SAMENVATTING STAATSRECHT 2
2020-2021
,Inhoudsopgave
WEEK 1: Democratie, Rechtsstaat en Mensenrechten ..................................................................................... 5
Leerdoelen en Literatuur ..................................................................................................................................... 5
1. Staat, Gezag en Soevereiniteit ......................................................................................................................... 5
Oorsprong staat & staatsgezag ....................................................................................................................... 5
Soevereiniteit .................................................................................................................................................. 6
2. Democratie, Rechtsstaat en Mensenrechten................................................................................................... 7
Democratie ...................................................................................................................................................... 7
Rechtsstaat ...................................................................................................................................................... 7
De Nederlandse democratie............................................................................................................................ 8
Mensenrechten ............................................................................................................................................... 9
WEEK 2: Kiezer en Gekozene ......................................................................................................................... 11
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 11
1. Grondslag, geschiedenis, kiesstelsels ............................................................................................................ 11
Vertegenwoordiging ...................................................................................................................................... 11
Kiesrecht ........................................................................................................................................................ 12
Geschiedenis kiesrecht .................................................................................................................................. 12
Kiesstelsels .................................................................................................................................................... 13
2. Kiesrecht, ontzetting, referenda .................................................................................................................... 14
Vormgeving kiesrecht (vertaling van idee kiezer naar handeling kamerlid naar positief recht) ................... 14
Het Nederlandse kiesrecht ............................................................................................................................ 14
Uitsluiting kiesrecht ....................................................................................................................................... 14
Incompatibiliteiten ........................................................................................................................................ 15
Eerste Kamer ................................................................................................................................................. 16
Verkiezingsafspraken..................................................................................................................................... 16
Referenda (zie ook klapper: advies RvS inzake het correctief referendum) ................................................. 16
Overig uit werkcollege (leerdoelen) .............................................................................................................. 17
Onderscheid typen democratie ..................................................................................................................... 17
Zuiderveen et al. Online politieke microtargeting......................................................................................... 17
WEEK 3: Parlementaire Controle en Politiek Vertrouwen [verhouding tussen regering en parlement] .......... 18
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 18
1. Parlementair stelsel ....................................................................................................................................... 18
Juridische en feitelijke tegenstelling en de consequenties daarvan ............................................................. 18
Historische ontwikkeling(en) van sterke koning en zwakke SG naar een zwakke koning en sterke SG ........ 18
2. Formatie en de Eerste Kamer ........................................................................................................................ 21
Kabinetsformatie ........................................................................................................................................... 21
Het probleem Eerste Kamer? ........................................................................................................................ 21
3. Ministeriële verantwoordelijkheid en controlemiddelen ............................................................................... 22
Politieke ministeriële verantwoordelijkheid (art. 42 GW) ............................................................................. 22
Inlichtingenrecht (art. 68 GW)....................................................................................................................... 24
Parlementaire enquête (art. 70 GW à Wet op de Parlementaire Enquête (WPE) 2008) ............................ 25
Parlementaire ondervraging ......................................................................................................................... 26
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 26
Politieke stijlen (in parlement) en doorwerking daarvan in organisatie parlement...................................... 26
Verschil politieke ministeriële verantwoordelijkheid en vertrouwensregel ................................................. 26
Art. 68 en Mink K. .......................................................................................................................................... 26
2
, De Graaf: de smalle marges van kabinetsformatie ....................................................................................... 27
WEEK 4: Wetgeving, Regulering en de Rol van de Rechter [wetgever en rechter] .......................................... 28
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 28
1. Discussie over de bevoegdheid van de wetgever (t.o.v. het bestuur) ............................................................ 28
Uitgangspunt: 2 hoofdingrediënten voor de discussie over de bevoegdheid van de wetgever ................... 28
Legaliteitseis .................................................................................................................................................. 28
De wetgevende bevoegdheid (van SG en regering gezamenlijk, art. 81 GW) ............................................... 29
Beschrijving van de geschiedenis van de wetgevende bevoegdheid ............................................................ 29
Verhouding wetgever vs. Bestuur ................................................................................................................. 30
Relativering.................................................................................................................................................... 31
2. De rol van de rechter ..................................................................................................................................... 31
Verhouding wetgever en rechter (dialoog over de jaren) ............................................................................. 31
Rechterlijke beoordeling van wetgeving ....................................................................................................... 32
Bevel tot wetgeving ....................................................................................................................................... 33
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 34
Knooble t. Staat der Nederlanden KLAPPER .................................................................................................. 34
Kortmann over de rechtsvormende taak van de rechter .............................................................................. 34
WEEK 5: Constitutioneel Organisatierecht en Decentraal Bestuur ................................................................. 35
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 35
1. Constitutioneel organisatierecht (bestuurlijke inrichting NL) ........................................................................ 35
Organisatierecht – algemeen ........................................................................................................................ 35
(Bestuurlijke) Hoofdstructuur à rijk/provincie/gemeenten ........................................................................ 36
1. Territoriale decentralisatie (provincie/gemeenten) (groen & geel vak).................................................... 37
2. Functionele decentralisatie (waterschappen/openbare lichamen voor beroep) (paars & lichtblauw vak)
....................................................................................................................................................................... 38
3. Deconcentratie (rode vakken) ................................................................................................................... 39
4. ZBO’s (donkerblauw vak) ........................................................................................................................... 39
Opkomst van “de onafhankelijken” .............................................................................................................. 40
2. Decentraal bestuur (focus op Gemeente) ...................................................................................................... 41
Autonomie en medebewind .......................................................................................................................... 41
Taak en schaal ............................................................................................................................................... 41
Verhouding tussen bestuurslagen ................................................................................................................. 42
Juridisch instrumentarium (van ‘hogere’ overheid) - Interbestuurlijk Toezicht ............................................ 42
Intergemeentelijke samenwerking ................................................................................................................ 44
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 45
Graft-De Rijp .................................................................................................................................................. 45
Burgemeester ................................................................................................................................................ 45
Vuurwerkverbod Hilversum .......................................................................................................................... 46
Broeksteeg – Verantwoording in tijden van Corona ..................................................................................... 46
WEEK 6: Nederland, Europa en de Wereld .................................................................................................... 47
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 47
1. Parlementaire zeggenschap bij verdragen .................................................................................................... 47
(Standaard) Wijze van totstandkoming verdragen........................................................................................ 47
Van de Grondwet afwijkende verdragen ...................................................................................................... 48
2. Doorwerking volkenrecht en Europese integratie ......................................................................................... 48
Doorwerking van het volkenrecht in de nationale rechtsorde...................................................................... 48
[Nederland] ................................................................................................................................................... 49
Europese integratie en nationale ambten ..................................................................................................... 52
3
, Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 54
Artikel van Rossem/Spijkers: rechtstreekse werking internationale verdragen: een Hollands probleem met
een Amerikaans of Franse oplossing? ........................................................................................................... 54
WEEK 7: Wie Handhaaft het Staatsrecht?...................................................................................................... 55
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 55
1. Naleving van staatsrechtelijke regels in de praktijk ...................................................................................... 55
Introducerende opmerkingen ....................................................................................................................... 55
Uitgangspunt 1: zorg voor de juiste regels .................................................................................................... 55
Uitgangspunt 2: zorg voor effectieve handhaving en de mogelijkheid tot ingrijpen bij schending van de
regels (wie en hoe?) ...................................................................................................................................... 58
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 62
Kortmann: Verfassungswandlung ................................................................................................................. 62
Aanvulling Kokott & Kaspar (ensuring constitutional efficacy) ..................................................................... 62
Karsten: burgemeester als vriend en vijand van de rechtsstaat ................................................................... 63
4
2020-2021
,Inhoudsopgave
