Leerdoelen kunstfilosofie:
Les 1:
Een definitie geven van vier kunstfilosofische benaderingswijzen:
mimese, expressionisme, formalisme en conceptualisme
Mimese: Deze benadering definieert kunst als de nabootsing van de werkelijkheid. Het is
gebaseerd op het idee dat het essentiële kenmerk van kunst het vermogen is om de
werkelijkheid na te bootsen of weer te geven. De hoogste doelstelling van kunst wordt gezien
als het reproduceren van de werkelijkheid. Deze opvatting is sterk verankerd in de
kunstfilosofie sinds de Oudheid en de Renaissance. De theorie gaat terug tot de klassieke
oudheid, met filosofen als Plato en Aristoteles. Volgens deze benadering is kunst waardevol
als het de natuur of realiteit accuraat weergeeft. Plato beschouwde kunst inderdaad als een
nabootsing (mimese) van de fysieke wereld.
Expressionisme: Hierbij wordt kunst gezien als de uitdrukking van innerlijke emoties of
gevoelens van de kunstenaar. Bij expressionisme is niet de buitenwereld, maar het innerlijk
van de kunstenaar het onderwerp van de kunst.
Formalisme: Deze benadering stelt dat kunst draait om de vorm en structuur van het
kunstwerk zelf, zoals kleur, compositie, lijn en ritme. De betekenis van het kunstwerk ligt in
de vorm, en niet in een inhoud die buiten de kunst zelf ligt. Volgens formalistische
kunsttheorieën is de inhoud minder belangrijk dan de vorm.
Conceptualisme: Bij conceptualisme is het idee of concept achter een kunstwerk
belangrijker dan de uitvoering of de esthetische vorm. De slogan "Het idee is kunst", zoals
bij Duchamp of conceptuele kunst uit de jaren '60, is kenmerkend voor deze benadering. De
kritiek van Gombrich op mimesetheorieën suggereert zelfs dat alle kunst conceptuele kunst is,
omdat elke weergave van de realiteit wordt beïnvloed door de ideeën en tradities van de
kunstenaar.
Een onderscheid aanbrengen in het gebruik van de termen
naturalisme en realisme.
Realisme: Deze benadering presenteert de werkelijkheid zoals ze is. Het richt zich vaak op
alledaagse, sociale of maatschappelijke thema’s. Het is minder wetenschappelijk gericht
dan naturalisme, en meer sociaal of kritisch. In de schilderkunst van de 19e eeuw was
realisme een kunststroming die zich verzette tegen de idealisering van het neoclassicisme en
de romantiek. Het doel was het weergeven van de objectieve werkelijkheid, met aandacht
voor gewone mensen en alledaagse taferelen, mede onder invloed van de 17e-eeuwse
Hollandse School. Gustave Courbet wordt genoemd als een belangrijke figuur binnen deze
stroming.
Naturalisme: Naturalisme streeft naar een uiterst gedetailleerde en wetenschappelijk
verantwoorde weergave van de werkelijkheid. De nadruk ligt op determinisme, milieu en
erfelijkheid. Het wordt ook beschreven als een filosofische stroming die het idee van een
zelfstandig bestaande werkelijkheid aanhangt. Hoewel naturalisme net als realisme zo exact
,mogelijk wilde zijn, ging het verder. Naturalisme wilde specifiek het slechte van de
werkelijkheid zo goed mogelijk weergeven.
Het kernverschil ligt dus in de mate van detail en de wetenschappelijke basis, en de
intentie om specifiek de minder fraaie kanten van de werkelijkheid bloot te leggen bij
naturalisme, in tegenstelling tot het bredere 'weergeven zoals het is' van realisme.
Uitleggen welke kunstopvatting Plato had en daarbij zijn
ideeënleer verwerken en de begrippen translatio en imitatio
Plato beschouwde kunst primair als een nabootsing (mimese) van de fysieke wereld. Zijn
kijk op kunst is nauw verbonden met zijn ideeënleer. Volgens Plato bestaat de echte
werkelijkheid uit Ideeën of pure Vormen, die eeuwig en onveranderlijk zijn. De fysieke
wereld die wij met onze zintuigen waarnemen, is slechts een afschaduwing of een imitatie
van deze Ideeënwereld.
Omdat kunst de fysieke wereld nabootst, is kunst volgens Plato een kopie van een kopie. Het
staat dus ver verwijderd van de waarheid of de hoogste werkelijkheid van de Ideeën. Plato
plaatste filosofische contemplatie (denken) op het hoogste niveau, omdat dit direct toegang
geeft tot de zuivere Ideeën. Esthetische contemplatie (nadenken over schoonheid) werd als
verwant aan filosofie gezien, maar door Plato lager ingeschat. Kunst, als een imitatie van een
imitatie, stond nog lager.
In relatie tot kunst gebruikte Plato de begrippen imitatio en translatio.
Imitatio betekent nabootsing van de natuur of werkelijkheid. Dit sluit aan bij de
algemene mimese-gedachte dat kunst de werkelijkheid nabootst.
Translatio betekent de overdracht van bestaande, vaak klassieke modellen, en
werd vooral op literair vlak toegepast. Plato zag kunst dus als het vertalen of nadoen
van de werkelijkheid.
Plato keek in de eerste plaats naar de inhoud van kunst, en pas in tweede instantie naar de
vorm. Voor hem had kunst een morele functie; kunst moest de mens opvoeden. Hij was
echter ook zeer kritisch ten opzichte van kunst, met name de tragedie, omdat kunst volgens
hem kon afleiden van ware kennis en zelfs moreel kon bederven, doordat het inspeelde op
emoties. Hij veroordeelde met name de tragedie. Desondanks hield hij wel van Griekse kunst.
Volgens Plato leidde kunst niet tot waarheid.
Uitleggen waarin Aristoteles van mening verschilde met Plato als
het gaat over kunst en daarbij het begrip katharsis gebruiken
Mimese (Nabootsing):
Plato zag mimese als een letterlijke nabootsing van de fysieke wereld, die zelf al een zwakke
afspiegeling is van de Ideeën. Kunst, als nabootsing van deze nabootsing, stond daardoor ver
af van de waarheid. Hij zag kunst als 'vertalen, nadoen' (translatio en imitatio).
Aristoteles zag mimese als meer dan simpele nabootsing. Volgens hem kon kunst de
innerlijke realiteit uitbeelden en inzicht geven. Kunstenaars konden de natuur niet alleen
, nabootsen, maar ook verbeteren of weergeven zoals ze zouden moeten zijn, wat een andere,
meer actieve opvatting van mimese impliceert dan louter kopiëren.
Relatie tot Waarheid en Kennis:
Plato meende dat kunst niet tot waarheid leidde en zelfs kon afleiden van ware kennis. De
hoogste vorm van kennis lag in de filosofische contemplatie van de pure Ideeën.
Aristoteles erkende daarentegen dat kunst wél een vorm van kennis kon zijn. Door mimese
kon de mens leren. Kunst kon volgens hem inzicht geven in de menselijke natuur en morele
waarheden, in tegenstelling tot Plato die vond dat kunst afleidde en moreel kon bederven.
Effect op Emoties en Katharsis:
Plato vreesde dat kunst, met name tragedie, emoties opwekte en kon moreel kon bederven
door in te spelen op gevoelens.
Aristoteles zag juist een positieve functie in het oproepen van emoties door kunst, met name
in de tragedie. Hij introduceerde het begrip katharsis. Katharsis betekent emotionele
zuivering. Aristoteles geloofde dat het ervaren van sterke emoties, zoals angst en medelijden,
tijdens het bekijken van een tragedie, leidde tot een loutering van de ziel of een emotionele
zuivering. Dit had een positief, therapeutisch effect, in plaats van het negatieve,
corrumperende effect dat Plato vreesde.
Uitleggen aan de hand van het begrip aemulatio welke
opvattingen Plotinus had over kunst
Plotinus, een belangrijke filosoof in het Neoplatonisme, bouwde voort op de ideeën van Plato.
Echter, waar Plato kunst primair zag als een nabootsing (mimese) van de fysieke wereld –
een kopie van een kopie, ver verwijderd van de ware Ideeën. – had Plotinus een andere visie.
Plotinus gebruikte het begrip aemulatio in zijn kunstopvatting. Aemulatio betekent
"wedijveren" of "overtreffen". Dit kernbegrip illustreert Plotinus's standpunt dat kunst niet
slechts een simpele kopie van de natuur moest zijn.
Volgens Plotinus was de kunstenaar meer dan een nabootser. Net als de filosoof was de
kunstenaar in staat om de eeuwige platoonse vormen te aanschouwen. Kunst moest daarom
een poging zijn om de perfectie van de Ideeën te benaderen of zelfs te overtreffen. De
kunstenaar werd gezien als een medium tussen het hoge (de Ideeën) en het lage (de fysieke
wereld).
Voor Plotinus was kunst een spirituele daad die probeerde het hogere, goddelijke te
benaderen. In plaats van de natuur letterlijk te kopiëren, moest de kunstenaar proberen de
innerlijke realiteit of de ideale vorm uit te beelden. Dit contrasteert sterk met Plato's kritische
kijk op kunst als een zwakke afspiegeling van de werkelijkheid.
