Aantekeningen hoorcolleges klinische neuropsychologie
Hoorcollege 1 – 4/2 – Introductie in de klinische neuropsychologie
100+ studie: antidementie gen in groep van hele gezonde 100+’ers. Huidige
wetenschap is tot realisatie gevonden dat het dus niet noodzakelijk is om cognitieve
achteruitgang te hebben als je ouder wordt.
• Welke klachten rapporteert een patiënt?
• Zijn deze passend bij een neurologisch of psychiatrisch beeld?
• Welke factoren kunnen van invloed zijn op de klachten?
• Waarom heeft de een meer klachten dan de andere patiënt?
• Wat is het verwachte beloop?
• Kunnen we de klachten doen afnemen door middel van een behandeling?
Wat is klinische neuropsychologie?
Bestudeerd de relatie tussen hersenen en gedrag, kan zowel bij gezonde mensen of
mensen met een hersenafwijking. Vooral als toepassing in de klinische praktijk met een
focus op zowel de diagnostiek als de behandeling.
Jong vakgebied (jaren 70 vorige eeuw) → nadenken over hersenen en gedrag is al veel
ouder. Het is wisselend geweest waar men dacht dat de cognitieve functies zich
lokaliseerde.
• Hippocrates: hersenen belangrijkste rol
Aristoteles: ziel bevindt zich in het hart
Celtheorie: ventrikels (holtes met vocht in hersenen) lijken heel erg belangrijk,
plek waar functies zich bevinden.
Descartes (1596-1650): Pijnappelklier als locatie van de ziel
• Gall (1758-1828): buitenzijde van hersenen (cortex), buitenkant moeten voelen
welke meer of minder ontwikkeld waren.
Phineas Gage (1848): specifieke casus beschrijvingen, vooral over lokaliseren
Broca (1824-1880): patiënt “Tan”, kon alleen tan zeggen maar leek dingen wel te
begrijpen. Brein is onderzocht: lesie in gebied van Broca (voor taal).
Wernicke (1848-1905): zag tegenovergesteld beeld, wel taalproductie en geen
taalbegrip.
Ook weer meer neiging naar meer holistische visie voor bredere plaatje.
• Daarna → experimentele psychologie: opzet eerste experimenten vooral
gericht op waarneming. Eerste gestandaardiseerde meetmethoden.
Kwantitatieve metingen van cognitieve functies. Er werd nu ook gekeken naar
individuele verschillen, ook normgroepen.
• Eerste echte testen ontwikkelt door Binet (1857-1911): gebruikt om te kijken of
kinderen succes zouden hebben op school of om te kijken of mannen geschikt
1
, waren voor militaire dienst. Ontwikkelde dus een intelligentietest, uitgangspunt
voor ontwikkeling neuropsychologische test. Is dus niet ontwikkelt voor zorg en
had een ander doel.
• Plaats binnen gezondheidszorg: eerst vakgebied van neurologen en
psychiaters, pas na tweede wereldoorlog psychologen die zich hiermee gaan
bemoeien.
o Luria: integratie van holistische als lokalisatietheorieën. Hersenen zijn als
geheel verantwoordelijk voor gedrag, maar er zijn wel gelokaliseerde
deelfuncties te onderscheiden (dit is de algemene visie nu).
Eerste testen ontwikkelt (door Benton en Warrington): gericht op visuele
perceptie, benoemtaken. We zagen meer dissociatie (taak 1 heel goed
presteert en taak 2 slecht) en dubbele dissociatie (omgekeerde beeld, 2
verschillende functies kunnen losgetrokken worden).
• 1967: oprichting International Neuropsychological Society
1976, eerste editie Neuropsychological Assessment, Lezak
• Vanaf 1980; locatie van hersenbeschadiging kan worden vastgesteld door
ontwikkeling vanbeeldvorming → Neuropsychologisch onderzoek belangrijker
om de gevolgen van de hersenbeschadiging in kaart te brengen
o Niet voor 1 op 1 relatie, we weten ongeveer waar functies zitten maar voor
iedereen anders, hersenen werken als netwerken → netwerkmodellen
• Huidige neuropsychologie: 1970 Nederlandse Vereniging voor
Neuropsychologie. Breed werkveld, betrokken bij zorg (diagnostiek,
indicatiestelling, behandeling) en wetenschappelijk onderzoek.
De klinisch neuropsycholoog is een science-practicioner: klinische praktijk en
wetenschappelijk onderzoek
Koraskov: kunnen geen nieuwe informatie herinneren, weinig ziekteinzicht.
Neuropsychologie in de praktijk
Werkveld: Ziekenhuis, GGZ, revalidatie, langdurige zorg, forensische zorg.
N = 1: wetenschappelijke studie bij 1 individu.
1. Hypotheses formuleren: kijken in medisch dossier wat er al bekend is
2. Literatuur kijken over wat we weten
3. Studie design opzetten, opstellen van een testbatterij: welke testen nodig voor
hypotheses
4. Data verzameling, testen afnemen bij patiënt.
5. Alle informatie integreren tot een conclusie.
2
,Neuropsychologisch onderzoek: niet alleen testonderzoek, hypothese toetsende
diagnostische cyclus:
• Vraagstelling (wat is het doel) → dossieronderzoek → hypotheses → Anamnese
(met patiënt in gesprek) of heteroanamnese (naasten) → testonderzoek →
observaties, wat gebeurt er bij het testen → conclusies opstellen → adviezen
geven.
Elke keer kijken, wat kan hier nou aan ten grondslag liggen. Is het gedrag/resultaat
afwijken of niet afwijkend. Wat gebeurt er nou bij het uitvoeren van zo’n test, mogelijke
vervolgtesten, wat ligt er nou ten grondslag.
Betrouwbaarheid (2e meting, zelfde resultaat) en validiteit (meet je wat je wilt meten):
COTAN (=commissie testaangelegenheid Nederland).
Als dit goed is, test afnemen: kunnen nog steeds stoorfactoren zin (beïnvloeden
testprestatie maar vallen niet binnen meetpretentie van de test), zoals visusproblemen
of gehoorproblemen, spanning en vermoeidheid.
Ook onderpresteren of overrapportage: kan bewust (rechtszaak) of onbewust.
Anosognosie (mensen hebben geen ziekte-inzicht en zien nut van onderzoek niet in). →
dus afname prestatievalidatietaken (balans tussen sensitiviteit en specificiteit (onder
kansniveau)) en vragenlijsten (vooral voor over rapporteren van klachten).
We kunnen niet inschatten of patiënt zijn best gaat doen of niet, het is dus belangrijk
deze taak uit te voeren om dit te controleren. Resultaten gaan we afzetten tegen
normgegevens met normaalverdeling, afwijking van meer dan 2 SD van gemiddelde
maken wij ons zorgen (uitzonderlijk laag; Hendriks).
Cross culturele aspecten: veel testmateriaal ontwikkelt voor westerse populatie, sluit
niet aan bij Nederlandse bevolking. Steeds meer testen ontwikkelt voor mensen met
een migratieachtergrond. Mensen uit niet westerse samenleving met weinig scholing
hebben moeite met interpreteren van lijntekeningen → omgezet naar foto’s.
Behandeling: Altijd rekening houdend met kenmerken van de specifieke patiënt
(hersenletsel, cognitief profiel). Je moet altijd rekening houden met de specifiek
cognitieve uitval die de patiënt ervaart en hierop je protocol aanpassen.
• Psycho-educatie (stap 1, daarna:)
o Cognitieve gedragstherapie
o Relatie en systeemtherapie
o Acceptance and committment therapie (ACT)
• Mediërende behandeling (als niet meer lukt patiënt zelf te behandelen).
• Specifieke behandelmethodes → errorless learning: mensen met ernstige
geheugen problemen, wij zijn gewend door met trial en error te leren dit werkt
3
, niet zo goed met geheugenproblemen, zo kun je beter stap voor stap iets leren
zonder fouten. Vaak gebruikt bij alzheimer maar nu ook bij Korsakov.
Hoorcollege 2 – 6/2 – Wetenschappelijke methoden, beeldvorming, plasticiteit
Puzzels binnen de neuropsychologie kunnen we eigenlijk alleen maar oplossen door middel van
methoden. Dit uit de methoden en statistiek en de cognitive neuroscience. De manier waarop
we een beeld kunnen krijgen van de hersenen is imaging; structureel en functioneel.
Hersenanatomie
Frontaalkwab: groter, waar we mee denken waar we mee doen, groter dan andere
zoogdieren.
4
Hoorcollege 1 – 4/2 – Introductie in de klinische neuropsychologie
100+ studie: antidementie gen in groep van hele gezonde 100+’ers. Huidige
wetenschap is tot realisatie gevonden dat het dus niet noodzakelijk is om cognitieve
achteruitgang te hebben als je ouder wordt.
• Welke klachten rapporteert een patiënt?
• Zijn deze passend bij een neurologisch of psychiatrisch beeld?
• Welke factoren kunnen van invloed zijn op de klachten?
• Waarom heeft de een meer klachten dan de andere patiënt?
• Wat is het verwachte beloop?
• Kunnen we de klachten doen afnemen door middel van een behandeling?
Wat is klinische neuropsychologie?
Bestudeerd de relatie tussen hersenen en gedrag, kan zowel bij gezonde mensen of
mensen met een hersenafwijking. Vooral als toepassing in de klinische praktijk met een
focus op zowel de diagnostiek als de behandeling.
Jong vakgebied (jaren 70 vorige eeuw) → nadenken over hersenen en gedrag is al veel
ouder. Het is wisselend geweest waar men dacht dat de cognitieve functies zich
lokaliseerde.
• Hippocrates: hersenen belangrijkste rol
Aristoteles: ziel bevindt zich in het hart
Celtheorie: ventrikels (holtes met vocht in hersenen) lijken heel erg belangrijk,
plek waar functies zich bevinden.
Descartes (1596-1650): Pijnappelklier als locatie van de ziel
• Gall (1758-1828): buitenzijde van hersenen (cortex), buitenkant moeten voelen
welke meer of minder ontwikkeld waren.
Phineas Gage (1848): specifieke casus beschrijvingen, vooral over lokaliseren
Broca (1824-1880): patiënt “Tan”, kon alleen tan zeggen maar leek dingen wel te
begrijpen. Brein is onderzocht: lesie in gebied van Broca (voor taal).
Wernicke (1848-1905): zag tegenovergesteld beeld, wel taalproductie en geen
taalbegrip.
Ook weer meer neiging naar meer holistische visie voor bredere plaatje.
• Daarna → experimentele psychologie: opzet eerste experimenten vooral
gericht op waarneming. Eerste gestandaardiseerde meetmethoden.
Kwantitatieve metingen van cognitieve functies. Er werd nu ook gekeken naar
individuele verschillen, ook normgroepen.
• Eerste echte testen ontwikkelt door Binet (1857-1911): gebruikt om te kijken of
kinderen succes zouden hebben op school of om te kijken of mannen geschikt
1
, waren voor militaire dienst. Ontwikkelde dus een intelligentietest, uitgangspunt
voor ontwikkeling neuropsychologische test. Is dus niet ontwikkelt voor zorg en
had een ander doel.
• Plaats binnen gezondheidszorg: eerst vakgebied van neurologen en
psychiaters, pas na tweede wereldoorlog psychologen die zich hiermee gaan
bemoeien.
o Luria: integratie van holistische als lokalisatietheorieën. Hersenen zijn als
geheel verantwoordelijk voor gedrag, maar er zijn wel gelokaliseerde
deelfuncties te onderscheiden (dit is de algemene visie nu).
Eerste testen ontwikkelt (door Benton en Warrington): gericht op visuele
perceptie, benoemtaken. We zagen meer dissociatie (taak 1 heel goed
presteert en taak 2 slecht) en dubbele dissociatie (omgekeerde beeld, 2
verschillende functies kunnen losgetrokken worden).
• 1967: oprichting International Neuropsychological Society
1976, eerste editie Neuropsychological Assessment, Lezak
• Vanaf 1980; locatie van hersenbeschadiging kan worden vastgesteld door
ontwikkeling vanbeeldvorming → Neuropsychologisch onderzoek belangrijker
om de gevolgen van de hersenbeschadiging in kaart te brengen
o Niet voor 1 op 1 relatie, we weten ongeveer waar functies zitten maar voor
iedereen anders, hersenen werken als netwerken → netwerkmodellen
• Huidige neuropsychologie: 1970 Nederlandse Vereniging voor
Neuropsychologie. Breed werkveld, betrokken bij zorg (diagnostiek,
indicatiestelling, behandeling) en wetenschappelijk onderzoek.
De klinisch neuropsycholoog is een science-practicioner: klinische praktijk en
wetenschappelijk onderzoek
Koraskov: kunnen geen nieuwe informatie herinneren, weinig ziekteinzicht.
Neuropsychologie in de praktijk
Werkveld: Ziekenhuis, GGZ, revalidatie, langdurige zorg, forensische zorg.
N = 1: wetenschappelijke studie bij 1 individu.
1. Hypotheses formuleren: kijken in medisch dossier wat er al bekend is
2. Literatuur kijken over wat we weten
3. Studie design opzetten, opstellen van een testbatterij: welke testen nodig voor
hypotheses
4. Data verzameling, testen afnemen bij patiënt.
5. Alle informatie integreren tot een conclusie.
2
,Neuropsychologisch onderzoek: niet alleen testonderzoek, hypothese toetsende
diagnostische cyclus:
• Vraagstelling (wat is het doel) → dossieronderzoek → hypotheses → Anamnese
(met patiënt in gesprek) of heteroanamnese (naasten) → testonderzoek →
observaties, wat gebeurt er bij het testen → conclusies opstellen → adviezen
geven.
Elke keer kijken, wat kan hier nou aan ten grondslag liggen. Is het gedrag/resultaat
afwijken of niet afwijkend. Wat gebeurt er nou bij het uitvoeren van zo’n test, mogelijke
vervolgtesten, wat ligt er nou ten grondslag.
Betrouwbaarheid (2e meting, zelfde resultaat) en validiteit (meet je wat je wilt meten):
COTAN (=commissie testaangelegenheid Nederland).
Als dit goed is, test afnemen: kunnen nog steeds stoorfactoren zin (beïnvloeden
testprestatie maar vallen niet binnen meetpretentie van de test), zoals visusproblemen
of gehoorproblemen, spanning en vermoeidheid.
Ook onderpresteren of overrapportage: kan bewust (rechtszaak) of onbewust.
Anosognosie (mensen hebben geen ziekte-inzicht en zien nut van onderzoek niet in). →
dus afname prestatievalidatietaken (balans tussen sensitiviteit en specificiteit (onder
kansniveau)) en vragenlijsten (vooral voor over rapporteren van klachten).
We kunnen niet inschatten of patiënt zijn best gaat doen of niet, het is dus belangrijk
deze taak uit te voeren om dit te controleren. Resultaten gaan we afzetten tegen
normgegevens met normaalverdeling, afwijking van meer dan 2 SD van gemiddelde
maken wij ons zorgen (uitzonderlijk laag; Hendriks).
Cross culturele aspecten: veel testmateriaal ontwikkelt voor westerse populatie, sluit
niet aan bij Nederlandse bevolking. Steeds meer testen ontwikkelt voor mensen met
een migratieachtergrond. Mensen uit niet westerse samenleving met weinig scholing
hebben moeite met interpreteren van lijntekeningen → omgezet naar foto’s.
Behandeling: Altijd rekening houdend met kenmerken van de specifieke patiënt
(hersenletsel, cognitief profiel). Je moet altijd rekening houden met de specifiek
cognitieve uitval die de patiënt ervaart en hierop je protocol aanpassen.
• Psycho-educatie (stap 1, daarna:)
o Cognitieve gedragstherapie
o Relatie en systeemtherapie
o Acceptance and committment therapie (ACT)
• Mediërende behandeling (als niet meer lukt patiënt zelf te behandelen).
• Specifieke behandelmethodes → errorless learning: mensen met ernstige
geheugen problemen, wij zijn gewend door met trial en error te leren dit werkt
3
, niet zo goed met geheugenproblemen, zo kun je beter stap voor stap iets leren
zonder fouten. Vaak gebruikt bij alzheimer maar nu ook bij Korsakov.
Hoorcollege 2 – 6/2 – Wetenschappelijke methoden, beeldvorming, plasticiteit
Puzzels binnen de neuropsychologie kunnen we eigenlijk alleen maar oplossen door middel van
methoden. Dit uit de methoden en statistiek en de cognitive neuroscience. De manier waarop
we een beeld kunnen krijgen van de hersenen is imaging; structureel en functioneel.
Hersenanatomie
Frontaalkwab: groter, waar we mee denken waar we mee doen, groter dan andere
zoogdieren.
4
