Rechtsfilosofie Hoorcollege Aantekeningen 25/26

Rechtsfilosofie Hoorcolleges

Week 1- hoorcollege, maandag 27 oktober
Recht en rechtvaardigheid
- Zijn onrechtvaardige wetten te beschouwen als geldend recht?
- Dient de rechter het beroep op dergelijke wetten te honoreren?
- Drie theorieën:
 Radbruch (natuurrecht)
 Hart (rechtspositivisme)
 Fuller (tussenpositie)

Drie benaderingen
(1)Natuurrecht (Radbruch):
 Noodzakelijk verband tussen recht en rechtvaardigheid →
indien door mensen gemaakte wetten conflicteren met
fundamentele natuurrechtelijke normen (bijv. recht op
leven), dan verliezen zij hun geldigheid
(2)Rechtspositivisme (Hart):
 Geen noodzakelijk verband tussen recht en
rechtvaardigheid → de gelding van wetten hangt af van
formele kenmerken (bijv. gemaakt door bevoegde
wetgever, afgekondigd conform voorgeschreven
procedures) → ook onrechtvaardige wetten kunnen juridisch
geldend zijn
(3)‘Interne moraliteit van het recht’ (Fuller):
 Geen noodzakelijke morele beperkingen aan de inhoud van
het recht, maar wel aan de procedurele mechanismen
waarmee recht wordt gemaakt en toegepast (‘principes van
legaliteit’) → indien wetten structureel conflicteren met
‘principes van legaliteit’, dan verliezen zij hun geldigheid


Casus van Puttfarken
Schetst het probleem van de verhouding tussen legaliteit en
rechtvaardigheid
- Feiten:
 Puttfarken had tijdens de Naziperiode Göttig aangegeven bij
de politie, omdat deze op een muur had geschreven: “Hitler is
een massamoordenaar en heeft schuld aan de oorlog”. Göttig
was vervolgens ter dood veroordeeld en geëxecuteerd wegens
hoogverraad
- Na de oorlog (1946):
 Puttfarken aangeklaagd wegens moord, subsidiair
medeplichtigheid aan moord op Göttig
- Verdediging:
 (1) Puttfarken handelde op grond van een destijdse geldende
rechtsplicht; (2) niet Puttfarken, maar de Nazi-rechtbank is
verantwoordelijk voor de dood van Göttig

, - Vraag:
 Dient Puttfarken te worden veroordeeld wegens
(medeplichtigheid aan) moord?
- Oordeel Rechtbank:
 Puttfarken is medeplichtig aan de moord op Göttig
- Belangrijkste overwegingen:
 Puttfarken had geen juridische plicht om Göttig aan te geven.
Van hoogverraad was geen sprake: Göttig had slechts de
waarheid verteld. (Hitler wás een massamoordenaar en hád
schuld aan oorlog);
 Puttfarken wist dat hij door Göttig aan te geven hem
blootstelde aan een politiek proces zonder juridische
garanties, waarin hij onherroepelijk ter dood zou worden
veroordeeld;
- Het oordeel van de Rechtbank impliceert dat…
 …het nazirecht, waarop Puttfarken zich beroept, ongeldig was;
 …de nazirechters die Göttig hebben veroordeeld, zelf schuldig
zijn
aan moord

Het vraagstuk van wettelijk onrecht
Wat als de wetten zelf overduidelijk onrechtvaardig zijn?
- Dient de rechter het beroep op onrechtvaardige wetten te honoreren
en zijn zulke wetten überhaupt als recht aan te merken?
- Rechtbank:
 Het (nazi-)recht waarop Puttfarken zich beroept, kan niet als
geldend worden erkend  Puttfarken is medeplichtig aan
moord op Göttig
- Oordeel rechtbank impliceert dat de wet in geval van extreem
‘wettelijk onrecht’ buiten toepassing moet blijven: in dat geval dient
rechtszekerheid te wijken voor rechtvaardigheid

Gustav Radbruch (1878-1949)
Wetspositivisme en natuurrecht
- Radbruch, ‘Wettelijk onrecht en bovenwettelijk recht’ (Gesetzliches
Unrecht und übergesetzliches Recht, 1946)
- Vóór 1945: wetspositivisme:
 De gelding van wetten is afhankelijk van formele kenmerken
(uitgevaardigd door bevoegde instantie, op juiste wijze
bekendgemaakt, etc.). Consequentie: ook onrechtvaardige
wetten kunnen geldend zijn. Argument: rechtszekerheid
- Radbruch constateert dat het wetspositivisme Duitse juristen
weerloos had gemaakt t.o.v. het nazisme: zij pasten de wetten van
de nazi’s kritiekloos toe, zonder de moraliteit ervan te beoordelen
(‘wet is wet’)
- Na 1945:
 Radbruch verwerpt het wetspositivisme en bepleit een
natuurrechtelijke benadering: de gelding van wetten hangt

