1.8 Hoe dacht men vroeger en hoe denkt men nu over de relatie tussen erfelijke aanleg
een omgevingsinvloeden
Factoren die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van menselijke eigenschappen zijn
nature en nurture:
- nature verwijst naar aangeboren, genetische eigenschappen die iemands
kenmerken en gedrag bepalen
- nurture verwijst naar opvoeding, leefomgeving en levenservaringen die iemands
eigenschappen vormen
Bij een gen-omgevingscorrelatie (correlatie = verband) zijn genen en omgeving niet
onafhankelijk van elkaar, maar hangen ze juist samen à je genetische aanleg beïnvloed
welke omgevingen je meemaakt. Er bestaan drie gen-omgevingscorrelatie op
verschillende leeftijden:
1. passieve gen-omgevingscorrelatie: biologische ouders geven niet alleen
genen door, maar ook een omgeving die daarbij past (bijv. muzikale ouders geven
muzikale genen door, maar ook een huis vol instrumenten).
2. evocatief gen-omgevingscorrelatie: genetische eigenschappen roepen
reacties op in een omgeving (bijv. actieve vrolijke kinderen krijgen vaak meer
positieve aandacht dan verlegen kinderen).
3. actieve gen-omgevingscorrelatie: oudere kinderen en volwassenen zoeken zelf
actief omgevingen die passen bij hun genetische aanleg.
Gen-omgevingsinteractie = je genen bepalen hoe je reageert op een bepaalde
omgeving. Erfelijk voorbereid gedrag is als iemands DNA niet van te voren bepaald
hoe hij zich gaat ontwikkelen, maar dat de werking van iemands DNA afhankelijk is van
een omgeving met bepaalde factoren.
2 Hoe onze hersenen werken en zich ontwikkelen
Oefening maakt niet alleen het lichaam, maar ook de hersenen sterker vooral op jonge
leeftijd. Hoe de hersenen zich ontwikkelen en specialiseren is afhankelijk van:
1. erfelijke aanleg: de algemene structuur van de hersenen is vastgelegd in onze
genen, zo krijgt iedereen twee hersenhelften met ongeveer 90 miljard
zenuwcellen. Dit betekent dat jonge kinderen over de hele wereld aanleg hebben
om te leren, sporten, taal te spreken en groeien bijvoorbeeld.
2. omgeving: invloeden uit omgeving waar je opgroeit, bijvoorbeeld welke taal een
kind gaat spreken of welke sport hij gaat beoefenen.
3. oefening: de organisatie van de hersenen is afhankelijk van eigen inzet, de
hoeveelheid waarin je bepaalde hersendelen oefent.
De aanmaak van zenuwcellen heet neurogene. Er zijn twee processen die zowel de
flexibiliteit van de hersenen als de mogelijkheid tot specialisatie van de hersencellen
bepalen:
- synaptogenese: toename van het aantal verbindingen van een zenuwcel met
andere zenuwcellen, de verbindingen (synapsen) zijn er al vanaf de geboorte maar
worden in de eerste jaren ontwikkeld.
- terugsnoeien (pruning): het verminderen van het aantal synapsen,
verbindingen die veel gebruikt worden en die groter en sterker worden gaan ten
koste van verbindingen die niet of heel weinig gebruikt worden.
Neuraal netwerk = een groep zenuwcellen die samenwerken bij een bepaalde
vaardigheid, de netwerken in onze hersenen waarmee we handelingen en denken
aansturen, worden sterker als we ze veel gebruiken.
,De netwerken die we niet gebruiken worden zwakker en kunnen uiteindelijk verdwijnen.
Niet alle delen in de hersenen ontwikkelen zich op hetzelfde tempo.
De plasticiteit of kneedbaarheid van het brein is de capaciteit van het brein om te
reorganiseren, kan zowel veranderen in het functioneren als in de prestaties à neemt met
de jaren af, maar verdwijnt niet.
Door de drie invloeden (erfelijke aanleg, omgeving en oefening) zijn onze breinen
verschillend, de erfelijke aanleg is niet te beïnvloeden, de andere twee wel:
- de dikte van onze hersenschors wordt beïnvloed door hoe vaak we een bepaald
gedeelte gebruiken: hoe dikker een bepaald gedeelte, hoe meer dat getraind is
(hoe meer verbindingen/ synapsen)
Sommige vaardigheden kunnen alleen goed aangeleerd worden tijdens de sensitieve (of
gevoelige) periode. Ook tijdens de ontwikkeling van menselijke hersenen en het
menselijke lichaam zijn er sensitieve perioden à tijdens een sensitieve periode is een
specifiek deel of systeem van het brein extreem gevoelig voor invloeden uit de omgeving,
de effecten kunnen positief maar ook negatief zijn.
Volwassen neurogenese = het aanmaken van nieuwe hersencellen door het brein, dat
vindt niet plaats doordat één cel splits in twee cellen. Maar nieuwe cellen worden aan
gemaakt in de hippocampus.
- Hippocampus maakt nieuwe hersencellen aan en ligt aan de binnenzijde van de
slaapkwab, we hebben er in elke hersenhelft één. (speelt een rol bij leerprocessen
en stemming)
Synaptogenese (aanmaak nieuwe synapsen) in de frontale kwab gebeurt vooral tijdens
het begin van de adolescentie. Puberhersenen werken tijdens de groeispurt anders à de
frontale kwab is dan nog niet uitgerijpt.
Tijdens de zwangerschap veranderen de hersenen van de vrouw in moederhersenen. Ook
bestaat er zo iets als vaderhersenen. In de eerste weken van ouderschap ontstaan veel
nieuwe hersencellen in de hippocampus.
Bij een beroerte of CVA (cerebrovasculair accident) is de zuurstoftoevoer naar de
hersenen even verstoord. Het kan veroorzaakt worden door een verstopping van een ader
of bloeding.
à constraint induced (movement) therapy is als de hersenfuncties worden
gestimuleerd door de ledenmaten te stimuleren die door de getroffen hersenhelften
worden aangestuurd, dit wordt gedaan door de bewegingen van de goed functionerende
ledenmaten in te perken.
Positieve omgevingsfactoren voor de ontwikkeling van het brein zijn:
- oefenen: verbindingen tussen hersencellen verdwijnen, ontstaan, verzwakken of
versterken door hoe ze gebruikt worden.
- bewegen en sporten: bij veel bewegen zijn de netwerken in de hersenen actief die
de motoriek aansturen, deze netwerken hebben een overlap met de netwerken die
de cognitieve prestaties aansturen.
- een goede nachtrust: tijdens slaap worden lichaamscellen hersteld, eventuele
ziektekiemen verwijderd, groei hormonen aangemaakt en het correct onthouden
van wat er de voorafgaande dag geleerd is.
- gezonde voeding: hersenen kunnen, in tegenstelling tot spieren, geen
energievoorraad aanleggen. Richtlijnen zijn de schijf van vijf of de actieve
voedingsdriehoek. Omega-3-vetzuren dragen bij aan een goede myelinisatie
(omhuld laagje myeline, werkt als isolatie) van de hersenen.
, - met denken de hersenen veranderen: gedachten kunnen de structuur van de
hersenen beïnvloeden. Door te visualiseren met grote concentratie kan de
hersenschors veranderen. Ook psychotherapie waarbij geprobeerd wordt om de
gedachten van de patiënt te veranderen, blijkt tot veranderingen in de structuur
van de hersenen te kunnen leiden. Er zijn veel aanwijzingen dat door meditatie de
structuur en het functioneren kan veranderen.
- vriendschappen en sociale contacten: mensen kunnen warme relaties aanknopen
met andere mensen met wie zij genen delen, mensen met vrienden hebben meer
van de neurotransmitter dopamine in de hersenen dan mensen met weinig of
geen vrienden.
Vier voorbeelden van negatieve invloeden uit de omgeving op de ontwikkeling van de
hersenen zijn:
- negatieve invloeden tijdens de zwangerschap: als een zwangere vrouw drugs,
alcohol of tabak gebruikt, dan kunnen deze middelen het ongeboren kind
bereiken. De mate waarin de zwangere vrouw stress ervaart, kan negatieve
invloed hebben op de hersenontwikkeling van het ongeboren kind.
- aanhoudende stress na geboorte en trauma's: aanhoudende stress bij mensen
van welke leeftijd dan ook (man of vrouw) is slecht voor het functioneren van
de hersenen. Het stresshormoon cortisol geeft aan hoeveel stress iemand
ervaart. Het hersengebied de amygdala wordt ook negatief beïnvloed door
ernstige stress.
armoede: kinderen die in armoede opgroeien, zijn gevoelig om de stress van
hun verzorgers over te nemen. Kinderen die in armoede opgroeien hebben
minder synapsen en minder stevige verbindingen tussen hersencellen.
- alcohol- en middelengebruik door jezelf: alcohol- en drugsgebruik tijdens de
adolescentie brengt meer schade toe doordat belangrijke delen van de
hersenen zich snel ontwikkelen. Alcohol belemmert de aanmaak van nieuwe
hersencellen en de verbindingen tussen bestaande hersencellen overleven
minder goed. De plasticiteit van de hersenen wordt verminderd, ook het
gebruik van andere middelen heeft negatieve invloed op de rijping en werking
van het brein.
3.4 Welke processen spelen een rol bij onze waarneming?
Er zijn drie verschillende processen die een rol spelen bij het tot stand komen van
waarneming:
1. selectiviteit: niet alles kunnen we bewust verwerken en ook niet alles is even
belangrijk, zintuigen en bijbehorende hersendelen maken tijdens het proces van
waarnemen keuzes à dit gaat automatisch en onbewust.
2. adaptie: onze zintuigen zijn extreem gevoelig voor verandering, iets dat steeds
hetzelfde blijft nemen we nauwelijks waar. Aanpassing aan een constant geluid,
beeld of geur is een onbewust en automatisch proces à het aanpassen aan een
constante prikkel zorgt ervoor dat onze zintuigen en hersenen de ruimte hebben
om op andere belangrijke zaken te letten (veranderingen)
3. relativiteit: als we iets waarnemen doen we dat ten opzichte van iets anders, we
nemen verhoudingen waar. Onze waarneming is nooit absoluut of objectief, maar
altijd relatief à bijv in de winter van buiten naar binnen lopen, dan is het binnen in
verhouding warm.
3.5 Is onze waarneming objectief?
Het bottum-upproces is het mechanisme waar de meeste mensen als eerste aan
denken. Het tweede proces is het top-down, gebaseerd op wat onze hersenen
verwachten waar te nemen op grond van kennis, herinneringen en emoties. Top-down
een omgevingsinvloeden
Factoren die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van menselijke eigenschappen zijn
nature en nurture:
- nature verwijst naar aangeboren, genetische eigenschappen die iemands
kenmerken en gedrag bepalen
- nurture verwijst naar opvoeding, leefomgeving en levenservaringen die iemands
eigenschappen vormen
Bij een gen-omgevingscorrelatie (correlatie = verband) zijn genen en omgeving niet
onafhankelijk van elkaar, maar hangen ze juist samen à je genetische aanleg beïnvloed
welke omgevingen je meemaakt. Er bestaan drie gen-omgevingscorrelatie op
verschillende leeftijden:
1. passieve gen-omgevingscorrelatie: biologische ouders geven niet alleen
genen door, maar ook een omgeving die daarbij past (bijv. muzikale ouders geven
muzikale genen door, maar ook een huis vol instrumenten).
2. evocatief gen-omgevingscorrelatie: genetische eigenschappen roepen
reacties op in een omgeving (bijv. actieve vrolijke kinderen krijgen vaak meer
positieve aandacht dan verlegen kinderen).
3. actieve gen-omgevingscorrelatie: oudere kinderen en volwassenen zoeken zelf
actief omgevingen die passen bij hun genetische aanleg.
Gen-omgevingsinteractie = je genen bepalen hoe je reageert op een bepaalde
omgeving. Erfelijk voorbereid gedrag is als iemands DNA niet van te voren bepaald
hoe hij zich gaat ontwikkelen, maar dat de werking van iemands DNA afhankelijk is van
een omgeving met bepaalde factoren.
2 Hoe onze hersenen werken en zich ontwikkelen
Oefening maakt niet alleen het lichaam, maar ook de hersenen sterker vooral op jonge
leeftijd. Hoe de hersenen zich ontwikkelen en specialiseren is afhankelijk van:
1. erfelijke aanleg: de algemene structuur van de hersenen is vastgelegd in onze
genen, zo krijgt iedereen twee hersenhelften met ongeveer 90 miljard
zenuwcellen. Dit betekent dat jonge kinderen over de hele wereld aanleg hebben
om te leren, sporten, taal te spreken en groeien bijvoorbeeld.
2. omgeving: invloeden uit omgeving waar je opgroeit, bijvoorbeeld welke taal een
kind gaat spreken of welke sport hij gaat beoefenen.
3. oefening: de organisatie van de hersenen is afhankelijk van eigen inzet, de
hoeveelheid waarin je bepaalde hersendelen oefent.
De aanmaak van zenuwcellen heet neurogene. Er zijn twee processen die zowel de
flexibiliteit van de hersenen als de mogelijkheid tot specialisatie van de hersencellen
bepalen:
- synaptogenese: toename van het aantal verbindingen van een zenuwcel met
andere zenuwcellen, de verbindingen (synapsen) zijn er al vanaf de geboorte maar
worden in de eerste jaren ontwikkeld.
- terugsnoeien (pruning): het verminderen van het aantal synapsen,
verbindingen die veel gebruikt worden en die groter en sterker worden gaan ten
koste van verbindingen die niet of heel weinig gebruikt worden.
Neuraal netwerk = een groep zenuwcellen die samenwerken bij een bepaalde
vaardigheid, de netwerken in onze hersenen waarmee we handelingen en denken
aansturen, worden sterker als we ze veel gebruiken.
,De netwerken die we niet gebruiken worden zwakker en kunnen uiteindelijk verdwijnen.
Niet alle delen in de hersenen ontwikkelen zich op hetzelfde tempo.
De plasticiteit of kneedbaarheid van het brein is de capaciteit van het brein om te
reorganiseren, kan zowel veranderen in het functioneren als in de prestaties à neemt met
de jaren af, maar verdwijnt niet.
Door de drie invloeden (erfelijke aanleg, omgeving en oefening) zijn onze breinen
verschillend, de erfelijke aanleg is niet te beïnvloeden, de andere twee wel:
- de dikte van onze hersenschors wordt beïnvloed door hoe vaak we een bepaald
gedeelte gebruiken: hoe dikker een bepaald gedeelte, hoe meer dat getraind is
(hoe meer verbindingen/ synapsen)
Sommige vaardigheden kunnen alleen goed aangeleerd worden tijdens de sensitieve (of
gevoelige) periode. Ook tijdens de ontwikkeling van menselijke hersenen en het
menselijke lichaam zijn er sensitieve perioden à tijdens een sensitieve periode is een
specifiek deel of systeem van het brein extreem gevoelig voor invloeden uit de omgeving,
de effecten kunnen positief maar ook negatief zijn.
Volwassen neurogenese = het aanmaken van nieuwe hersencellen door het brein, dat
vindt niet plaats doordat één cel splits in twee cellen. Maar nieuwe cellen worden aan
gemaakt in de hippocampus.
- Hippocampus maakt nieuwe hersencellen aan en ligt aan de binnenzijde van de
slaapkwab, we hebben er in elke hersenhelft één. (speelt een rol bij leerprocessen
en stemming)
Synaptogenese (aanmaak nieuwe synapsen) in de frontale kwab gebeurt vooral tijdens
het begin van de adolescentie. Puberhersenen werken tijdens de groeispurt anders à de
frontale kwab is dan nog niet uitgerijpt.
Tijdens de zwangerschap veranderen de hersenen van de vrouw in moederhersenen. Ook
bestaat er zo iets als vaderhersenen. In de eerste weken van ouderschap ontstaan veel
nieuwe hersencellen in de hippocampus.
Bij een beroerte of CVA (cerebrovasculair accident) is de zuurstoftoevoer naar de
hersenen even verstoord. Het kan veroorzaakt worden door een verstopping van een ader
of bloeding.
à constraint induced (movement) therapy is als de hersenfuncties worden
gestimuleerd door de ledenmaten te stimuleren die door de getroffen hersenhelften
worden aangestuurd, dit wordt gedaan door de bewegingen van de goed functionerende
ledenmaten in te perken.
Positieve omgevingsfactoren voor de ontwikkeling van het brein zijn:
- oefenen: verbindingen tussen hersencellen verdwijnen, ontstaan, verzwakken of
versterken door hoe ze gebruikt worden.
- bewegen en sporten: bij veel bewegen zijn de netwerken in de hersenen actief die
de motoriek aansturen, deze netwerken hebben een overlap met de netwerken die
de cognitieve prestaties aansturen.
- een goede nachtrust: tijdens slaap worden lichaamscellen hersteld, eventuele
ziektekiemen verwijderd, groei hormonen aangemaakt en het correct onthouden
van wat er de voorafgaande dag geleerd is.
- gezonde voeding: hersenen kunnen, in tegenstelling tot spieren, geen
energievoorraad aanleggen. Richtlijnen zijn de schijf van vijf of de actieve
voedingsdriehoek. Omega-3-vetzuren dragen bij aan een goede myelinisatie
(omhuld laagje myeline, werkt als isolatie) van de hersenen.
, - met denken de hersenen veranderen: gedachten kunnen de structuur van de
hersenen beïnvloeden. Door te visualiseren met grote concentratie kan de
hersenschors veranderen. Ook psychotherapie waarbij geprobeerd wordt om de
gedachten van de patiënt te veranderen, blijkt tot veranderingen in de structuur
van de hersenen te kunnen leiden. Er zijn veel aanwijzingen dat door meditatie de
structuur en het functioneren kan veranderen.
- vriendschappen en sociale contacten: mensen kunnen warme relaties aanknopen
met andere mensen met wie zij genen delen, mensen met vrienden hebben meer
van de neurotransmitter dopamine in de hersenen dan mensen met weinig of
geen vrienden.
Vier voorbeelden van negatieve invloeden uit de omgeving op de ontwikkeling van de
hersenen zijn:
- negatieve invloeden tijdens de zwangerschap: als een zwangere vrouw drugs,
alcohol of tabak gebruikt, dan kunnen deze middelen het ongeboren kind
bereiken. De mate waarin de zwangere vrouw stress ervaart, kan negatieve
invloed hebben op de hersenontwikkeling van het ongeboren kind.
- aanhoudende stress na geboorte en trauma's: aanhoudende stress bij mensen
van welke leeftijd dan ook (man of vrouw) is slecht voor het functioneren van
de hersenen. Het stresshormoon cortisol geeft aan hoeveel stress iemand
ervaart. Het hersengebied de amygdala wordt ook negatief beïnvloed door
ernstige stress.
armoede: kinderen die in armoede opgroeien, zijn gevoelig om de stress van
hun verzorgers over te nemen. Kinderen die in armoede opgroeien hebben
minder synapsen en minder stevige verbindingen tussen hersencellen.
- alcohol- en middelengebruik door jezelf: alcohol- en drugsgebruik tijdens de
adolescentie brengt meer schade toe doordat belangrijke delen van de
hersenen zich snel ontwikkelen. Alcohol belemmert de aanmaak van nieuwe
hersencellen en de verbindingen tussen bestaande hersencellen overleven
minder goed. De plasticiteit van de hersenen wordt verminderd, ook het
gebruik van andere middelen heeft negatieve invloed op de rijping en werking
van het brein.
3.4 Welke processen spelen een rol bij onze waarneming?
Er zijn drie verschillende processen die een rol spelen bij het tot stand komen van
waarneming:
1. selectiviteit: niet alles kunnen we bewust verwerken en ook niet alles is even
belangrijk, zintuigen en bijbehorende hersendelen maken tijdens het proces van
waarnemen keuzes à dit gaat automatisch en onbewust.
2. adaptie: onze zintuigen zijn extreem gevoelig voor verandering, iets dat steeds
hetzelfde blijft nemen we nauwelijks waar. Aanpassing aan een constant geluid,
beeld of geur is een onbewust en automatisch proces à het aanpassen aan een
constante prikkel zorgt ervoor dat onze zintuigen en hersenen de ruimte hebben
om op andere belangrijke zaken te letten (veranderingen)
3. relativiteit: als we iets waarnemen doen we dat ten opzichte van iets anders, we
nemen verhoudingen waar. Onze waarneming is nooit absoluut of objectief, maar
altijd relatief à bijv in de winter van buiten naar binnen lopen, dan is het binnen in
verhouding warm.
3.5 Is onze waarneming objectief?
Het bottum-upproces is het mechanisme waar de meeste mensen als eerste aan
denken. Het tweede proces is het top-down, gebaseerd op wat onze hersenen
verwachten waar te nemen op grond van kennis, herinneringen en emoties. Top-down