WEEK 1: Democratie, Rechtsstaat en Mensenrechten ..................................................................................... 5
Leerdoelen en Literatuur ..................................................................................................................................... 5
1. Staat, Gezag en Soevereiniteit ......................................................................................................................... 5
Oorsprong staat & staatsgezag ....................................................................................................................... 5
Soevereiniteit .................................................................................................................................................. 6
2. Democratie, Rechtsstaat en Mensenrechten................................................................................................... 7
Democratie ...................................................................................................................................................... 7
Rechtsstaat ...................................................................................................................................................... 7
De Nederlandse democratie............................................................................................................................ 8
Mensenrechten ............................................................................................................................................... 9
WEEK 2: Kiezer en Gekozene ......................................................................................................................... 11
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 11
1. Grondslag, geschiedenis, kiesstelsels ............................................................................................................ 11
Vertegenwoordiging ...................................................................................................................................... 11
Kiesrecht ........................................................................................................................................................ 12
Geschiedenis kiesrecht .................................................................................................................................. 12
Kiesstelsels .................................................................................................................................................... 13
2. Kiesrecht, ontzetting, referenda .................................................................................................................... 14
Vormgeving kiesrecht (vertaling van idee kiezer naar handeling kamerlid naar positief recht) ................... 14
Het Nederlandse kiesrecht ............................................................................................................................ 14
Uitsluiting kiesrecht ....................................................................................................................................... 14
Incompatibiliteiten ........................................................................................................................................ 15
Eerste Kamer ................................................................................................................................................. 16
Verkiezingsafspraken..................................................................................................................................... 16
Referenda (zie ook klapper: advies RvS inzake het correctief referendum) ................................................. 16
Overig uit werkcollege (leerdoelen) .............................................................................................................. 17
Onderscheid typen democratie ..................................................................................................................... 17
Zuiderveen et al. Online politieke microtargeting......................................................................................... 17
WEEK 3: Parlementaire Controle en Politiek Vertrouwen [verhouding tussen regering en parlement] .......... 18
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 18
1. Parlementair stelsel ....................................................................................................................................... 18
Juridische en feitelijke tegenstelling en de consequenties daarvan ............................................................. 18
Historische ontwikkeling(en) van sterke koning en zwakke SG naar een zwakke koning en sterke SG ........ 18
2. Formatie en de Eerste Kamer ........................................................................................................................ 21
Kabinetsformatie ........................................................................................................................................... 21
Het probleem Eerste Kamer? ........................................................................................................................ 21
3. Ministeriële verantwoordelijkheid en controlemiddelen ............................................................................... 22
Politieke ministeriële verantwoordelijkheid (art. 42 GW) ............................................................................. 22
Inlichtingenrecht (art. 68 GW)....................................................................................................................... 24
Parlementaire enquête (art. 70 GW à Wet op de Parlementaire Enquête (WPE) 2008) ............................ 25
Parlementaire ondervraging ......................................................................................................................... 26
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 26
Politieke stijlen (in parlement) en doorwerking daarvan in organisatie parlement...................................... 26
Verschil politieke ministeriële verantwoordelijkheid en vertrouwensregel ................................................. 26
Art. 68 en Mink K. .......................................................................................................................................... 26
2
, De Graaf: de smalle marges van kabinetsformatie ....................................................................................... 27
WEEK 4: Wetgeving, Regulering en de Rol van de Rechter [wetgever en rechter] .......................................... 28
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 28
1. Discussie over de bevoegdheid van de wetgever (t.o.v. het bestuur) ............................................................ 28
Uitgangspunt: 2 hoofdingrediënten voor de discussie over de bevoegdheid van de wetgever ................... 28
Legaliteitseis .................................................................................................................................................. 28
De wetgevende bevoegdheid (van SG en regering gezamenlijk, art. 81 GW) ............................................... 29
Beschrijving van de geschiedenis van de wetgevende bevoegdheid ............................................................ 29
Verhouding wetgever vs. Bestuur ................................................................................................................. 30
Relativering.................................................................................................................................................... 31
2. De rol van de rechter ..................................................................................................................................... 31
Verhouding wetgever en rechter (dialoog over de jaren) ............................................................................. 31
Rechterlijke beoordeling van wetgeving ....................................................................................................... 32
Bevel tot wetgeving ....................................................................................................................................... 33
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 34
Knooble t. Staat der Nederlanden KLAPPER .................................................................................................. 34
Kortmann over de rechtsvormende taak van de rechter .............................................................................. 34
WEEK 5: Constitutioneel Organisatierecht en Decentraal Bestuur ................................................................. 35
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 35
1. Constitutioneel organisatierecht (bestuurlijke inrichting NL) ........................................................................ 35
Organisatierecht – algemeen ........................................................................................................................ 35
(Bestuurlijke) Hoofdstructuur à rijk/provincie/gemeenten ........................................................................ 36
1. Territoriale decentralisatie (provincie/gemeenten) (groen & geel vak).................................................... 37
2. Functionele decentralisatie (waterschappen/openbare lichamen voor beroep) (paars & lichtblauw vak)
....................................................................................................................................................................... 38
3. Deconcentratie (rode vakken) ................................................................................................................... 39
4. ZBO’s (donkerblauw vak) ........................................................................................................................... 39
Opkomst van “de onafhankelijken” .............................................................................................................. 40
2. Decentraal bestuur (focus op Gemeente) ...................................................................................................... 41
Autonomie en medebewind .......................................................................................................................... 41
Taak en schaal ............................................................................................................................................... 41
Verhouding tussen bestuurslagen ................................................................................................................. 42
Juridisch instrumentarium (van ‘hogere’ overheid) - Interbestuurlijk Toezicht ............................................ 42
Intergemeentelijke samenwerking ................................................................................................................ 44
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 45
Graft-De Rijp .................................................................................................................................................. 45
Burgemeester ................................................................................................................................................ 45
Vuurwerkverbod Hilversum .......................................................................................................................... 46
Broeksteeg – Verantwoording in tijden van Corona ..................................................................................... 46
WEEK 6: Nederland, Europa en de Wereld .................................................................................................... 47
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 47
1. Parlementaire zeggenschap bij verdragen .................................................................................................... 47
(Standaard) Wijze van totstandkoming verdragen........................................................................................ 47
Van de Grondwet afwijkende verdragen ...................................................................................................... 48
2. Doorwerking volkenrecht en Europese integratie ......................................................................................... 48
Doorwerking van het volkenrecht in de nationale rechtsorde...................................................................... 48
[Nederland] ................................................................................................................................................... 49
Europese integratie en nationale ambten ..................................................................................................... 52
3
, Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 54
Artikel van Rossem/Spijkers: rechtstreekse werking internationale verdragen: een Hollands probleem met
een Amerikaans of Franse oplossing? ........................................................................................................... 54
WEEK 7: Wie Handhaaft het Staatsrecht?...................................................................................................... 55
Leerdoelen en literatuur .................................................................................................................................... 55
1. Naleving van staatsrechtelijke regels in de praktijk ...................................................................................... 55
Introducerende opmerkingen ....................................................................................................................... 55
Uitgangspunt 1: zorg voor de juiste regels .................................................................................................... 55
Uitgangspunt 2: zorg voor effectieve handhaving en de mogelijkheid tot ingrijpen bij schending van de
regels (wie en hoe?) ...................................................................................................................................... 58
Overig uit werkcollege ....................................................................................................................................... 62
Kortmann: Verfassungswandlung ................................................................................................................. 62
Aanvulling Kokott & Kaspar (ensuring constitutional efficacy) ..................................................................... 62
Karsten: burgemeester als vriend en vijand van de rechtsstaat ................................................................... 63
4
