Oudheid – Hoorcollege’s
Inhoudsopgave
College 1....................................................................................................... 1
College 2....................................................................................................... 6
Egypte en het Nabije Oosten.......................................................................................... 6
College 3..................................................................................................... 12
Religie in Mesopotamië en Egypte................................................................................12
College 4..................................................................................................... 19
Griekenland in de Bronstijd: Kreta en Mycene..............................................................19
College 5..................................................................................................... 24
De Mediterranée in de archaïsche periode...................................................................24
College 6..................................................................................................... 25
Klassiek Griekenland I: staatsvormen en poleis............................................................25
College 7..................................................................................................... 32
Klassiek Griekenland II: Grieken en Perzen...................................................................32
College 8..................................................................................................... 38
Klassiek Griekenland III: Religie, Atheense democratie en festivals..............................38
College 9..................................................................................................... 43
Het verval van de Griekse polis....................................................................................43
College 1
1.1 Periodisering & 1.2 De oudheid als modern construct: waar
en wanneer zijn ‘de Klassieken’
We proberen al sinds het begin van de tijd alles in een tijdvak te stoppen.
Dit is niet mogelijk, want het is niet op elke plaats in de wereld hetzelfde.
Het is vooral gericht op bijvoorbeeld Europa. Het schrift kwam in
Nederland rond 50 v.Chr., in het nabije oosten was dit heel veel eerder. Zo
is de Oudheid als term gekomen, als een term ‘de Klassieken’. Alle
periodisering is een keuze, er is geen absolute periodisering van de
geschiedenis. Maar het moet wel geperiodiseerd worden, want we kijken
naar bepaalde ontwikkelingen in bepaalde gebieden die samenhangen. Wij
kijken naar het stuk vanaf het Schrift. Het westen, de wereld rondom de
mediterrane, gebieden tussen de Eufraat en Tigris. Er is geen duidelijk
einde van de Oudheid, er zijn verschillende gebeurtenissen in
verschillende jaren waarvan je zou kunnen zeggen dat dit de Oudheid
,‘afsluit’. Je kan elke ‘afsluiting’ beargumenteren, maar periodisering is
arbitrair.
2.1 Gemeenschappelijke mentaliteit binnen de antieke wereld
Kenmerkend aan de oudheid: religieus ‘fundamentalisme’ (religie is
daadwerkelijk het fundament van alles) en ‘polytheïsme’ (geloven in
meerdere, staan ongeveer gelijk allemaal)
Fundamentalisme: je hebt het idee nodig dat mensen er niet in kunnen
geloven, maar die goden waren er gewoon, iedereen geloofde daar in, het
bovennatuurlijke is bepalend.
Paideia: kennis/ beeldtaal / literatuur beeld taal en concepten, die
mensen herkenden, iedereen ging er ook van uit dat je die herkende,
gemeenschappelijk cultureel verleden, beeldtaal en referentiekader. Werd
heel erg Grieks, maar gaat veel dieper door de geschiedenis heen.
Illusie dat alles traditioneel was Oud, dan was het goed, anders deugd
het niet. Ondanks dat het begin en het einde van de Oudheid is heel
anders, hele andere dominanties (taal, rijk, etc).
2.2 Gemeenschappelijke problemen (hoe overleef je de oudheid)
- Risico’s van een bestaands economie (subsistence economy) je
bent bezig te blijven bestaan, dus zelf in voedselvoorziening te werken, als
je er niet zelf voor zorgt ga je dood. Je moet het dan ook ergens
verbouwen waar het beter groeit (niet midden in de woestijn, maar langs
die rivier in de woestijn wel).
- Belang van vruchtbare grond
- Rol van rivieren en de Middellandse Zee: connectiviteit en handel
alle gebieden komen snel met elkaar in contact
2.3 Geografie en vruchtbaarheid
Nijl-delta Egypte is contra-intuïtief de meest vruchtbare plek in de hele
oudheid
Tussen de Eufraat en de Tigris is het ook vruchtbaar, vandaar dat daar ook
grote steden zijn gaan vormen.
Eerste complexere samenlevingen waren daar. Vruchtbaarheid was zo
groot, dat je niet alleen jezelf maar ook andere mensen kon voeden. Dus
kon er meer focus komen op andere dingen.
Gemiddelde vruchtbaarheid in de oudheid: 1 zaaigoed – 4 tot 6 productie,
Egypte 1 op 15
Voordeel: over produceren, minder snel dood aan honger, complexen
systemen gaan opbouwen. Nadeel: iedereen weet dan dat het daar
vruchtbaar is, dus mensen moesten ook gelijk gaan verdedigen omdat
andere wilden plunderen. Rooftochten waren dus ook seizoensgebonden,
want je doet het nooit voor het oogstseizoen en je bent dan zelf ook bezig
met eigen voedsel verbouwen. Ook als ze zich specialiseren in de Oudheid
zijn veel mensen alsnog bezig met het verbouwen van voedsel, maar echt
een klein percentage deed voltijds iets anders.
2.4 De risico’s van een mediterraan klimaat 2.5 Lokale verschillen
,Grote verschillen in het klimaat, ook in de Oudheid! Microklimaten
verschil hele grote droogte en overstromingen vindt snel plaats, dat is een
groot risico. Groter risico als je voedselproductie dus maar 1 op 6 is. Want
er zijn relatief lage rendementen, maar veel lokale verschillen (een droog,
ander gebied veel te nat). Zorgt tot collectiviteit, communicatie die er voor
zorgt dat mensen altijd een mogelijkheid hebben om aan voedsel te
komen als ze het zelf niet hebben (denk ook aan vermoorden om dat eten
te pakken). Diversificatie. Wij zijn gewend aan grote stukken land waar we
alles op doen, zij hadden kleine stukken land waar je verschillende dingen
doet. Geiten ergens in de bergen, olijven, wijn en graan ga je allemaal
verbouwen want je wilt verschillende dingen hebben. Je gaat tegen de
natuur in werken, een permanente poging om te overleven. Je moet
reageren op de natuur, want anders ging je gewoon dood. Permanent je
best doen om niet dood te gaan is iets waar zij voltijdig mee bezig waren.
3.1 Onderzoek naar de oudheid
Bronnenprobleem
- Beperkt percentage van het bronnenmateriaal is bewaard gebleven
- Toeval van overlevering (palimpsesten , teksten op papier waar
mensen later iets overheen hebben geschreven)
- Niet tot nauwelijks archieven (met uitzondering van
papyrusvondsten)
- Geschreven bronnen vaak ‘literaire bronnen’ mooi geschreven
teksten van overwegend rijke mannen die tijd had om te schrijven,
een soort overschrijven vanuit de schoolboeken, die peidaia. We
doen het er maar me, rekening houdend met de
standplaatsgebondenheid van de auteur, niet gericht op het
vertellen van de waarheid. Echt puzzelen, hoe je toch iets over de
Oudheid kunt zeggen.
- Afwezigheid van bewijs is geen bewijs van afwezigheid (we maken
gebruik van andere bronnen, niet literaire bronnen, hulp
wetenschap).
Gebruik van hulpwetenschappen:
- Epigrafie (dingen die je in materiaal krast)
- Numismatiek (munten)
- Papyrologie
3.2 Epigrafie
- Codex van hamorabi. (Werkcollege!!)
- Waterleiding met tekst, inscriptie van de naam van de Keizer, en naar
wiens huis de waterleiding loopt. Zo zag je wie er woonde en waar, en dat
diegene rijk was want je had een persoonlijke waterleiding.
- Achterkant van een pot, staat de naam van de maker op. Waar is het
gemaakt en waar is het gevonden, zo kun je wat terug vinden over de
handel (handelsstromen die je niet in je archieven kunt vinden)
- oorkonde waarin een legioenen burgerrechten krijgt
Twee grote risico’s:
, 1. Veel inscripties hetzelfde, maar je vindt vaak maar ene klein stukje
en je moet de rest puzzelen en bedenken. Zijn vaak reconstructies,
dus ze zijn aangevuld.
2. Gaat er ook om hoe je het vertaalt en hoe je het interpreteert
3.3 Numismatiek
- Uil, hoe raakt dit verspreid en waarom kies je voor een uil bijvoorbeeld
- Hoofd, politieke structuren
- vrouw, rol van een vrouw in de samenleving
- Pot met geld: munten van brons, monitarisering van de wereld, heel veel
kleingeld, kun je alles mee kopen, mensen hadden geen wisselgeld dus
het is de moeite waard om veel kleingeld te kopen. Je hebt dus een sterk
gemonetariseerde samenleving, want je kan dus veel met kleingeld kopen.
Nominale waarde is meer dan de intrinsieke waarde. Iets ruilen tegen
zilver, ruilhandel. Een munt dat het niks waard is behalve het vertrouwen
dat je iets daarvoor terug krijgt. Vertrouwen in staten. Zilver percentage in
de munt daalt maar prijzen worden niet lager, dus je kan met dezelfde
munt hetzelfde kopen op een basis van vertrouwen.
3.4 Papyrologie
Papyri, grotendeels gevonden in Egypte, blijft daar beter bewaard,
goedkoop materiaal, teksten die door of voor gewone mensen geschreven
zijn. Daar vinden we echt archieven, dit ligt in mijn pakhuis, dit is iemand
mij nog verschuldigd, dit is de boete, etc. Er zijn heeeeel veel papyri,
honderd duizenden, soms hele kleine fragmenten, veel nog niet
uitgewerkt. Trismegistos databank met alle papyri uit Leuven.
3.5 Archeologie
Grote gebouwen zoals de bibliotheek van selsus, Pompeï (zal gestonken
hebben want riolering door de straat) Karrensporen, dus een
richtingsverkeer en er reden karren. Manier waarvan de stad werkt
opmaken uit de urbane structuur. Afvoerputten: wat hebben mensen
gegeten. Menselijke resten: werden ze goed gevoed (op basis van hun
botten minder gegroeid zijn dan je zou verwachten op basis van de leeftijd
van het bod, dan zijn ze slecht gevoed).
Bepaalde terreinen, afbakening van terretoria, grootte van een kleine
boerderij, door droogte worden gebieden zichtbaar.
4 Onderzoek naar de oudheid (theorie en methode)
Theorie en methode
- Beperkte hoeveelheid bronnenmateriaal noopt tot zeer secure (en
creatieve) omgang met dat bronnenmateriaal (maar je kan alles
gelezen hebben).
‘Objectiviteit’ in andere perioden? Het risico van ooggetuigen (zien,
onthouden, en vertrouwen) Je mag je bronnen nooit vertrouwen, altijd
standplaatsgebonden, je moet daar doorheen kijken. Slecht in het zien van
dingen waar mensen niet naar kijken (gorilla experiment). Construeren het
Inhoudsopgave
College 1....................................................................................................... 1
College 2....................................................................................................... 6
Egypte en het Nabije Oosten.......................................................................................... 6
College 3..................................................................................................... 12
Religie in Mesopotamië en Egypte................................................................................12
College 4..................................................................................................... 19
Griekenland in de Bronstijd: Kreta en Mycene..............................................................19
College 5..................................................................................................... 24
De Mediterranée in de archaïsche periode...................................................................24
College 6..................................................................................................... 25
Klassiek Griekenland I: staatsvormen en poleis............................................................25
College 7..................................................................................................... 32
Klassiek Griekenland II: Grieken en Perzen...................................................................32
College 8..................................................................................................... 38
Klassiek Griekenland III: Religie, Atheense democratie en festivals..............................38
College 9..................................................................................................... 43
Het verval van de Griekse polis....................................................................................43
College 1
1.1 Periodisering & 1.2 De oudheid als modern construct: waar
en wanneer zijn ‘de Klassieken’
We proberen al sinds het begin van de tijd alles in een tijdvak te stoppen.
Dit is niet mogelijk, want het is niet op elke plaats in de wereld hetzelfde.
Het is vooral gericht op bijvoorbeeld Europa. Het schrift kwam in
Nederland rond 50 v.Chr., in het nabije oosten was dit heel veel eerder. Zo
is de Oudheid als term gekomen, als een term ‘de Klassieken’. Alle
periodisering is een keuze, er is geen absolute periodisering van de
geschiedenis. Maar het moet wel geperiodiseerd worden, want we kijken
naar bepaalde ontwikkelingen in bepaalde gebieden die samenhangen. Wij
kijken naar het stuk vanaf het Schrift. Het westen, de wereld rondom de
mediterrane, gebieden tussen de Eufraat en Tigris. Er is geen duidelijk
einde van de Oudheid, er zijn verschillende gebeurtenissen in
verschillende jaren waarvan je zou kunnen zeggen dat dit de Oudheid
,‘afsluit’. Je kan elke ‘afsluiting’ beargumenteren, maar periodisering is
arbitrair.
2.1 Gemeenschappelijke mentaliteit binnen de antieke wereld
Kenmerkend aan de oudheid: religieus ‘fundamentalisme’ (religie is
daadwerkelijk het fundament van alles) en ‘polytheïsme’ (geloven in
meerdere, staan ongeveer gelijk allemaal)
Fundamentalisme: je hebt het idee nodig dat mensen er niet in kunnen
geloven, maar die goden waren er gewoon, iedereen geloofde daar in, het
bovennatuurlijke is bepalend.
Paideia: kennis/ beeldtaal / literatuur beeld taal en concepten, die
mensen herkenden, iedereen ging er ook van uit dat je die herkende,
gemeenschappelijk cultureel verleden, beeldtaal en referentiekader. Werd
heel erg Grieks, maar gaat veel dieper door de geschiedenis heen.
Illusie dat alles traditioneel was Oud, dan was het goed, anders deugd
het niet. Ondanks dat het begin en het einde van de Oudheid is heel
anders, hele andere dominanties (taal, rijk, etc).
2.2 Gemeenschappelijke problemen (hoe overleef je de oudheid)
- Risico’s van een bestaands economie (subsistence economy) je
bent bezig te blijven bestaan, dus zelf in voedselvoorziening te werken, als
je er niet zelf voor zorgt ga je dood. Je moet het dan ook ergens
verbouwen waar het beter groeit (niet midden in de woestijn, maar langs
die rivier in de woestijn wel).
- Belang van vruchtbare grond
- Rol van rivieren en de Middellandse Zee: connectiviteit en handel
alle gebieden komen snel met elkaar in contact
2.3 Geografie en vruchtbaarheid
Nijl-delta Egypte is contra-intuïtief de meest vruchtbare plek in de hele
oudheid
Tussen de Eufraat en de Tigris is het ook vruchtbaar, vandaar dat daar ook
grote steden zijn gaan vormen.
Eerste complexere samenlevingen waren daar. Vruchtbaarheid was zo
groot, dat je niet alleen jezelf maar ook andere mensen kon voeden. Dus
kon er meer focus komen op andere dingen.
Gemiddelde vruchtbaarheid in de oudheid: 1 zaaigoed – 4 tot 6 productie,
Egypte 1 op 15
Voordeel: over produceren, minder snel dood aan honger, complexen
systemen gaan opbouwen. Nadeel: iedereen weet dan dat het daar
vruchtbaar is, dus mensen moesten ook gelijk gaan verdedigen omdat
andere wilden plunderen. Rooftochten waren dus ook seizoensgebonden,
want je doet het nooit voor het oogstseizoen en je bent dan zelf ook bezig
met eigen voedsel verbouwen. Ook als ze zich specialiseren in de Oudheid
zijn veel mensen alsnog bezig met het verbouwen van voedsel, maar echt
een klein percentage deed voltijds iets anders.
2.4 De risico’s van een mediterraan klimaat 2.5 Lokale verschillen
,Grote verschillen in het klimaat, ook in de Oudheid! Microklimaten
verschil hele grote droogte en overstromingen vindt snel plaats, dat is een
groot risico. Groter risico als je voedselproductie dus maar 1 op 6 is. Want
er zijn relatief lage rendementen, maar veel lokale verschillen (een droog,
ander gebied veel te nat). Zorgt tot collectiviteit, communicatie die er voor
zorgt dat mensen altijd een mogelijkheid hebben om aan voedsel te
komen als ze het zelf niet hebben (denk ook aan vermoorden om dat eten
te pakken). Diversificatie. Wij zijn gewend aan grote stukken land waar we
alles op doen, zij hadden kleine stukken land waar je verschillende dingen
doet. Geiten ergens in de bergen, olijven, wijn en graan ga je allemaal
verbouwen want je wilt verschillende dingen hebben. Je gaat tegen de
natuur in werken, een permanente poging om te overleven. Je moet
reageren op de natuur, want anders ging je gewoon dood. Permanent je
best doen om niet dood te gaan is iets waar zij voltijdig mee bezig waren.