, af van morele normen die samenhangen met de menselijke
natuur (bijv. menselijke waardigheid).
 Consequentie: Indien wetten in strijd komen met die
normen, zijn zij niet verbindend en dienen zij niet door
de rechter te
worden toegepast
- p. 6 “But while power may indeed… apparent and real justice.”
 Macht is genoeg om mensen te dwingen, maar niet genoeg
voor juridische geldigheid
 Elke wet heeft tot rechtszekerheid geleidt; al is het
onrechtvaardige wet, het zorgde tenminste voor wat we
moeten doen.
 Doelmatigheid wordt gezien als nuttigheid voor het volk, maar
dit is niet de hoogste waarde
 Rechtszekerheid is een midden waarde die voor doelmatigheid
en rechtvaardigheid vereist; een soort drempel waar je
overheen moet
 Een wet die rechtszekerheid biedt, biedt een waarde aan
nuttigheid en rechtvaardigheid
 Conflict tussen rechtszekerheid en rechtvaardigheid
 Normaal geval (klein conflict):
 Rechtszekerheid heeft voorrang
 ‘Flawed law’ - Geval van gebrekkig recht (kloof tussen
rechtszekerheid en rechtvaardigheid te groot)
 Rechtvaardigheid heeft de voorrang
 Statutory lawnessness
 “Waar de gelijkheid- de kern van rechtvaardigheid-
opzettelijk geschonden wordt, dan heeft de wet
nooit bestaan.”
 Voorbeelden – p. 8:
o Opzettelijke schending gelijkheid
o Extreem disproportionele straffenn
o Flagrante aantasting schending
mensenrechten
- “Legal character is also…”


Drie beginselen Radbruch
Positieve recht vindt grondslag in drie beginselen:
(1)Doelmatigheid
 Effectiviteit van het recht
(2)Rechtszekerheid
(3)Rechtvaardigheid
 Gelijke gevallen, moeten gelijk worden behandeld.
 Ongelijke gevallen, moeten ongelijk behandeld worden.

Rechtszekerheid prevaleert boven doelmatigheid.
Rechtvaardigheid prevaleert boven rechtszekerheid
- In normale geval:

,  Rechtszekerheid heeft voorrang boven doelmatigheid en
rechtvaardigheid (want rechtszekerheid draagt bij aan die
andere beginselen)
- Echter, in geval van extreem wettelijk onrecht:
 Rechtvaardigheid heeft voorrang boven rechtszekerheid en
doelmatigheid (want die andere beginselen zijn betekenisloos
zonder enige vorm van rechtvaardigheid)

De formule van Radbruch
- Radbruch komt tot de volgende formule t.a.v. de verhouding tussen
rechtvaardigheid en rechtszekerheid
 “Het conflict tussen rechtvaardigheid en rechtszekerheid zou
zo kunnen worden opgelost, dat het positieve, door wetgeving
en macht gegarandeerde recht ook dan voorrang heeft als zijn
inhoud onrechtvaardig of ondoelmatig is, tenzij het conflict
tussen wet en rechtvaardigheid zo’n mate van
onverdraaglijkheid bereikt, dat de wet, als ‘onjuist recht’ moet
wijken voor de rechtvaardigheid” (p. 8).
 Criterium: ‘mate van onverdraaglijkheid’: geweten van de
rechter
- In sommige gevallen zijn positieve wetten zelfs zo onrechtvaardig,
dat ze ieder juridisch karakter ontberen en überhaupt niet als recht
kunnen worden aangemerkt:
 “Waar de rechtvaardigheid zelfs niet wordt nagestreefd, waar
de gelijkheid, die de kern uitmaakt van de rechtvaardigheid,
bij de uitvaardiging van het positieve recht bewust wordt
ontkend, daar is de wet niet slechts ‘onjuist’ recht, maar
ontbeert zij überhaupt een juridisch
karakter” (p. 8).
 Criterium: bewuste ontkenning van gelijkheid

Samenvatting formule Radbruch:
(1)In normale geval: wetten zijn geldend en dienen te worden
toegepast (ook als zij
onrechtvaardig zijn)
→ rechtvaardigheid vs rechtszekerheid
 rechtszekerheid prevaleert
(2)Tenzij: onverdraaglijk conflict tussen wet en rechtvaardigheid →
‘onjuist recht’
→ wet buiten toepassing
 (in concrete/individueel geval)
(3)Of: bewuste ontkenning van gelijkheid → ‘geen recht’
→ wet nooit geldend geweest
 (buiten toepassing in alle gevallen)

Radbruch zijn conclusie mbt nazirecht
- Groot deel van de wetten van de nazi’s zijn niet als recht aan te
merken, zij ontberen een juridisch karakter, omdat zij bewust zijn
gericht tegen gelijkheid: