Boeken:
Willems, J. (2015). Anders kijken: Theorie en praktijk van de systeembenadering (3e dr.).
Houten: Bohn Stafleu van Loghum. ISBN: 9789036808439.
Jumelet, H. & Wenink, J. (2013). Zorg voor onszelf? Eigen kracht van jeugdigen, opvoeders
en omgeving, grenzen en mogelijkheden voor beleid en praktijk (2e dr.) SWP. ISBN:
9789088503290.
Verplichte hoofdstukken: 6 t/m 8, 14 t/m 19, 22 t/m 26
Artikelen:
Dalen, A. van. (2012). Hoofdstuk 5 Buurtzorg Nederland: van niche naar rolmodel. In:
Zorgvernieuwing: Over anders besturen en organiseren. (pp. 143 – 234). Den Haag: Boom
Lemma. ISBN: 9789059319165.
Hoffman, E. (2013). ‘Een systeemtheoretische benadering van interculturele
communicatie’. In: Interculturele gespreksvoering. Bohn Stafleu van Lochum. ISBN
9789036802949. Hoofdstuk 1, 4 en 5.
Nabuurs, M. (2015). ‘Hedendaagse systeemgerichte methodieken’. In: Basisboek
systeemgericht werken. Amersfoort: Thiememeulenhof. ISBN 9789006951905. Hoofdstuk
5.
Projectgroep professioneel verankerd (2013). Handreiking Maatschappelijke
Ondersteuning. Kenmerken van professioneel ondersteunen. Utrecht: MOVISIE. ISBN:
9789088690952.
, Samenvatting „Zorg voor onszelf?” (Jumelet & Wenink, 2013)
Deel I – De pedagogische civil society en eigen kracht (Hoofdstuk 6–8)
Hoofdstuk 6 – De pedagogische civil society: een normatief concept
Dit hoofdstuk introduceert PCS als een ideaal waarbij burgers – ouders, vrijwilligers en
buurtbewoners – samen opvoeding en opgroeien dragen. PCS is geen neutraal begrip: het
legt een normatief appel op actieve betrokkenheid en gedeelde waarden, maar vereist
afdwingbare voorwaarden zoals sociale cohesie en gelijkwaardige participatie.
Beleidsmakers moeten PCS zien als leidraad én als kritisch te toetsen ideaal, want niet
elke gemeenschap beschikt over voldoende draagvlak en eigen kracht.
Belangrijke begrippen
- Pedagogische civil society (PCS): burgermaatschappij met opvoedkundige
verantwoordelijkheden
- Normatief laden: verlangen naar gedeelde waarden én actieve rol
van burgers
- Capaciteitsvoorwaarde: sociale cohesie en infrastructuur die PCS
mogelijk maken
Hoofdstuk 7 – Eigen kracht en kwetsbaarheid
Eigen kracht wordt vaak gehyped als hét uitgangspunt, maar kan kwetsbare gezinnen in
problemen brengen. Dit hoofdstuk waarschuwt dat ‘eigen kracht’ niet universeel
toepasbaar is; er is een spanningsveld tussen het ideaal van zelfredzaamheid en de
realiteit van psychische of sociale kwetsbaarheid. Het pleidooi is voor maatwerk:
faciliteren van eigen kracht mét erkenning van noodzakelijke professionele of informele
ondersteuning.
Belangrijke begrippen
- Zelfredzaamheid versus kwetsbaarheid
- Faciliterend beleid: maatregelen die eigen kracht mogelijk maken zonder te
overvragen
- Stigmatiseringsrisico: schuldgevoel bij mislukte eigen kracht
Hoofdstuk 8 – De rol van professionals in een krachtgerichte benadering
De professionele rol verschuift van sturend naar coachend: professionals faciliteren
zelfregie zonder over te nemen. Relationele afstemming is cruciaal: aansluiten bij de
leefwereld van opvoeders en jeugdigen, met oog voor signalen van overbelasting.
Krachtgericht werken vraagt vakmanschap, ethisch bewustzijn en flexibiliteit, zodat
professionals niet alleen expertise inzetten, maar ook kwetsbaarheid en autonomie
balanceren.
Belangrijke begrippen
- Coachende houding: ondersteuning zonder overnemen
- Relationele afstemming: aansluiten bij normen en rituelen van opvoeders
,- Situatiegebonden maatwerk: professionalisering met oog voor context
Deel I – Pedagogische Civil Society en Eigen Kracht (H6–H8)
Kernconcepten & Models
• Pedagogische Civil Society (PCS): “Dat deel van de samenleving waar burgers
vrijwillig verantwoordelijkheid nemen voor een pedagogisch klimaat” (ZonMw, 2010).
• Eigen kracht: het vermogen van individuen om hun leven en opvoedingssituaties
zelf vorm te geven.
• Faciliterend beleid: condities scheppen die zelfredzaamheid bevorderen zonder te
overvragen.
Theoretisch Kader
• Stress-Process Model (Pearlin et al., 1990): verklaart hoe sociale steun in PCS stress
kan bufferen.
• Transactioneel Coping Model (Lazarus & Folkman, 1984): onderstreept waarom
maatwerk nodig is bij kwetsbare gezinnen.
Samenvatting Hoofdstukken
• H6 (normatief laden PCS): PCS is geen neutraal ideaal; het vereist sociale cohesie,
infrastructuur en gedeelde waarden.
Voorbeeld: een burgerinitiatief voor speelstraten slagen alleen bij voldoende
buurtbetrokkenheid.
• H7 (spanning zelfredzaamheid–kwetsbaarheid): eigen kracht mag geen excuus zijn
om hulp te weigeren; kwetsbare gezinnen hebben vaak professionele back-up nodig.
Praktijkcase: alleenstaande ouder met psychische problematiek overschrijdt eigen
draagkracht.
• H8 (rol professionals): professionals schakelen over van sturend naar coachend; zij
“faciliteren zelfregie” door relationele afstemming met opvoeders.
Illustratie: wijkcoach die met ouders in gesprek gaat over haalbare opvoeddomeinen.
Kritische Reflectie
• In hoeverre kan PCS werken in wijken met weinig sociale cohesie?
• Wanneer leidt de oproep tot eigen kracht tot stigmatisering of schuldgevoel?
Beleids- en Praktijkimplicaties
• Investeer in buurtinfrastructuur (ontmoetingsplekken, digitale platforms).
• Ontwikkel trainingsmodules voor professionals in coachende gespreksvoering.
PCS & Eigen Kracht (Jumelet & Wenink H6–H8)
Casus: Alleenstaande ouder A (30 jr) met twee kinderen verhuist naar een nieuwe wijk.
, - Stap 1: Breng het informele netwerk in kaart (ecogram) om buren, familie en
wijkinitiatieven te identificeren.
- Stap 2: Organiseer een circulair gesprek met ouder A, buurtcoach en twee vrijwilligers
(circulaire vragen) over gewenste ondersteuning.
- Stap 3: Stel samen een coachplan op: wijkcoach faciliteert inspraak (eigen kracht),
met een maandelijkse reflectiesessie.
- Stap 4: Evalueer na 6 weken de sociale cohesie en mate van zelfredzaamheid met
een korte vragenlijst (PSS-schaal).
Deel II – Netwerk, empowerment en beleidsinvloed (Hoofdstuk 14–19)
Hoofdstuk 14 – De kracht van informele netwerken
Informele netwerken (familie, buren, vrienden) zijn onmisbaar in
opvoedingsondersteuning en vaak effectiever dan formele hulp. Beleidsinterventies
richten zich op het zichtbaar maken en verbinden van deze netwerken, bijvoorbeeld via
buurtinitiatieven of peer-support. Tegelijkertijd waarschuwt het hoofdstuk voor
overbelasting van informele krachten en benadrukt het belang van een zorgvuldige
afstemming met professionals.
Belangrijke begrippen
- Informele steun
- Peer-support
- Overbelasting van netwerk
Hoofdstuk 15 – Vrijwilligers in de jeugdzorg
Vrijwilligers vormen een laagdrempelige schakel bij lichte opvoedvraagstukken en
preventie. Reliëf ontstaat door duidelijke rolafbakening, training en supervisie om
rolverwarring te voorkomen. Een hybride model van professionals én vrijwilligers benut
beide werelden: formele expertise en informele betrokkenheid.
Belangrijke begrippen
- Rolafbakening
- Hybride zorgmodel
- Preventieve inzet
Hoofdstuk 16 – De grenzen van eigen kracht
Niet alle gezinnen hebben de sociale, financiële of psychische draagkracht om
zelfredzaam te blijven. Dit hoofdstuk signaleert dat eigen kracht grensoverschrijdend kan
worden: structurele armoede, eenzaamheid of psychische problematiek beperken de
mogelijkheden. Beleidsmatig is erkenning van deze grenzen essentieel; langdurige en
intensieve ondersteuning blijft voor sommige gezinnen onvermijdelijk.
Belangrijke begrippen
- Structurele belemmeringen
- Grenzen van zelfredzaamheid
- Langdurige ondersteuning
Willems, J. (2015). Anders kijken: Theorie en praktijk van de systeembenadering (3e dr.).
Houten: Bohn Stafleu van Loghum. ISBN: 9789036808439.
Jumelet, H. & Wenink, J. (2013). Zorg voor onszelf? Eigen kracht van jeugdigen, opvoeders
en omgeving, grenzen en mogelijkheden voor beleid en praktijk (2e dr.) SWP. ISBN:
9789088503290.
Verplichte hoofdstukken: 6 t/m 8, 14 t/m 19, 22 t/m 26
Artikelen:
Dalen, A. van. (2012). Hoofdstuk 5 Buurtzorg Nederland: van niche naar rolmodel. In:
Zorgvernieuwing: Over anders besturen en organiseren. (pp. 143 – 234). Den Haag: Boom
Lemma. ISBN: 9789059319165.
Hoffman, E. (2013). ‘Een systeemtheoretische benadering van interculturele
communicatie’. In: Interculturele gespreksvoering. Bohn Stafleu van Lochum. ISBN
9789036802949. Hoofdstuk 1, 4 en 5.
Nabuurs, M. (2015). ‘Hedendaagse systeemgerichte methodieken’. In: Basisboek
systeemgericht werken. Amersfoort: Thiememeulenhof. ISBN 9789006951905. Hoofdstuk
5.
Projectgroep professioneel verankerd (2013). Handreiking Maatschappelijke
Ondersteuning. Kenmerken van professioneel ondersteunen. Utrecht: MOVISIE. ISBN:
9789088690952.
, Samenvatting „Zorg voor onszelf?” (Jumelet & Wenink, 2013)
Deel I – De pedagogische civil society en eigen kracht (Hoofdstuk 6–8)
Hoofdstuk 6 – De pedagogische civil society: een normatief concept
Dit hoofdstuk introduceert PCS als een ideaal waarbij burgers – ouders, vrijwilligers en
buurtbewoners – samen opvoeding en opgroeien dragen. PCS is geen neutraal begrip: het
legt een normatief appel op actieve betrokkenheid en gedeelde waarden, maar vereist
afdwingbare voorwaarden zoals sociale cohesie en gelijkwaardige participatie.
Beleidsmakers moeten PCS zien als leidraad én als kritisch te toetsen ideaal, want niet
elke gemeenschap beschikt over voldoende draagvlak en eigen kracht.
Belangrijke begrippen
- Pedagogische civil society (PCS): burgermaatschappij met opvoedkundige
verantwoordelijkheden
- Normatief laden: verlangen naar gedeelde waarden én actieve rol
van burgers
- Capaciteitsvoorwaarde: sociale cohesie en infrastructuur die PCS
mogelijk maken
Hoofdstuk 7 – Eigen kracht en kwetsbaarheid
Eigen kracht wordt vaak gehyped als hét uitgangspunt, maar kan kwetsbare gezinnen in
problemen brengen. Dit hoofdstuk waarschuwt dat ‘eigen kracht’ niet universeel
toepasbaar is; er is een spanningsveld tussen het ideaal van zelfredzaamheid en de
realiteit van psychische of sociale kwetsbaarheid. Het pleidooi is voor maatwerk:
faciliteren van eigen kracht mét erkenning van noodzakelijke professionele of informele
ondersteuning.
Belangrijke begrippen
- Zelfredzaamheid versus kwetsbaarheid
- Faciliterend beleid: maatregelen die eigen kracht mogelijk maken zonder te
overvragen
- Stigmatiseringsrisico: schuldgevoel bij mislukte eigen kracht
Hoofdstuk 8 – De rol van professionals in een krachtgerichte benadering
De professionele rol verschuift van sturend naar coachend: professionals faciliteren
zelfregie zonder over te nemen. Relationele afstemming is cruciaal: aansluiten bij de
leefwereld van opvoeders en jeugdigen, met oog voor signalen van overbelasting.
Krachtgericht werken vraagt vakmanschap, ethisch bewustzijn en flexibiliteit, zodat
professionals niet alleen expertise inzetten, maar ook kwetsbaarheid en autonomie
balanceren.
Belangrijke begrippen
- Coachende houding: ondersteuning zonder overnemen
- Relationele afstemming: aansluiten bij normen en rituelen van opvoeders
,- Situatiegebonden maatwerk: professionalisering met oog voor context
Deel I – Pedagogische Civil Society en Eigen Kracht (H6–H8)
Kernconcepten & Models
• Pedagogische Civil Society (PCS): “Dat deel van de samenleving waar burgers
vrijwillig verantwoordelijkheid nemen voor een pedagogisch klimaat” (ZonMw, 2010).
• Eigen kracht: het vermogen van individuen om hun leven en opvoedingssituaties
zelf vorm te geven.
• Faciliterend beleid: condities scheppen die zelfredzaamheid bevorderen zonder te
overvragen.
Theoretisch Kader
• Stress-Process Model (Pearlin et al., 1990): verklaart hoe sociale steun in PCS stress
kan bufferen.
• Transactioneel Coping Model (Lazarus & Folkman, 1984): onderstreept waarom
maatwerk nodig is bij kwetsbare gezinnen.
Samenvatting Hoofdstukken
• H6 (normatief laden PCS): PCS is geen neutraal ideaal; het vereist sociale cohesie,
infrastructuur en gedeelde waarden.
Voorbeeld: een burgerinitiatief voor speelstraten slagen alleen bij voldoende
buurtbetrokkenheid.
• H7 (spanning zelfredzaamheid–kwetsbaarheid): eigen kracht mag geen excuus zijn
om hulp te weigeren; kwetsbare gezinnen hebben vaak professionele back-up nodig.
Praktijkcase: alleenstaande ouder met psychische problematiek overschrijdt eigen
draagkracht.
• H8 (rol professionals): professionals schakelen over van sturend naar coachend; zij
“faciliteren zelfregie” door relationele afstemming met opvoeders.
Illustratie: wijkcoach die met ouders in gesprek gaat over haalbare opvoeddomeinen.
Kritische Reflectie
• In hoeverre kan PCS werken in wijken met weinig sociale cohesie?
• Wanneer leidt de oproep tot eigen kracht tot stigmatisering of schuldgevoel?
Beleids- en Praktijkimplicaties
• Investeer in buurtinfrastructuur (ontmoetingsplekken, digitale platforms).
• Ontwikkel trainingsmodules voor professionals in coachende gespreksvoering.
PCS & Eigen Kracht (Jumelet & Wenink H6–H8)
Casus: Alleenstaande ouder A (30 jr) met twee kinderen verhuist naar een nieuwe wijk.
, - Stap 1: Breng het informele netwerk in kaart (ecogram) om buren, familie en
wijkinitiatieven te identificeren.
- Stap 2: Organiseer een circulair gesprek met ouder A, buurtcoach en twee vrijwilligers
(circulaire vragen) over gewenste ondersteuning.
- Stap 3: Stel samen een coachplan op: wijkcoach faciliteert inspraak (eigen kracht),
met een maandelijkse reflectiesessie.
- Stap 4: Evalueer na 6 weken de sociale cohesie en mate van zelfredzaamheid met
een korte vragenlijst (PSS-schaal).
Deel II – Netwerk, empowerment en beleidsinvloed (Hoofdstuk 14–19)
Hoofdstuk 14 – De kracht van informele netwerken
Informele netwerken (familie, buren, vrienden) zijn onmisbaar in
opvoedingsondersteuning en vaak effectiever dan formele hulp. Beleidsinterventies
richten zich op het zichtbaar maken en verbinden van deze netwerken, bijvoorbeeld via
buurtinitiatieven of peer-support. Tegelijkertijd waarschuwt het hoofdstuk voor
overbelasting van informele krachten en benadrukt het belang van een zorgvuldige
afstemming met professionals.
Belangrijke begrippen
- Informele steun
- Peer-support
- Overbelasting van netwerk
Hoofdstuk 15 – Vrijwilligers in de jeugdzorg
Vrijwilligers vormen een laagdrempelige schakel bij lichte opvoedvraagstukken en
preventie. Reliëf ontstaat door duidelijke rolafbakening, training en supervisie om
rolverwarring te voorkomen. Een hybride model van professionals én vrijwilligers benut
beide werelden: formele expertise en informele betrokkenheid.
Belangrijke begrippen
- Rolafbakening
- Hybride zorgmodel
- Preventieve inzet
Hoofdstuk 16 – De grenzen van eigen kracht
Niet alle gezinnen hebben de sociale, financiële of psychische draagkracht om
zelfredzaam te blijven. Dit hoofdstuk signaleert dat eigen kracht grensoverschrijdend kan
worden: structurele armoede, eenzaamheid of psychische problematiek beperken de
mogelijkheden. Beleidsmatig is erkenning van deze grenzen essentieel; langdurige en
intensieve ondersteuning blijft voor sommige gezinnen onvermijdelijk.
Belangrijke begrippen
- Structurele belemmeringen
- Grenzen van zelfredzaamheid
- Langdurige ondersteuning
