Samenvatting – de bestuurlijke kaart van de Europese Unie
Hoofdstuk 1 – Van slagveld tot onderhandelingstafel: de geschiedenis
van de Europese samenwerking
1.1 Strijden tegen de machinaties van het machtsevenwicht (1943-
1949)
Door de oorlogen domineerden eeuwenlang de Europese betrekkingen op de
politiek. Logica van machtsevenwicht -> Staten wilden voorkomen dat één
land te sterk werd en alle andere zou overheersen. Omdat ze bang waren voor
zo’n situatie, probeerden ze steeds bondgenootschappen te maken. Zo konden ze
samen een balans van macht houden tegenover het land dat te veel macht
kreeg.
Hegemonie -> één land of groep de baas is over anderen en veel macht of
invloed heeft
Wanneer een land probeerde zichzelf beter te beveiligen, bijvoorbeeld door meer
wapens aan
te schaffen, wekte dit vaak angst op bij andere landen. Zij dachten dat dit land
misschien wel
een aanval voorbereidde. Dit wordt het veiligheidsdilemma genoemd: de wens
van één land
om veiliger te worden, leidt bij andere landen juist tot onveiligheidsgevoelens.
1.1. 1 De visie van Jean Monnet
Jean Monnet, één van de oprichters van het Franse Comité voor nationale
bevrijding, vond dat
Europa anders met macht en veiligheid moest omgaan. Hij wilde af van het oude
idee van
machtsevenwicht. In plaats daarvan pleitte hij voor duurzame samenwerking
tussen landen,
waarbij vertrouwen en gezamenlijke belangen centraal zouden staan.
Volgens Monnet kon dit bereikt worden door landen economisch met elkaar te
verbinden en
gezamenlijke instellingen op te richten. Als landen hun economieën verweven,
zouden ze
minder snel oorlog voeren. Ook zouden ze daardoor langzaam meer vertrouwen
in elkaar
krijgen. Dit vertrouwen zou uiteindelijk zorgen voor vrede en stabiliteit in Europa.
1. Machtsevenwicht / Veiligheidsdilemma
2. Supranationale instituties (Supranationale instituties zijn organisaties
waar landen samen in zitten en die bevoegdheden hebben boven de
afzonderlijke landen.
Dit betekent dat de leden (de landen) afspraken hebben gemaakt waarbij
de organisatie beslissingen kan nemen die soms belangrijker zijn dan de
regels van één land alleen.)
3. Functionele logica -> samenwerking om oorlog te voorkomen
1
,Vormen van internationale samenwerking
• Intergouvernementeel
De besluitvorming komt tot stand door onderling
overleg tussen afgevaardigden van lidstaten. Staten
blijven de centrale actoren.
Voorbeeld:
Organisaties zoals de VN, NAVO en WTO zijn intergouvernementeel -> lidstaten
maken samen afspraken, maar elk land beslist uiteindelijk zelf of en hoe het die
uitvoert.
• Supranationale samenwerking (boven de staat, afspraken zijn
bindend)
Institutionalisering van afspraken op supranationaal
niveau. Daarbij hoort dan ook: het delegeren van
bevoegdheden aan dit supranationale niveau.
1.1.2 Deling van Duitsland en Europa
Na de Tweede Wereldoorlog werd Europa verdeeld in een westelijk en een
oostelijk deel.
Tijdens de conferentie van Jalta in 1945 spraken de leiders van de Verenigde
Staten, het
Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie af dat Duitsland zou worden opgedeeld in
vier
bezettingszones: voor de VS, het VK, de Sovjet-Unie en op aandringen van het VK
ook voor
Frankrijk. Berlijn werd eveneens verdeeld in vier sectoren.
Deze afspraken werden bevestigd op de conferentie van Potsdam. Door
groeiende spanningen
tussen de westerse en de oostelijke bezettingszones ontstond er een
duidelijke scheiding
tussen Oost en West. In 1946 sprak Churchill over het ‘IJzeren Gordijn’ dat over
Europa was
neergedaald. Hij pleitte voor een Verenigde Staten van Europa, waarin
landen niet alleen
economisch maar ook militair zouden samenwerken. Frankrijk en Duitsland
moesten daarin de spil vormen. Het Verenigd Koninkrijk hoefde hier volgens hem
niet per se deel van uit te
maken, omdat zij zich meer richtten op hun eigen ‘Commonwealth’ en de
speciale band met
de VS.
1.1.3 Marshallplan, BRD en DD4 (1947-1949)
Na de oorlog was Europa zwaar verwoest en had het dringend hulp nodig. De
Verenigde Staten
2
,stelden daarom in 1947 het Marshallplan op. Dit was een groot
hulpprogramma om Europa
economisch weer op te bouwen. Vooral de West-Europese landen ontvingen hulp,
waaronder
de drie westelijke bezettingszones van Duitsland.
De Sovjet-Unie weigerde mee te doen aan het plan en verbood haar Oost-
Europese
bondgenoten om hulp te accepteren. Daardoor werd samenwerking tussen Oost
en West
vrijwel onmogelijk. In plaats daarvan ontstonden er twee aparte Duitse staten. In
1949 werd in
het westen de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) opgericht. Deze kreeg een
eigen grondwet en
hield in september 1949 voor het eerst verkiezingen, al bleef het hoogste gezag
formeel bij de
westerse bezettingsmachten.
Als reactie richtte de Sovjet-Unie in hetzelfde jaar de Duitse
Democratische Republiek (DDR) op in het oosten. Daarmee was de
splitsing van Duitsland een feit en begon de Koude Oorlog.
1.2 Revolutie in de Europese betrekkingen (1950-1954)
De Verenigde Staten wilden voorkomen dat West-Europa in communistische
handen zou
vallen. Daarom steunden ze pogingen tot Europese samenwerking. Jean Monnet
stelde een
federaal model voor, vergelijkbaar met het Amerikaanse systeem. Hoewel dat na
de oorlog
nog niet meteen lukte, werden er wel enkele stappen gezet.
In 1948 tekenden Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Benelux-landen het
Pact van Brussel,
een militair samenwerkingsverdrag dat later zou uitgroeien tot de West-
Europese Unie (WEU).Deze alliantie was vooral bedoeld als bescherming tegen
mogelijke aanvallen van de Sovjet-Unie.
Tegelijkertijd werden ook andere samenwerkingen opgezet, zoals de Raad van
Europa en de
Organisatie voor Europese Economische Samenwerking (OEES, later
OESO). (Deze organisaties werkten op intergouvernementele basis: de lidstaten
bleven zelfstandig, maar overlegden wel met elkaar)
In 1949 werd de NAVO opgericht, de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Dit
militaire
bondgenootschap moest de veiligheid van West-Europa garanderen, vooral
tegen de dreiging
vanuit het oosten. De Verenigde Staten en Canada sloten zich hierbij aan.
Dankzij deze veiligheidsgarantie durfde Frankrijk het aan om ook met Duitsland
te gaan
samenwerken. De angst voor een hernieuwde Duitse dreiging werd kleiner,
omdat Duitsland
nu onderdeel werd van een bredere, westerse samenwerking.
3
, 1.2.1 Het Schumanplan (1950) 1.2.2 De totstandkoming van de EGKS
(1951-1952)
In 1950 stelde de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Robert Schuman, een
baanbrekend
plan voor. Dit Schumanplan was bedacht door Jean Monnet en richtte zich op
samenwerking
op het gebied van kolen en staal. Deze grondstoffen waren essentieel voor de
oorlogsindustrie,
en door het beheer daarvan gezamenlijk te organiseren, zou oorlog tussen
Frankrijk en
Duitsland veel moeilijker worden.
Het idee was dat landen een deel van hun macht overdroegen aan een Europees
orgaan dat
beslissingen zou nemen over kolen en staal. Dit was het begin van een
supranationale
samenwerking.
In 1951 ondertekenden zes landen – Frankrijk, Duitsland (BRD)
(Westbindung -> Du veilig, democratisch)
Nederland, België, Luxemburg en Italië – het Verdrag van Parijs. Daarmee
richtten ze de Europese
Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) op.
De EGKS kreeg een eigen bestuur: een Hoge Autoriteit (met Monnet als eerste
voorzitter), een
Algemene Vergadering en een Raad van Ministers. Ook was er een eigen hof van
justitie dat
toezag op de naleving van de regels.
EGKS en EEG Europese economische gemeenschap- 3 grote doelen
1. Economische opbouw
2. Voorkomen nieuw Europees nationalisme
3. Bescherming tegen dreiging Koude Oorlog
De EGKS trad in werking na voltooiing ratificatieproces (1952).
Europa kan pas vooruit als elk land instemt
Na het succes van de EGKS wilden Europese leiders ook samenwerken op
defensiegebied. Jean
Monnet stelde daarom voor om een Europese Defensie Gemeenschap (EDG)
op te richten. De
aanleiding was de wens om West-Duitsland weer een leger te geven, zeker
gezien de
spanningen door de Koreaanse Oorlog.
