Reader 1: Achtergrond en effectiviteit
1: E-mental health: een inleiding.
(Thewissen, 2020).
Voordelen van online therapie
• Direct starten met behandeling, ook wanneer de cliënt niet in de buurt van de kliniek woont
• Flexibiliteit: cliënten kunnen online taken en oefeningen doen op momenten die hen beter uitkomen
• Cliënten ervaren meer veiligheid dan bij face-to-face (f2f) behandeling
• Cliënten zijn vaak opener in online setting dan bij f2f gesprekken
• Minder gevoel van oordeel: cliënten ervaren geen ‘levend, oordelend mens’ aan de andere kant van het scherm
Therapeut als instrument in therapie
• 40–50% van de effectiviteit van therapie hangt samen met hoe de therapeut zichzelf inzet als instrument
• Begeleide online therapie is effectiever dan onbegeleide therapie
• Blended therapie (combinatie van online en f2f) staat nog in de kinderschoenen, maar eerste robuuste
resultaten zijn veelbelovend
Therapeutische relatie in online context
De sterkte van de online therapeutische relatie wordt bepaald door:
• De kwaliteit van de relatie;
• De mate van overeenstemming over doelen en taken.
Online relaties kunnen net zo krachtig zijn als f2f relaties, mits de therapeut zich bewust is dat deze niet vanzelf
ontstaan.
Zichtbaarheid van de therapeut in tekstcommunicatie kan worden versterkt door:
• Gebruik van acroniemen (zoals “lol”, “yolo”)
• Emoticons
• Luisterkreten (“oh”, “ja”, “hmm”)
Beeldbellen biedt extra contextuele informatie ten opzichte van f2f afspraken (bijv. gesloten gordijnen, rommelige
omgeving, kledingstijl)
Psychologische effecten van online communicatie
Het disinhibitie-effect (verminderde remming) wordt versterkt door:
• Anonimiteit
• Onzichtbaarheid
• Asynchroniciteit (vertraagde reacties, zoals bij e-mail)
• Solipsistische introjectie (de interactie lijkt alleen in het eigen hoofd plaats te vinden)
• Minimalisering van status en autoriteit
• Dissociatieve imaginatie (online voelt als een spel, zonder verantwoordelijkheid)
Online informatie over cliënten
• Het actief opzoeken van informatie over cliënten online wordt afgeraden
• Als het toch gebeurt, moet het welzijn van de cliënt de motivatie zijn
• Informed consent is vereist
• Denk na over het doel, de betrouwbaarheid van de bron en het effect op de behandeling
• Overweeg hoe je als therapeut reageert op gevonden informatie, zoals suïcidale gedachten
1
,Online zichtbaarheid van de therapeut
• Cliënten zien therapeuten vaak slechts in één context: de therapiesetting
• Online informatie over de therapeut (zoals op sociale media) kan dit beeld beïnvloeden
• Het wordt afgeraden om vriendschapsverzoeken van cliënten op sociale media te accepteren
Tijdsaspect en bereikbaarheid
• F2f sessies zijn gebonden aan tijd; acute situaties kunnen daardoor blijven liggen
• Bij online therapie kan de cliënt op elk moment contact opnemen
• Bij cliënten met hoge crisisgevoeligheid is blended of volledig online behandeling af te raden
• De mate van crisisgevoeligheid bepaalt de afspraken over online contact, zoals dagelijkse berichtjes
Diagnostiek via e-mental health (EMH)
EMH stelt therapeuten in staat om op afstand betrouwbare psychologische diagnostiek uit te voeren.
