Samenvatting 1.6 Inleiding in de orthopedagogiek Erasmus Universiteit

Probleem 1. 100 jaar orthopedagogiek
LD1. Wat is orthopedagogiek en wat zijn overeenkomsten/verschillen tussen psychologie,
orthopedagogiek en psychiatrie?
Orthopedagogiek = studie naar opvoeding van kinderen die mogelijk in de ontwikkeling belemmerd
worden
 Normatieve visie: wat wenselijk en haalbaar is in de opvoeding
 Kerntaken orthopedagoog: pedagogisch onderzoek, diagnostiek, behandeling en begeleiding
o Cliënt zelfredzaam maken – optimaal in maatschappij laten functioneren

Verschuiving klassieke naar moderne benadering (1980)
 Klassieke benadering (tot 1960)
o Opvallende en afwijkende kind staat centraal
 Baartman, Gelderen, Vliegenhart
o Probleem komt vanuit kind zelf
 Probleem verhelpen d.m.v. strenge opvoeding
o Geen preventie, enkel vaststellen probleem en behandeling
 Moderne benadering (vanaf 1980)
o Problematische opvoeding is onderscheidend kenmerk
 Probleem komt vanuit omgeving
 Optimaliseren opvoeding
o Wel preventie & behandeling
o Nakken, Ten Horst, De Ruijter

3 aandachtsgebieden orthopedagogiek
 Ontwikkelingsstoornissen, lichamelijke en zintuigelijke beperkingen
 Ernstige emotionele en gedragsproblemen
 Leerproblemen- en stoornissen

Verschillende algemene orthopedagogieken
1. Probleem specifieke theorieën
a. Theorieën die gebruikt worden binnen bepaald werkveld
2. Basis theorie
a. Basis theorie over hulpveerlening – gemeenschappelijke basis
3. Metaniveau – theoretische orthopedagogiek
a. Debat over kwaliteit, geldigheid theorieën en bruikbaarheid methode regels
b. Beroepsethiek
c. Continue verandering van standpuntengericht

Verschillende visies op orthopedagogiek
 Empirische wetenschap – natuurwetenschappelijk model (kennis)
o Dataverzameling ter verklaring van problemen
o Empirische-analytische pedagogiek: systematische wijze verschillende
pedagogische handelingen uitproberen en zien of er een effect is
o Niet zinvol om enkel over praktijk van opvoeding en onderwijs te filosoferen
Handelsgerichte wetenschap (kunde)
 Naast empirische kennis ook kunde
o Niet alleen kennis nodig maar ook professionele vaardigheden en methodieken
o Doel: systematische toepassing van georganiseerde sociale kennis

, Orthopedagoog Psycholoog Psychiater
Wijsbegerig & Antropologisch Empirisch-analytische Empirisch-analytische
Filosoferen (later ook gedragswetenschap gedragswetenschap
empirisch)
Handelingswetenschap
Integratief (verschillende Individu Bio-psychosociaal model
perspectieven dus ook
verschillende disciplines)
Behandeling: Behandeling: Behandeling: individuele
ouderbegeleiding en gedragstherapie therapie / medicatie
ondersteuning opvoeding
Normatieve visie Beschrijvende wetenschap Herkennen, begrijpen,
verklaren en leren
beïnvloeden van emotionele
en gedragsproblemen van
kind
Tegen normatieve visie
Behandelingsgericht Diagnose gericht Diagnose gericht
Geen suïcidaliteit behandelen Geen suïcidaliteit Mag suïcidaliteit behandelen
behandelen
Mensbeeld Mensbeeld Klinische kant
Niet alle levensfasen Alle levensfasen

LD2. Hoe heeft orthopedagogiek zich ontwikkeld over de tijd?
Middeleeuwen
 Christelijke boodschap – naastenliefde
o Geen onderscheid tussen armen, zieken en gehandicapten (enkel tussen
besmettelijke ziekten en ernstige geesteszieken)
 Cariatieve zorg: liefdadigheidszorg van gasthuizen/hospitalen
 Gedragsproblemen aangepakt met dwang en straf
17e eeuw
 Geschiedenis pedagogiek ontwikkelt zich
o Comenius: kindertijd belangrijke periode in ontwikkeling
o Rousseau: verlichting
e
19 eeuw
 Toenemende aandacht psychische problemen
 Eerste initiatieven voor onderwijs aan kinderen met mentale achterstanden
 Groeiende openbare pedagogische ruimtes (moreel en religieus)
 Besef onderscheid geesteszieke en geestelijke achterstand/beperking
 Idiotisme + zwakzinnigheid
o Idiotenschooltje
 Meeste kinderen volgen onderwijs (eind 19 e eeuw)
20e eeuw
 Positie kind verandert – omslag in denken over oorsprong en ontwikkeling psychische
problemen
o Nu ook omstandigheden als oorzaak
 Niet langer problematiek door aanleg maar door ongunstig leefmilieu
o Landelijke voorzieningen (gezondheidszorg en kinderbescherming)
 1903: Vereniging onderwijzers en artsen
o Inrichtingen voor onderwijs aan achterlijke en zenuwzwakke