3.1 Onderzoek naar de oudheid
Bronnenprobleem
- Beperkt percentage van het bronnenmateriaal is bewaard gebleven
- Toeval van overlevering (palimpsesten , teksten op papier waar
mensen later iets overheen hebben geschreven)
- Niet tot nauwelijks archieven (met uitzondering van
papyrusvondsten)
- Geschreven bronnen vaak ‘literaire bronnen’ mooi geschreven
teksten van overwegend rijke mannen die tijd had om te schrijven,
een soort overschrijven vanuit de schoolboeken, die peidaia. We
doen het er maar me, rekening houdend met de
standplaatsgebondenheid van de auteur, niet gericht op het
vertellen van de waarheid. Echt puzzelen, hoe je toch iets over de
Oudheid kunt zeggen.
- Afwezigheid van bewijs is geen bewijs van afwezigheid (we maken
gebruik van andere bronnen, niet literaire bronnen, hulp
wetenschap).
Gebruik van hulpwetenschappen:
- Epigrafie (dingen die je in materiaal krast)
- Numismatiek (munten)
- Papyrologie
3.2 Epigrafie
- Codex van hamorabi. (Werkcollege!!)
- Waterleiding met tekst, inscriptie van de naam van de Keizer, en naar
wiens huis de waterleiding loopt. Zo zag je wie er woonde en waar, en dat
diegene rijk was want je had een persoonlijke waterleiding.
- Achterkant van een pot, staat de naam van de maker op. Waar is het
gemaakt en waar is het gevonden, zo kun je wat terug vinden over de
handel (handelsstromen die je niet in je archieven kunt vinden)
- oorkonde waarin een legioenen burgerrechten krijgt
Twee grote risico’s:
, 1. Veel inscripties hetzelfde, maar je vindt vaak maar ene klein stukje
en je moet de rest puzzelen en bedenken. Zijn vaak reconstructies,
dus ze zijn aangevuld.
2. Gaat er ook om hoe je het vertaalt en hoe je het interpreteert
3.3 Numismatiek
- Uil, hoe raakt dit verspreid en waarom kies je voor een uil bijvoorbeeld
- Hoofd, politieke structuren
- vrouw, rol van een vrouw in de samenleving
- Pot met geld: munten van brons, monitarisering van de wereld, heel veel
kleingeld, kun je alles mee kopen, mensen hadden geen wisselgeld dus
het is de moeite waard om veel kleingeld te kopen. Je hebt dus een sterk
gemonetariseerde samenleving, want je kan dus veel met kleingeld kopen.
Nominale waarde is meer dan de intrinsieke waarde. Iets ruilen tegen
zilver, ruilhandel. Een munt dat het niks waard is behalve het vertrouwen
dat je iets daarvoor terug krijgt. Vertrouwen in staten. Zilver percentage in
de munt daalt maar prijzen worden niet lager, dus je kan met dezelfde
munt hetzelfde kopen op een basis van vertrouwen.
3.4 Papyrologie
Papyri, grotendeels gevonden in Egypte, blijft daar beter bewaard,
goedkoop materiaal, teksten die door of voor gewone mensen geschreven
zijn. Daar vinden we echt archieven, dit ligt in mijn pakhuis, dit is iemand
mij nog verschuldigd, dit is de boete, etc. Er zijn heeeeel veel papyri,
honderd duizenden, soms hele kleine fragmenten, veel nog niet
uitgewerkt. Trismegistos databank met alle papyri uit Leuven.
3.5 Archeologie
Grote gebouwen zoals de bibliotheek van selsus, Pompeï (zal gestonken
hebben want riolering door de straat) Karrensporen, dus een
richtingsverkeer en er reden karren. Manier waarvan de stad werkt
opmaken uit de urbane structuur. Afvoerputten: wat hebben mensen
gegeten. Menselijke resten: werden ze goed gevoed (op basis van hun
botten minder gegroeid zijn dan je zou verwachten op basis van de leeftijd
van het bod, dan zijn ze slecht gevoed).
Bepaalde terreinen, afbakening van terretoria, grootte van een kleine
boerderij, door droogte worden gebieden zichtbaar.
4 Onderzoek naar de oudheid (theorie en methode)
Theorie en methode
- Beperkte hoeveelheid bronnenmateriaal noopt tot zeer secure (en
creatieve) omgang met dat bronnenmateriaal (maar je kan alles
gelezen hebben).
‘Objectiviteit’ in andere perioden? Het risico van ooggetuigen (zien,
onthouden, en vertrouwen) Je mag je bronnen nooit vertrouwen, altijd
standplaatsgebonden, je moet daar doorheen kijken. Slecht in het zien van
dingen waar mensen niet naar kijken (gorilla experiment). Construeren het