Embloom online screeningstool:
• Geschikt voor cliënten die niet crisisgevoelig zijn
• Vereist goede beheersing van de Nederlandse taal
• Gebaseerd op DSM-classificaties
• Adaptief en herkent stoornissen via uitgebreide vragenlijsten
• Psycholoog stelt werkhypothese op, combineert deze met Embloom-profiel en cliëntgesprek voor verslag
• Cognitieve tests moeten altijd fysiek worden afgenomen
• Lichamelijke observatie, expressie en verzorging zijn essentieel voor diagnostiek en ontbreken bij EMH
Belangrijke uitdagingen
• Bereik van kwetsbare doelgroepen blijft lastig: mensen met beperkte digitale vaardigheden, lage
sociaaleconomische status of ernstige psychische problematiek worden vaak minder goed bereikt.
• Internationaal verschil in gebruik: In 2019 zocht bijna 75% van de Nederlanders online naar
gezondheidsinformatie, tegenover slechts 46% van de Belgen.
Wat is EMH?
• Definitie: Het gebruik van ICT om mensen met psychische klachten te informeren en/of te ondersteunen, met als
doel herstel en verbetering van kwaliteit van leven.
• Doelstelling: Efficiënte, betaalbare, toegankelijke zorg van hoge kwaliteit, met meer regie voor de cliënt.
• EMH is een middel, geen doel op zich: Het ondersteunt psychische zorg, maar vervangt deze niet volledig.
M-health
• Mobiele variant van EMH: Gericht op gebruik van smartphones, tablets en andere mobiele apparaten.
• Voordelen: Flexibel, laagdrempelig en geschikt voor monitoring en interventies in de dagelijkse leefomgeving.
Digitale interactie en perceptie
• Eliza-effect: Mensen schrijven computers meer intelligentie en empathie toe dan ze werkelijk bezitten.
• Gebaseerd op het ELIZA-programma, dat eenvoudige therapeutische gesprekken simuleerde.
• Parry: Simuleerde een paranoïde patiënt; slaagde in een Turing-test om als menselijk over te komen.
• Ask Uncle Ezra: Eerste online helpdesk op een universiteit, pionier in digitale psychologische ondersteuning.
Informatiefase (begin jaren ’90)
• Rolverdeling: Hulpverlener = expert, cliënt = leerling.
• Ontwikkeling: Opkomst van internet → websites met informatie over diagnoses en behandelingen.
• Effect: Cliënten konden informatie vergelijken en werden beter geïnformeerd.
2
,Communicatiefase (midden jaren ’90)
• Rolverdeling: Meer regie voor de cliënt, maar hulpverlener bleef leidend.
• Ontwikkelingen:
o Oprichting International Society for Mental Health Online.
o Start van telefonische hulpdienst in Utrecht met chatfunctie.
o Universiteit van Amsterdam ontwikkelt eerste online behandeling voor PTSS → positieve resultaten.
Community fase (vanaf jaren 2000)
• Rolverdeling: Cliënt staat centraal; focus op zelfhulp en zelfredzaamheid.
Voordelen:
• Meer grip op klachten.
• Tijdige preventie mogelijk.
• Sneller bijsturen van behandeling.
Kenmerken:
• Geïntegreerde platforms: communicatie tussen cliënten, behandelaren, familie en ervaringsdeskundigen via
fora, blogs en online spreekuren.
• Brede beschikbaarheid van digitale tools: vragenlijsten, tests, apps en games.
• Nederlandse initiatieven:
o Psychosenet.nl: cliëntgerichte benadering.
o De Nieuwe GGZ: focus op herstelvermogen en eigen regie.
Drie intensiteiten EMH interventies:
1. Zelfhulp → Psycho-educatie en gestandaardiseerde therapeutische programma’s zonder begeleiding.
Voordelen: groot bereik + lage kosten.
Nadelen: hoge uitval (drop-out) + beperkte effectiviteit.
2. Begeleide Zelfhulp → Psycho-educatie gecombineerd met een behandelprogramma, thuisopdrachten en
feedback. Rol behandelaar: Coachend, motiverend en ondersteunend. Hoeft geen psycholoog te zijn.
Voordelen: lagere uitval + hogere effectiviteit.
Nadelen: duurder + minder toegankelijk.
3. Online Psychotherapie → Behandeling door een psycholoog of psychotherapeut, meestal gebaseerd op
cognitieve gedragstherapie (CGT).
Kenmerken:
• Geprotocolleerde interventies van 8 tot 10 weken.
• Steeds meer interventies gebaseerd op andere modellen zoals psychodynamische therapie (PDT),
interpersoonlijke therapie (IPT) en Acceptance & Commitment Therapy (ACT).
Voordelen: sterke therapeutische relatie + gerichte en effectieve aanpak.
Contact versus Autonomie
• Meer contact tussen cliënt en behandelaar leidt tot meer effectiviteit door sociale controle, gerichte feedback en
motivatie.
• Te veel ondersteuning kan echter belemmerend werken: het vermindert autonomie, motivatie en leerkansen.
Online disinhibitie effect: personen online stellen zich vaak minder gesloten op dan in f2f situaties, deze
openheid kan juist doorwerken náár f2f situaties.
3
, Communicatievormen
• Synchrone communicatie: Real-time interactie (zoals chat of videogesprek).
• Asynchrone communicatie: Niet-real-time, zoals e-mail of berichten via een platform.
Online Stepped-Care Model
Een stapsgewijze aanpak waarbij de behandeling start met de minst intensieve interventie die nog effectief is, en
indien nodig wordt opgeschaald.
Kenmerken:
• Interventies variëren van licht tot zwaar.
• Start met de lichtste passende zorg.
• Beslaat het volledige zorgcontinuüm.
• Evidence-based en geprotocolleerd.
• Behandelbeleid wordt gestuurd door het beloop van symptomen; evaluatie is cruciaal.
• Klinische besluitvorming ondersteunt de stepped-care heuristiek.
• Cliënt is actief betrokken bij het behandelplan.
• Organisatie moet gestroomlijnd zijn.
• Leidt tot betere effectiviteit, kwaliteit en lagere kosten.
Let op: Er bestaat een risico dat verzekeraars cliënten verplichten eerst online therapie te volgen vóór face-to-
face (f2f) behandeling.
Blended-care
• Geïntegreerde blended-care: Technologie wordt verweven met f2f behandeling.
• Sequentiële blended-care: Online interventies worden vóór of ná f2f behandeling ingezet (bv. terugvalpreventie).
Preventie binnen EMH
• Universele preventie: Gericht op de algemene bevolking.
• Selectieve preventie: Gericht op risicogroepen.
• Geïndiceerde preventie: Gericht op mensen met klachten, maar zonder diagnose.
GGZ-zorgniveaus
• Huisartsenzorg met GGZ-ondersteuning: Voor lichte klachten.
• Generalistische basis GGZ: Voor lichte tot matige stoornissen.
• Gespecialiseerde GGZ: Voor complexe en ernstige stoornissen.
Technologie in EMH
• Virtual Reality (VR): Volledige virtuele omgeving via een bril.
• Augmented Reality (AR): Virtuele elementen over de echte wereld heen geprojecteerd.
o Mogelijkheid tot interactie met gevreesde stimuli.
o Verhoogde ‘sense of presence’.
o Goedkoper dan volledige VR.
o Geschikt alternatief voor exposure in vivo.
Knelpunten en aandachtspunten
• Moeilijke bereikbaarheid van kwetsbare groepen.
• Beperkt inzicht in effectiviteit van behandelingen.
• Onbetrouwbare aanbieders en gebrek aan regulering (EU).
• Wisselend succes in de praktijk.
• Tekort aan tijd, geld en ondersteuning bij implementatie.
• Weerstand en terughoudendheid bij behandelaren.
• Beperkte digitale vaardigheden bij zorgprofessionals.
Ideale situatie: samenwerking tussen overheid, ontwikkelaars, onderwijs, zorgaanbieders en cliënten is essentieel
voor succesvolle integratie van EMH.
4
1: E-mental health: een inleiding.
(Thewissen, 2020).
Voordelen van online therapie
• Direct starten met behandeling, ook wanneer de cliënt niet in de buurt van de kliniek woont
• Flexibiliteit: cliënten kunnen online taken en oefeningen doen op momenten die hen beter uitkomen
• Cliënten ervaren meer veiligheid dan bij face-to-face (f2f) behandeling
• Cliënten zijn vaak opener in online setting dan bij f2f gesprekken
• Minder gevoel van oordeel: cliënten ervaren geen ‘levend, oordelend mens’ aan de andere kant van het scherm
Therapeut als instrument in therapie
• 40–50% van de effectiviteit van therapie hangt samen met hoe de therapeut zichzelf inzet als instrument
• Begeleide online therapie is effectiever dan onbegeleide therapie
• Blended therapie (combinatie van online en f2f) staat nog in de kinderschoenen, maar eerste robuuste
resultaten zijn veelbelovend
Therapeutische relatie in online context
De sterkte van de online therapeutische relatie wordt bepaald door:
• De kwaliteit van de relatie;
• De mate van overeenstemming over doelen en taken.
Online relaties kunnen net zo krachtig zijn als f2f relaties, mits de therapeut zich bewust is dat deze niet vanzelf
ontstaan.
Zichtbaarheid van de therapeut in tekstcommunicatie kan worden versterkt door:
• Gebruik van acroniemen (zoals “lol”, “yolo”)
• Emoticons
• Luisterkreten (“oh”, “ja”, “hmm”)
Beeldbellen biedt extra contextuele informatie ten opzichte van f2f afspraken (bijv. gesloten gordijnen, rommelige
omgeving, kledingstijl)
Psychologische effecten van online communicatie
Het disinhibitie-effect (verminderde remming) wordt versterkt door:
• Anonimiteit
• Onzichtbaarheid
• Asynchroniciteit (vertraagde reacties, zoals bij e-mail)
• Solipsistische introjectie (de interactie lijkt alleen in het eigen hoofd plaats te vinden)
• Minimalisering van status en autoriteit
• Dissociatieve imaginatie (online voelt als een spel, zonder verantwoordelijkheid)
Online informatie over cliënten
• Het actief opzoeken van informatie over cliënten online wordt afgeraden
• Als het toch gebeurt, moet het welzijn van de cliënt de motivatie zijn
• Informed consent is vereist
• Denk na over het doel, de betrouwbaarheid van de bron en het effect op de behandeling
• Overweeg hoe je als therapeut reageert op gevonden informatie, zoals suïcidale gedachten
1
,Online zichtbaarheid van de therapeut
• Cliënten zien therapeuten vaak slechts in één context: de therapiesetting
• Online informatie over de therapeut (zoals op sociale media) kan dit beeld beïnvloeden
• Het wordt afgeraden om vriendschapsverzoeken van cliënten op sociale media te accepteren
Tijdsaspect en bereikbaarheid
• F2f sessies zijn gebonden aan tijd; acute situaties kunnen daardoor blijven liggen
• Bij online therapie kan de cliënt op elk moment contact opnemen
• Bij cliënten met hoge crisisgevoeligheid is blended of volledig online behandeling af te raden
• De mate van crisisgevoeligheid bepaalt de afspraken over online contact, zoals dagelijkse berichtjes
Diagnostiek via e-mental health (EMH)
EMH stelt therapeuten in staat om op afstand betrouwbare psychologische diagnostiek uit te voeren.
Embloom online screeningstool:
• Geschikt voor cliënten die niet crisisgevoelig zijn
• Vereist goede beheersing van de Nederlandse taal
• Gebaseerd op DSM-classificaties
• Adaptief en herkent stoornissen via uitgebreide vragenlijsten
• Psycholoog stelt werkhypothese op, combineert deze met Embloom-profiel en cliëntgesprek voor verslag
• Cognitieve tests moeten altijd fysiek worden afgenomen
• Lichamelijke observatie, expressie en verzorging zijn essentieel voor diagnostiek en ontbreken bij EMH
Belangrijke uitdagingen
• Bereik van kwetsbare doelgroepen blijft lastig: mensen met beperkte digitale vaardigheden, lage
sociaaleconomische status of ernstige psychische problematiek worden vaak minder goed bereikt.
• Internationaal verschil in gebruik: In 2019 zocht bijna 75% van de Nederlanders online naar
gezondheidsinformatie, tegenover slechts 46% van de Belgen.
Wat is EMH?
• Definitie: Het gebruik van ICT om mensen met psychische klachten te informeren en/of te ondersteunen, met als
doel herstel en verbetering van kwaliteit van leven.
• Doelstelling: Efficiënte, betaalbare, toegankelijke zorg van hoge kwaliteit, met meer regie voor de cliënt.
• EMH is een middel, geen doel op zich: Het ondersteunt psychische zorg, maar vervangt deze niet volledig.
M-health
• Mobiele variant van EMH: Gericht op gebruik van smartphones, tablets en andere mobiele apparaten.
• Voordelen: Flexibel, laagdrempelig en geschikt voor monitoring en interventies in de dagelijkse leefomgeving.
Digitale interactie en perceptie
• Eliza-effect: Mensen schrijven computers meer intelligentie en empathie toe dan ze werkelijk bezitten.
• Gebaseerd op het ELIZA-programma, dat eenvoudige therapeutische gesprekken simuleerde.
• Parry: Simuleerde een paranoïde patiënt; slaagde in een Turing-test om als menselijk over te komen.
• Ask Uncle Ezra: Eerste online helpdesk op een universiteit, pionier in digitale psychologische ondersteuning.
Informatiefase (begin jaren ’90)
• Rolverdeling: Hulpverlener = expert, cliënt = leerling.
• Ontwikkeling: Opkomst van internet → websites met informatie over diagnoses en behandelingen.
• Effect: Cliënten konden informatie vergelijken en werden beter geïnformeerd.
2
,Communicatiefase (midden jaren ’90)
• Rolverdeling: Meer regie voor de cliënt, maar hulpverlener bleef leidend.
• Ontwikkelingen:
o Oprichting International Society for Mental Health Online.
o Start van telefonische hulpdienst in Utrecht met chatfunctie.
o Universiteit van Amsterdam ontwikkelt eerste online behandeling voor PTSS → positieve resultaten.
Community fase (vanaf jaren 2000)
• Rolverdeling: Cliënt staat centraal; focus op zelfhulp en zelfredzaamheid.
Voordelen:
• Meer grip op klachten.
• Tijdige preventie mogelijk.
• Sneller bijsturen van behandeling.
Kenmerken:
• Geïntegreerde platforms: communicatie tussen cliënten, behandelaren, familie en ervaringsdeskundigen via
fora, blogs en online spreekuren.
• Brede beschikbaarheid van digitale tools: vragenlijsten, tests, apps en games.
• Nederlandse initiatieven:
o Psychosenet.nl: cliëntgerichte benadering.
o De Nieuwe GGZ: focus op herstelvermogen en eigen regie.
Drie intensiteiten EMH interventies:
1. Zelfhulp → Psycho-educatie en gestandaardiseerde therapeutische programma’s zonder begeleiding.
Voordelen: groot bereik + lage kosten.
Nadelen: hoge uitval (drop-out) + beperkte effectiviteit.
2. Begeleide Zelfhulp → Psycho-educatie gecombineerd met een behandelprogramma, thuisopdrachten en
feedback. Rol behandelaar: Coachend, motiverend en ondersteunend. Hoeft geen psycholoog te zijn.
Voordelen: lagere uitval + hogere effectiviteit.
Nadelen: duurder + minder toegankelijk.
3. Online Psychotherapie → Behandeling door een psycholoog of psychotherapeut, meestal gebaseerd op
cognitieve gedragstherapie (CGT).
Kenmerken:
• Geprotocolleerde interventies van 8 tot 10 weken.
• Steeds meer interventies gebaseerd op andere modellen zoals psychodynamische therapie (PDT),
interpersoonlijke therapie (IPT) en Acceptance & Commitment Therapy (ACT).
Voordelen: sterke therapeutische relatie + gerichte en effectieve aanpak.
Contact versus Autonomie
• Meer contact tussen cliënt en behandelaar leidt tot meer effectiviteit door sociale controle, gerichte feedback en
motivatie.
• Te veel ondersteuning kan echter belemmerend werken: het vermindert autonomie, motivatie en leerkansen.
Online disinhibitie effect: personen online stellen zich vaak minder gesloten op dan in f2f situaties, deze
openheid kan juist doorwerken náár f2f situaties.
3
, Communicatievormen
• Synchrone communicatie: Real-time interactie (zoals chat of videogesprek).
• Asynchrone communicatie: Niet-real-time, zoals e-mail of berichten via een platform.
Online Stepped-Care Model
Een stapsgewijze aanpak waarbij de behandeling start met de minst intensieve interventie die nog effectief is, en
indien nodig wordt opgeschaald.
Kenmerken:
• Interventies variëren van licht tot zwaar.
• Start met de lichtste passende zorg.
• Beslaat het volledige zorgcontinuüm.
• Evidence-based en geprotocolleerd.
• Behandelbeleid wordt gestuurd door het beloop van symptomen; evaluatie is cruciaal.
• Klinische besluitvorming ondersteunt de stepped-care heuristiek.
• Cliënt is actief betrokken bij het behandelplan.
• Organisatie moet gestroomlijnd zijn.
• Leidt tot betere effectiviteit, kwaliteit en lagere kosten.
Let op: Er bestaat een risico dat verzekeraars cliënten verplichten eerst online therapie te volgen vóór face-to-
face (f2f) behandeling.
Blended-care
• Geïntegreerde blended-care: Technologie wordt verweven met f2f behandeling.
• Sequentiële blended-care: Online interventies worden vóór of ná f2f behandeling ingezet (bv. terugvalpreventie).
Preventie binnen EMH
• Universele preventie: Gericht op de algemene bevolking.
• Selectieve preventie: Gericht op risicogroepen.
• Geïndiceerde preventie: Gericht op mensen met klachten, maar zonder diagnose.
GGZ-zorgniveaus
• Huisartsenzorg met GGZ-ondersteuning: Voor lichte klachten.
• Generalistische basis GGZ: Voor lichte tot matige stoornissen.
• Gespecialiseerde GGZ: Voor complexe en ernstige stoornissen.
Technologie in EMH
• Virtual Reality (VR): Volledige virtuele omgeving via een bril.
• Augmented Reality (AR): Virtuele elementen over de echte wereld heen geprojecteerd.
o Mogelijkheid tot interactie met gevreesde stimuli.
o Verhoogde ‘sense of presence’.
o Goedkoper dan volledige VR.
o Geschikt alternatief voor exposure in vivo.
Knelpunten en aandachtspunten
• Moeilijke bereikbaarheid van kwetsbare groepen.
• Beperkt inzicht in effectiviteit van behandelingen.
• Onbetrouwbare aanbieders en gebrek aan regulering (EU).
• Wisselend succes in de praktijk.
• Tekort aan tijd, geld en ondersteuning bij implementatie.
• Weerstand en terughoudendheid bij behandelaren.
• Beperkte digitale vaardigheden bij zorgprofessionals.
Ideale situatie: samenwerking tussen overheid, ontwikkelaars, onderwijs, zorgaanbieders en cliënten is essentieel
voor succesvolle integratie van EMH.
4