Verwoorden welke kritiek Gombrich had op de mimesetheorieën
E.H. Gombrich had aanzienlijke kritiek op de traditionele mimesetheorieën die kunst
definiëren als het nabootsen van de werkelijkheid. Zijn voornaamste punten van kritiek zijn:
Les 1:
Een definitie geven van vier kunstfilosofische benaderingswijzen:
mimese, expressionisme, formalisme en conceptualisme
Mimese: Deze benadering definieert kunst als de nabootsing van de werkelijkheid. Het is
gebaseerd op het idee dat het essentiële kenmerk van kunst het vermogen is om de
werkelijkheid na te bootsen of weer te geven. De hoogste doelstelling van kunst wordt gezien
als het reproduceren van de werkelijkheid. Deze opvatting is sterk verankerd in de
kunstfilosofie sinds de Oudheid en de Renaissance. De theorie gaat terug tot de klassieke
oudheid, met filosofen als Plato en Aristoteles. Volgens deze benadering is kunst waardevol
als het de natuur of realiteit accuraat weergeeft. Plato beschouwde kunst inderdaad als een
nabootsing (mimese) van de fysieke wereld.
Expressionisme: Hierbij wordt kunst gezien als de uitdrukking van innerlijke emoties of
gevoelens van de kunstenaar. Bij expressionisme is niet de buitenwereld, maar het innerlijk
van de kunstenaar het onderwerp van de kunst.
Formalisme: Deze benadering stelt dat kunst draait om de vorm en structuur van het
kunstwerk zelf, zoals kleur, compositie, lijn en ritme. De betekenis van het kunstwerk ligt in
de vorm, en niet in een inhoud die buiten de kunst zelf ligt. Volgens formalistische
kunsttheorieën is de inhoud minder belangrijk dan de vorm.
Conceptualisme: Bij conceptualisme is het idee of concept achter een kunstwerk
belangrijker dan de uitvoering of de esthetische vorm. De slogan "Het idee is kunst", zoals
bij Duchamp of conceptuele kunst uit de jaren '60, is kenmerkend voor deze benadering. De
kritiek van Gombrich op mimesetheorieën suggereert zelfs dat alle kunst conceptuele kunst is,
omdat elke weergave van de realiteit wordt beïnvloed door de ideeën en tradities van de
kunstenaar.
Een onderscheid aanbrengen in het gebruik van de termen
naturalisme en realisme.
Realisme: Deze benadering presenteert de werkelijkheid zoals ze is. Het richt zich vaak op
alledaagse, sociale of maatschappelijke thema’s. Het is minder wetenschappelijk gericht
dan naturalisme, en meer sociaal of kritisch. In de schilderkunst van de 19e eeuw was
realisme een kunststroming die zich verzette tegen de idealisering van het neoclassicisme en
de romantiek. Het doel was het weergeven van de objectieve werkelijkheid, met aandacht
voor gewone mensen en alledaagse taferelen, mede onder invloed van de 17e-eeuwse
Hollandse School. Gustave Courbet wordt genoemd als een belangrijke figuur binnen deze
stroming.
Naturalisme: Naturalisme streeft naar een uiterst gedetailleerde en wetenschappelijk
verantwoorde weergave van de werkelijkheid. De nadruk ligt op determinisme, milieu en
erfelijkheid. Het wordt ook beschreven als een filosofische stroming die het idee van een
zelfstandig bestaande werkelijkheid aanhangt. Hoewel naturalisme net als realisme zo exact
,mogelijk wilde zijn, ging het verder. Naturalisme wilde specifiek het slechte van de
werkelijkheid zo goed mogelijk weergeven.
Het kernverschil ligt dus in de mate van detail en de wetenschappelijke basis, en de
intentie om specifiek de minder fraaie kanten van de werkelijkheid bloot te leggen bij
naturalisme, in tegenstelling tot het bredere 'weergeven zoals het is' van realisme.
Uitleggen welke kunstopvatting Plato had en daarbij zijn
ideeënleer verwerken en de begrippen translatio en imitatio
Plato beschouwde kunst primair als een nabootsing (mimese) van de fysieke wereld. Zijn
kijk op kunst is nauw verbonden met zijn ideeënleer. Volgens Plato bestaat de echte
werkelijkheid uit Ideeën of pure Vormen, die eeuwig en onveranderlijk zijn. De fysieke
wereld die wij met onze zintuigen waarnemen, is slechts een afschaduwing of een imitatie
van deze Ideeënwereld.
Omdat kunst de fysieke wereld nabootst, is kunst volgens Plato een kopie van een kopie. Het
staat dus ver verwijderd van de waarheid of de hoogste werkelijkheid van de Ideeën. Plato
plaatste filosofische contemplatie (denken) op het hoogste niveau, omdat dit direct toegang
geeft tot de zuivere Ideeën. Esthetische contemplatie (nadenken over schoonheid) werd als
verwant aan filosofie gezien, maar door Plato lager ingeschat. Kunst, als een imitatie van een
imitatie, stond nog lager.
In relatie tot kunst gebruikte Plato de begrippen imitatio en translatio.
Imitatio betekent nabootsing van de natuur of werkelijkheid. Dit sluit aan bij de
algemene mimese-gedachte dat kunst de werkelijkheid nabootst.
Translatio betekent de overdracht van bestaande, vaak klassieke modellen, en
werd vooral op literair vlak toegepast. Plato zag kunst dus als het vertalen of nadoen
van de werkelijkheid.
Plato keek in de eerste plaats naar de inhoud van kunst, en pas in tweede instantie naar de
vorm. Voor hem had kunst een morele functie; kunst moest de mens opvoeden. Hij was
echter ook zeer kritisch ten opzichte van kunst, met name de tragedie, omdat kunst volgens
hem kon afleiden van ware kennis en zelfs moreel kon bederven, doordat het inspeelde op
emoties. Hij veroordeelde met name de tragedie. Desondanks hield hij wel van Griekse kunst.
Volgens Plato leidde kunst niet tot waarheid.
Uitleggen waarin Aristoteles van mening verschilde met Plato als
het gaat over kunst en daarbij het begrip katharsis gebruiken
Mimese (Nabootsing):
Plato zag mimese als een letterlijke nabootsing van de fysieke wereld, die zelf al een zwakke
afspiegeling is van de Ideeën. Kunst, als nabootsing van deze nabootsing, stond daardoor ver
af van de waarheid. Hij zag kunst als 'vertalen, nadoen' (translatio en imitatio).
Aristoteles zag mimese als meer dan simpele nabootsing. Volgens hem kon kunst de
innerlijke realiteit uitbeelden en inzicht geven. Kunstenaars konden de natuur niet alleen
, nabootsen, maar ook verbeteren of weergeven zoals ze zouden moeten zijn, wat een andere,
meer actieve opvatting van mimese impliceert dan louter kopiëren.
Relatie tot Waarheid en Kennis:
Plato meende dat kunst niet tot waarheid leidde en zelfs kon afleiden van ware kennis. De
hoogste vorm van kennis lag in de filosofische contemplatie van de pure Ideeën.
Aristoteles erkende daarentegen dat kunst wél een vorm van kennis kon zijn. Door mimese
kon de mens leren. Kunst kon volgens hem inzicht geven in de menselijke natuur en morele
waarheden, in tegenstelling tot Plato die vond dat kunst afleidde en moreel kon bederven.
Effect op Emoties en Katharsis:
Plato vreesde dat kunst, met name tragedie, emoties opwekte en kon moreel kon bederven
door in te spelen op gevoelens.
Aristoteles zag juist een positieve functie in het oproepen van emoties door kunst, met name
in de tragedie. Hij introduceerde het begrip katharsis. Katharsis betekent emotionele
zuivering. Aristoteles geloofde dat het ervaren van sterke emoties, zoals angst en medelijden,
tijdens het bekijken van een tragedie, leidde tot een loutering van de ziel of een emotionele
zuivering. Dit had een positief, therapeutisch effect, in plaats van het negatieve,
corrumperende effect dat Plato vreesde.
Uitleggen aan de hand van het begrip aemulatio welke
opvattingen Plotinus had over kunst
Plotinus, een belangrijke filosoof in het Neoplatonisme, bouwde voort op de ideeën van Plato.
Echter, waar Plato kunst primair zag als een nabootsing (mimese) van de fysieke wereld –
een kopie van een kopie, ver verwijderd van de ware Ideeën. – had Plotinus een andere visie.
Plotinus gebruikte het begrip aemulatio in zijn kunstopvatting. Aemulatio betekent
"wedijveren" of "overtreffen". Dit kernbegrip illustreert Plotinus's standpunt dat kunst niet
slechts een simpele kopie van de natuur moest zijn.
Volgens Plotinus was de kunstenaar meer dan een nabootser. Net als de filosoof was de
kunstenaar in staat om de eeuwige platoonse vormen te aanschouwen. Kunst moest daarom
een poging zijn om de perfectie van de Ideeën te benaderen of zelfs te overtreffen. De
kunstenaar werd gezien als een medium tussen het hoge (de Ideeën) en het lage (de fysieke
wereld).
Voor Plotinus was kunst een spirituele daad die probeerde het hogere, goddelijke te
benaderen. In plaats van de natuur letterlijk te kopiëren, moest de kunstenaar proberen de
innerlijke realiteit of de ideale vorm uit te beelden. Dit contrasteert sterk met Plato's kritische
kijk op kunst als een zwakke afspiegeling van de werkelijkheid.
Verwoorden welke kritiek Gombrich had op de mimesetheorieën
E.H. Gombrich had aanzienlijke kritiek op de traditionele mimesetheorieën die kunst
definiëren als het nabootsen van de werkelijkheid. Zijn voornaamste punten van kritiek zijn:
