding van het nazirecht staat los van morele oordelen over de
inhoud daarvan → de wetten waren moreel verwerpelijk, maar wel geldend
recht. ( rechtspositivistische benadering )
Centrale claim Hart
→ Er is geen noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid: in het recht
kunnen morele waarden tot uitdrukking komen, maar dat is niet noodzakelijk → ook
onrechtvaardige wetten kunnen geldig zijn.
Hart presenteert een theorie over de rechtsorde en moraliteit
→ Hij legt uit hoe deze rechtsorde zich moet verhouden tot moraliteit om een
stabiele rechtsorde te kunnen zijn.
- Een deel van de rechts deelnemers moeten het recht vrijwillig aanvaarden
- In elk geval is noodzakelijk dat ambtsdragers de rechtsregels vrijwillig
aanvaarden. ( zij moeten zich gebonden voelen )
→ Deze aanvaarding hoeft niet op morele gronden te geschieden; kan ook op grond
van eigen belang, gewoonte of conformisme etc.
❗ Dit betekent dus ook dat een rechtsorde met extreem onrechtvaardige wetten
stabiel kan zijn. ( slavenij, nazi, kolonialisme etc )
Met betrekking tot het Nazirecht
→ Het nazirecht werd op grote schaal vrijwillig aanvaard; misschien niet omdat
mensen het ermee eens waren en er moreel mee instemmen, maar dit wellicht deed
uit gewoonte of conformisme. In elk geval was er een stabiele rechtsorde, omdat de
ambtsdragers de naziwetten vrijwillig aanvaarden.
- Hart probeert hier te verklaren dat de gelding van het recht niet afhankelijk is
van moraliteit. Voor een stabiele rechtsorde is het voldoende dat
ambtsdragers vrijwillig instemmen met het beleid. Vrijwillig aanvaarden
betekent niet moreel instemmen, maar kan op allerlei andere gronden.
