Samenvatting Psychodiagnostiek in de klinische kinder- en jeugdpsychologie
Psychodiagnostiek is het proces dat de diagnostische cyclus volgt, waarbij op gestructureerde en
transparante wijze vragen worden geanalyseerd, op zoek wordt gegaan naar verklaringen en
oplossingen, dat alles ondersteund met wetenschappelijke-empirische kennis. Er kunnen
verschillende type vragen centraal staan. Het kan gaan om classi catie (onderkenning), verklaring
of vaststellen van een geschikte aanpak voor een probleem (indicatie). Diagnostiek is geen doel
op zich, maar een middel om te komen tot een beslissing.
Hoofdstuk 1 Psychodiagnostiek in de klinische kinder- en jeugdpsychologie: een introductie
Onder psychodiagnostiek kan al het onderzoek verstaan worden dat uitgevoerd wordt naar het
psychosociaal functioneren van een individu. In de kind- en jeugdpsychologie wordt hierbij ook de
omgeving waarin het zich ontwikkelt meegenomen, zoals de ouders, de school, etc.
Psychodiagnostiek heeft als doel om:
- een betrouwbare en valide beschrijving van de psychosociale werkelijkheid te verkrijgen;
- mogelijke verklaringen te zoeken voor het ontstaan en voortbestaan van de problemen, en
- deze verklaringen te toetsen.
Bij hulpverlening heeft het ook als doel om:
- te bepalen welke interventies passend zijn, gezien de aard van de problemen en de kenmerken
van de hulpvrager en zijn omgeving;
- te bepalen wat het e ect is van hulp, waarmee ook de voorgaande stappen inclusief de
opgestelde verklaring voor de problemen worden getoetst;
- het onderzoek af te stemmen op de hulpvragers, zodat hun motivatie wordt versterkt en de
gewenste veranderingen bevorderd.
Diagnostiek is meer dan een classi catie. Classi ceren is het onderbrengen van individuele
kenmerken bij een algemeen beeld, zonder uitspraken te doen over oorzaken of indicaties voor
hulp. Met een diagnose formuleert een diagnosticus mogelijk aanwezige causaliteit, hij stelt een
bepaalde samenhang en dynamiek tussen verschijnselen vast, waarbij ook de context wordt
betrokken, om vervolgens onderzoek te doen naar mogelijke interventies. Een diagnose geeft een
beeld van waarom deze persoon, op dit moment, in deze context, de klachten ervaart die hij op
dit moment heeft en kan aanwijzingen geven voor de meest passende behandeling.
De belangrijkste beroepen voor psychologen in een klinische setting in Nederland zijn
basispsycholoog, gezondheidspsycholoog, klinisch (neuro)psycholoog en psychotherapeut.
Psychologen die een van de laatste drie functies bekleden zijn wettelijk geregistreerd (volgens de
Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg, Wet BIG). Een basispsycholoog werkt
altijd onder supervisie van iemand met een van de andere functies.
Psychodiagnostiek in de hulpverlening aan kinderen en jongeren heeft een aantal unieke
kenmerken. Zo moet er rekening worden gehouden met de snelle ontwikkeling die kinderen
doormaken, met de rol die de omgeving speelt en het grote belang dat de omgeving heeft op de
ontwikkeling van kinderen en met wat als normale of afwijkende ontwikkeling beschouwd moet
worden.
Bij kinderen kan er sprake zijn van zowel continue ontwikkeling als discontinue ontwikkeling. Van
continue ontwikkeling is sprake als een kind geleidelijk beter wordt op bepaalde cognitieve
functies. Een discontinue ontwikkeling houdt in dat in korte tijd een grote ontwikkelsprong wordt
doorgemaakt. De veranderingen die worden waargenomen binnen één persoon heten intra-
individuele veranderingen of intra-individuele variabiliteit. Om het ontwikkelingsverloop van het
kind in kaart te brengen, is van belang dat er meerdere meetmomenten zijn. De verschillen tussen
kinderen heten interindividuele verschillen. Om vast te stellen hoe een kind van een bepaalde
leeftijd zich ontwikkelt binnen een bepaald ontwikkelingsdomein ten opzichte van
leeftijdsgenoten, worden vaak ontwikkelingspijlen gebruikt. Bij de interpretatie van de
ontwikkelingstaken is het van belang dat rekening gehouden wordt met een normale variatie.
Daarnaast kunnen er goede redenen zijn waarom de ontwikkeling kortdurend kan stagneren. Ook
kunnen er perioden zijn waarin het kind sneller gaat dan in andere perioden, zoals de kritische
periodes waarin een ontwikkelingsspurt plaatsvindt. Vlak voor zo’n ontwikkelingsspurt is er vaak
meer variatie in de prestatie van kinderen.
ff fi fi fi
,De ontwikkeling van het kind is het resultaat van een voortdurende interactie tussen het kind met
zijn biologische aanleg (nature) en wat omgeving het kind biedt (nurture). Het kind kan zich pas
ontwikkelen als er een balans optreedt tussen de biologische aanleg, wat het kind kan of
aangeleerd heeft, wat er van het kind gevraagd wordt en wat het kind voor hulp van de omgeving
krijgt of meemaakt in diens omgeving. Voorbeelden van belangrijke omgevingsfactoren:
- Leren en ontdekken - aangeboden activiteiten en materialen
- Bieden van ondersteuning bij de ontwikkeling - informatie bieden, anderen inschakelen
- Geborgenheid en veiligheid - troost, aanmoediging, betrokkenheid, veilige omgeving
- Aanmoedigen van eigen verantwoordelijkheid en zelfstandigheid - structuur, grenzen stellen,
autonomie respecteren
- Waarden en normen - aanleren
- Voeding en gezondheid - goede en diverse voeding, medische gezondheid, voldoende slaap
De ontwikkeling van een kind wordt vaak beoordeeld als normaal versus afwijkend. Normaal
betekent dat het kind qua ontwikkeling gelijk oploopt met veel leeftijdsgenoten. Hierbij is rekening
gehouden met de normale variatie. Van een afwijking wordt gesproken wanneer een kind behoort
tot een minderheid van alle kinderen, omdat hij een bepaald gedrag (nog) niet laat zien. Hierbij is
het belangrijk om een onderscheid te maken tussen een afwijkende of vertraagde ontwikkeling.
De diagnostische cyclus is ontwikkeld als richtlijn voor een verantwoorde diagnostische
procedure, met als doel mogelijke oordeelsfouten te voorkomen. Uit de wetenschapstheorie kan
een aantal algemene richtlijnen worden gehaald die direct toepasbaar zijn voor de diagnostische
praktijk:
- Toets vermoedens (hypothesen) aan gegevens en stel (voor)oordelen bij als daar aanleiding toe
is.
- Zoek doelgericht en systematisch naar patronen en houd rekening met de consistentie in die
patronen.
- Hanteer theoretisch verantwoorde redeneringen en gegevens uit recent wetenschappelijk
onderzoek.
- Gebruik voldoende betrouwbare en valide diagnostische onderzoeksmiddelen.
- Leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door de denk- en werkwijze steeds te
expliciteren.
De Bruyn et al. (2003) hebben deze richtlijnen vertaald naar een model genaamd de diagnostische
cyclus. In deze cyclus worden hypothesen over gedrag, cognities en emoties getoetst aan de
hand van een gefaseerd diagnostisch proces. De stappen in het model kunnen achtereenvolgens
doorlopen worden, maar er kunnen ook stappen worden overgeslagen of de uitkomst van de
laatste fase kan weer een ingang zijn voor verder onderzoek.
De diagnostische cyclus onderscheidt vier stappen.
Stap 1: klachtenanalyse
- Een beeld krijgen van de vragen en klachten, en van de manier waarop de cliënt en het systeem
daar zelf tegenaan kijken en mee omgaan.
- Het verhelderen van klachten en hulpvragen door ze samen te vatten en hun onderlinge relatie
op een rij te zetten.
- Duidelijkheid geven over wat de cliënt kan verwachten en hoe de verdere werkwijze eruit zou
kunnen zien, en nagaan of de cliënt daarmee kan instemmen.
De aard van de hulpvraag is bepalend voor de informatie die moet worden uitgevraagd, voor het
type diagnostisch onderzoek dat uiteindelijk moet worden uitgevoerd en de volgorde van de
stappen die hierin gezet worden. De Bruyn et al. Noemen dit ook wel het onderzoeksscenario. De
vragen kunnen in 5 categorieën worden verdeeld:
- Een onderkennende vraag gaat over het in kaart brengen van (de mate waarin) bepaalde
kenmerken of problemen (aanwezig zijn).
- Een verklarende vraag gaat om het ‘waarom’, oftewel het verklaren van een bepaald kenmerk,
concept, probleem, klacht of gedrag. Een verklaring kan een interne locus
(persoonskenmerken) of een externe locus (omgevingskenmerken) hebben. Ook kunnen er
inducerende condities zijn die de gebeurtenis doen ontstaan en continuerende condities die de
gebeurtenis in stand houden. Verder zijn er predisponerende factoren waardoor iemand grotere
, kans heeft op de uitkomst, luxerende (precipiterende) factoren waardoor zich een bepaalde
uitkomst daadwerkelijk ontwikkelt, en onderhoudende factoren die de uitkomst in stand houdt.
- Een indicerende vraag gaat om een vraag welke stappen het kind of cliëntsysteem het beste
kan ondernemen om zijn doel te bereiken. In de meeste gevallen zal dit liggen ipv vermindering
van de klachten of problemen.