,Belangrijke jaartallen
 1901: leerplicht ingesteld
 1905: Kinderwet in NL + onderscheid volwassen en kinderstrafrecht
o Uithuisplaatsing, ontzegging ouderlijke macht werd mogelijk – rechter kan
voogdij regelen
 1918-1926: Benoeming eerste hoogleraren pedagogiek
o Casimir, Kohnstamm, Waterink, Hoogveld en Gunning
 1929: cursussen voor onderwijzers in buitengewoon onderwijs
 1930: Scholen voor psychopaten en epileptische kinderen
 1944: onderscheid psychologie en pedagogiek
 1949: opvoedkundige behandeling van psychische defecte kind en
verwaarloosde/criminele kind + pedagogiek wordt universitaire opleiding
 1965: orthopedagogiek eigen afstudeerrichting

Andere algemene ontwikkelingen
 Vroeger: ontwikkelingsstoornissen biologische oorzaak
o Verpleging in inrichtingen
o LVB – bleven vaak thuis
 Invoering leerplicht (1901) – oplossing nodig want reguliere onderwijs konden ze niet
aan deelnemen
o Onderwijzers + artsen (O&A) vormen speciaal onderwijs  stelsel van
bijzondere voorzieningen in onderwijs en verpleging in inrichtingen
 Maatschappijkritische stroming
o Emancipatie persoon en in twijfel stellen invloed voorzieningen
 Door weinig te verwachten van mensen met VB worden ze niet
uitgedaagd om capaciteiten tot ontwikkeling te brengen
 Door voorzieningen worden ze buiten de maatschappij gehouden
 Nieuw model: integratie en recht om anders te zijn
o Overheid voert expliciet beleid dat gericht is op de zorg van kinderen met
problemen en beperkingen
o Beleid wordt beïnvloed door wetenschappelijke inzichten – ook omgekeerd

LD3. Hoe is de jeugdzorg georganiseerd en wat is de plaats van de orthopedagoog?
Jeugdzorg – verbeteren opvoedcapaciteiten en samenwerkingen binnen gezin + vroegtijdig
signaleren problematische situaties en preventie
 Schakel tussen meerdere instellingen voor belangen van jeugdige

Ontwikkeling jeugdzorg
 1920: Nederlandse buitengewoon Lager Onderwijs (BLO)
o Eerst alleen voor zwakzinnige kinderen, hierna ook scholen voor dove, blinde en
slechthorende kinderen
 1922: Kinderbeschermingsmaatregelen aangevuld
o Ondertoezichtstelling = beperking ouderlijke macht door aanwijzen van
gezinsvoogd die ouders bijstaat
o Kinderrechter = geeft aanleiding voor gezinsvoogden en steunt met gezag
 Oordeelt in kinderstrafzaken en maakt deel uit van de rechtbank als het
gaat om ouderlijke macht en voogdij
 1989: Wet Jeugdhulpverlening en Zo-zo-zo beleid
o Kinderen zo dicht mogelijk bij huis, zo kort mogelijk, zo snel mogelijk en zo licht
mogelijk hulp krijgen

, o Vergroting eerstelijnsvoorzieningen (jeugdzorg, huisarts, voorzieningen voor
advisering etc.) en meer aandacht voor preventie
o Overheid steunt dit financieel
o Besef twee kwesties onveranderd:
 Onoverzichtelijkheid van gebrek aan samenhang in geheel van
jeugdhulpvoorzieningen
 Gescheiden financiering van verschillende sectoren van jeugdzorg
 1996: overheid ging scheiding basisonderwijs en speciaal onderwijs minder scheiden
 2005: Wet op Jeugdzorg
o Oprichting Bureau jeugdzorg = instantie die garant zou staan voor toegang tot
tweedelijns-jeugdvoorzieningen
o Bureau jeugdzorg werd thuishaven voor Advies- en Meldpunt
Kindermishandeling (Veilig Thuis) – zorgde vooruitvoering van civielrechtelijke
(kinderbescherming) en strafrechtelijke (jeugdreclassering) maatregelen
o Cliënten kregen recht op jeugdzorg als Bureau jeugdzorg daar voldoende grond
voor zag + toegang tot zorgvoorzieningen via verwijzing in medisch circuit
 2015: Jeugdwet verving wet op jeugdzorg
o Gemeenten zijn financieel en bestuurlijk verantwoordelijk voor alle vormen van
jeugdzorg en jeugdhulp
o Doel: kwaliteit van zorg verbeteren voor jeugd en zorg dichterbij gezin
organiseren, meer samenhang
o Gemeenten hebben jeugdhulpplicht

Problemen jeugdzorg:
 Interpretatieproblemen jeugdweg
 Zware problemen krijgen geen passende hulp of hulp komt te laat
 Te veel abrupte gesloten plaatsingen
 Veel administratieve lasten
 Financiële problemen
 Capaciteit specialistische jeugdhulp staat onder druk

Vormen hulp die jeugdzorg biedt:
 Jeugdige woont thuis
o Ambulante hulp: cliënt verplaatst zich voor de behandeling zonder daar te
overnachten en gene die zorg geeft komt naar huis van cliënt
o Pedagogische hulp: iemand bezoekt het gezin
o Daghulp, dagbesteding
 Jeugdige woont niet thuis
o Pleegzorg
o Residentiële zorg: kinderen leven vrijwillig of gedwongen, dag en nacht buiten
hun eigen omgeving. Ze verblijven in leefgroepen en worden begeleid door
pedagogisch medewerkers