In 1952 werd het EDG-verdrag ondertekend, maar dit plan liep stuk. In augustus
1954 stemde
het Franse parlement tegen ratificatie. Er waren grote bezwaren tegen de
herbewapening van
Duitsland en tegen het idee dat Frankrijk zijn defensiebeleid zou moeten
onderbrengen in een
4
Hoofdstuk 1 – Van slagveld tot onderhandelingstafel: de geschiedenis
van de Europese samenwerking
1.1 Strijden tegen de machinaties van het machtsevenwicht (1943-
1949)
Door de oorlogen domineerden eeuwenlang de Europese betrekkingen op de
politiek. Logica van machtsevenwicht -> Staten wilden voorkomen dat één
land te sterk werd en alle andere zou overheersen. Omdat ze bang waren voor
zo’n situatie, probeerden ze steeds bondgenootschappen te maken. Zo konden ze
samen een balans van macht houden tegenover het land dat te veel macht
kreeg.
Hegemonie -> één land of groep de baas is over anderen en veel macht of
invloed heeft
Wanneer een land probeerde zichzelf beter te beveiligen, bijvoorbeeld door meer
wapens aan
te schaffen, wekte dit vaak angst op bij andere landen. Zij dachten dat dit land
misschien wel
een aanval voorbereidde. Dit wordt het veiligheidsdilemma genoemd: de wens
van één land
om veiliger te worden, leidt bij andere landen juist tot onveiligheidsgevoelens.
1.1. 1 De visie van Jean Monnet
Jean Monnet, één van de oprichters van het Franse Comité voor nationale
bevrijding, vond dat
Europa anders met macht en veiligheid moest omgaan. Hij wilde af van het oude
idee van
machtsevenwicht. In plaats daarvan pleitte hij voor duurzame samenwerking
tussen landen,
waarbij vertrouwen en gezamenlijke belangen centraal zouden staan.
Volgens Monnet kon dit bereikt worden door landen economisch met elkaar te
verbinden en
gezamenlijke instellingen op te richten. Als landen hun economieën verweven,
zouden ze
minder snel oorlog voeren. Ook zouden ze daardoor langzaam meer vertrouwen
in elkaar
krijgen. Dit vertrouwen zou uiteindelijk zorgen voor vrede en stabiliteit in Europa.
1. Machtsevenwicht / Veiligheidsdilemma
2. Supranationale instituties (Supranationale instituties zijn organisaties
waar landen samen in zitten en die bevoegdheden hebben boven de
afzonderlijke landen.
Dit betekent dat de leden (de landen) afspraken hebben gemaakt waarbij
de organisatie beslissingen kan nemen die soms belangrijker zijn dan de
regels van één land alleen.)
3. Functionele logica -> samenwerking om oorlog te voorkomen
1
,Vormen van internationale samenwerking
• Intergouvernementeel
De besluitvorming komt tot stand door onderling
overleg tussen afgevaardigden van lidstaten. Staten
blijven de centrale actoren.
Voorbeeld:
Organisaties zoals de VN, NAVO en WTO zijn intergouvernementeel -> lidstaten
maken samen afspraken, maar elk land beslist uiteindelijk zelf of en hoe het die
uitvoert.
• Supranationale samenwerking (boven de staat, afspraken zijn
bindend)
Institutionalisering van afspraken op supranationaal
niveau. Daarbij hoort dan ook: het delegeren van
bevoegdheden aan dit supranationale niveau.
1.1.2 Deling van Duitsland en Europa
Na de Tweede Wereldoorlog werd Europa verdeeld in een westelijk en een
oostelijk deel.
Tijdens de conferentie van Jalta in 1945 spraken de leiders van de Verenigde
Staten, het
Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie af dat Duitsland zou worden opgedeeld in
vier
bezettingszones: voor de VS, het VK, de Sovjet-Unie en op aandringen van het VK
ook voor
Frankrijk. Berlijn werd eveneens verdeeld in vier sectoren.
Deze afspraken werden bevestigd op de conferentie van Potsdam. Door
groeiende spanningen
tussen de westerse en de oostelijke bezettingszones ontstond er een
duidelijke scheiding
tussen Oost en West. In 1946 sprak Churchill over het ‘IJzeren Gordijn’ dat over
Europa was
neergedaald. Hij pleitte voor een Verenigde Staten van Europa, waarin
landen niet alleen
economisch maar ook militair zouden samenwerken. Frankrijk en Duitsland
moesten daarin de spil vormen. Het Verenigd Koninkrijk hoefde hier volgens hem
niet per se deel van uit te
maken, omdat zij zich meer richtten op hun eigen ‘Commonwealth’ en de
speciale band met
de VS.
1.1.3 Marshallplan, BRD en DD4 (1947-1949)
Na de oorlog was Europa zwaar verwoest en had het dringend hulp nodig. De
Verenigde Staten
2
,stelden daarom in 1947 het Marshallplan op. Dit was een groot
hulpprogramma om Europa
economisch weer op te bouwen. Vooral de West-Europese landen ontvingen hulp,
waaronder
de drie westelijke bezettingszones van Duitsland.
De Sovjet-Unie weigerde mee te doen aan het plan en verbood haar Oost-
Europese
bondgenoten om hulp te accepteren. Daardoor werd samenwerking tussen Oost
en West
vrijwel onmogelijk. In plaats daarvan ontstonden er twee aparte Duitse staten. In
1949 werd in
het westen de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) opgericht. Deze kreeg een
eigen grondwet en
hield in september 1949 voor het eerst verkiezingen, al bleef het hoogste gezag
formeel bij de
westerse bezettingsmachten.
Als reactie richtte de Sovjet-Unie in hetzelfde jaar de Duitse
Democratische Republiek (DDR) op in het oosten. Daarmee was de
splitsing van Duitsland een feit en begon de Koude Oorlog.
1.2 Revolutie in de Europese betrekkingen (1950-1954)
De Verenigde Staten wilden voorkomen dat West-Europa in communistische
handen zou
vallen. Daarom steunden ze pogingen tot Europese samenwerking. Jean Monnet
stelde een
federaal model voor, vergelijkbaar met het Amerikaanse systeem. Hoewel dat na
de oorlog
nog niet meteen lukte, werden er wel enkele stappen gezet.
In 1948 tekenden Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Benelux-landen het
Pact van Brussel,
een militair samenwerkingsverdrag dat later zou uitgroeien tot de West-
Europese Unie (WEU).Deze alliantie was vooral bedoeld als bescherming tegen
mogelijke aanvallen van de Sovjet-Unie.
Tegelijkertijd werden ook andere samenwerkingen opgezet, zoals de Raad van
Europa en de
Organisatie voor Europese Economische Samenwerking (OEES, later
OESO). (Deze organisaties werkten op intergouvernementele basis: de lidstaten
bleven zelfstandig, maar overlegden wel met elkaar)
In 1949 werd de NAVO opgericht, de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie. Dit
militaire
bondgenootschap moest de veiligheid van West-Europa garanderen, vooral
tegen de dreiging
vanuit het oosten. De Verenigde Staten en Canada sloten zich hierbij aan.
Dankzij deze veiligheidsgarantie durfde Frankrijk het aan om ook met Duitsland
te gaan
samenwerken. De angst voor een hernieuwde Duitse dreiging werd kleiner,
omdat Duitsland
nu onderdeel werd van een bredere, westerse samenwerking.
3
, 1.2.1 Het Schumanplan (1950) 1.2.2 De totstandkoming van de EGKS
(1951-1952)
In 1950 stelde de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Robert Schuman, een
baanbrekend
plan voor. Dit Schumanplan was bedacht door Jean Monnet en richtte zich op
samenwerking
op het gebied van kolen en staal. Deze grondstoffen waren essentieel voor de
oorlogsindustrie,
en door het beheer daarvan gezamenlijk te organiseren, zou oorlog tussen
Frankrijk en
Duitsland veel moeilijker worden.
Het idee was dat landen een deel van hun macht overdroegen aan een Europees
orgaan dat
beslissingen zou nemen over kolen en staal. Dit was het begin van een
supranationale
samenwerking.
In 1951 ondertekenden zes landen – Frankrijk, Duitsland (BRD)
(Westbindung -> Du veilig, democratisch)
Nederland, België, Luxemburg en Italië – het Verdrag van Parijs. Daarmee
richtten ze de Europese
Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) op.
De EGKS kreeg een eigen bestuur: een Hoge Autoriteit (met Monnet als eerste
voorzitter), een
Algemene Vergadering en een Raad van Ministers. Ook was er een eigen hof van
justitie dat
toezag op de naleving van de regels.
EGKS en EEG Europese economische gemeenschap- 3 grote doelen
1. Economische opbouw
2. Voorkomen nieuw Europees nationalisme
3. Bescherming tegen dreiging Koude Oorlog
De EGKS trad in werking na voltooiing ratificatieproces (1952).
Europa kan pas vooruit als elk land instemt
Na het succes van de EGKS wilden Europese leiders ook samenwerken op
defensiegebied. Jean
Monnet stelde daarom voor om een Europese Defensie Gemeenschap (EDG)
op te richten. De
aanleiding was de wens om West-Duitsland weer een leger te geven, zeker
gezien de
spanningen door de Koreaanse Oorlog.
In 1952 werd het EDG-verdrag ondertekend, maar dit plan liep stuk. In augustus
1954 stemde
het Franse parlement tegen ratificatie. Er waren grote bezwaren tegen de
herbewapening van
Duitsland en tegen het idee dat Frankrijk zijn defensiebeleid zou moeten
onderbrengen in een
4