- Een selecterende vraag gaat om de match tussen persoon en conditie, benaderd vanuit de
conditie (Voorbeeld: Welke kinderen zijn het meest gebaat bij deze groepsinterventie?).
- Een toewijzende vraag gaat om een beslissing voor één speci ek persoon bij één speci eke
conditie.
De genoemde vraagstellingstypen liggen vaak in elkaar verlengde. Het is dus niet zo dat slechts
één type van toepassing is bij een bepaalde hulpvraag.
Stap 2: probleemanalyse
- In kaart brengen van de geschiedenis, relevante gedragingen en omgevingsfactoren door
middel van een ontwikkelingsanamnese, een (hetero)anamnese, dossieronderzoek en
observatie van de cliënt of het cliëntsysteem, met als doel helderheid krijgen over de situatie
van de cliënt.
- Beslissingen nemen over de inrichting van het diagnostisch onderzoek door een
onderzoeksopzet (diagnostische scenario) op te stellen waarin de problemen beschreven en
geordend worden.
- Het vergroten van inzicht in de hulpvraag op basis van kennisbestanden (normgegevens van
meetschalen, theoretische modellen over determinanten van bepaalde problematiek,
empirische studies, etc.).
- Het formuleren van toetsbare onderzoeksvragen waarvan de antwoorden leiden tot het
beantwoorden van de hulpvraag.
Stap 3: verklaringsanalyse
- Vertalen van de onderzoeksvragen in hypothesen.
- Bepalen van de toetsbare constructen voor elke hypothese.
- Kiezen van methoden, instrumenten en criteria voor het toetsen van de hypothesen.
- Voorbereiding en uitvoering van het onderzoek.
- Vaststellen of de hypothesen in overeenstemming zijn met de vastgestelde toetsingscriteria.
- Omzetten van ruwe scores naar genormeerde scores en betrouwbaarheidsintervallen van ruwe
scores berekenen.
- Verwerpen of aannemen van de gestelde hypothesen.
- Integratie van de onderzoeksuitkomsten.
Bij het opstellen van hypothesen is het belangrijk dat ze eenduidig en concreet toetsbaar zijn. Een
hypothese bestaat uit enkele elementen en beschrijft condities waaronder de elementen
voorkomen en een relatie tussen elementen. Daarnaast is het van belang dat de hypothese, waar
mogelijk, is gebaseerd op gegevens over het kind, gegevens van het systeem en op
wetenschappelijke kennis. Nadat de hypothesen zijn opgesteld, worden deze geoperationaliseerd
in meetbare constructen of theoretische concepten. Een latent (indirect) construct is niet direct
observeerbaar en een direct construct wel. Bij de keuze voor de meest geschikte methoden en
instrumenten voor het toetsen van de constructen wordt in eerste plaats gezocht naar een
instrument waarvan de meetpretentie aansluit bij de te toetsen begrippen en waarbij de
normgroepen aansluiten bij de cliënt. Daarnaast moet het instrument betrouwbaar en valide zijn.
De keuze voor methoden en meetinstrumenten kan afhankelijk zijn van diverse factoren waarop
de psycholoog weinig invloed heeft, zoals bijvoorbeeld budget. Verder moet de psycholoog
vaststellen op welke criteria hij de hypothesen aanneemt of verwerpt. Wanneer het onderzoek
heeft plaatsgevonden en het ruwe onderzoeksmateriaal is verzameld, worden de uitkomsten
geanalyseerd. Eerst is het belangrijk om na te gaan of de onderzoeksmiddelen hebben
gefunctioneerd als bedoeld. Daarnaast moeten de ruwe scores vaak worden omgezet naar
genormeerde scores zodat de psycholoog na kan gaan of de uitkomsten voldoen aan de gestelde
toetsingscriteria. Nadat de uitkomsten van het onderzoek per hypothese zijn geïnterpreteerd,
worden de verschillende uitkomsten met elkaar in verband gebracht zodat er een integratie beeld
ontstaat. In diagnostiek bij kinderen zijn systeemdenken en triangulatie belangrijk, dat wil zeggen
dat bij de interpretatie van tests de uitslagen altijd gezien moeten worden in het licht van de
andere gegevens die verkregen zijn over het kind en de context waarin het kind opgroeit. Bij
fi fi
Psychodiagnostiek is het proces dat de diagnostische cyclus volgt, waarbij op gestructureerde en
transparante wijze vragen worden geanalyseerd, op zoek wordt gegaan naar verklaringen en
oplossingen, dat alles ondersteund met wetenschappelijke-empirische kennis. Er kunnen
verschillende type vragen centraal staan. Het kan gaan om classi catie (onderkenning), verklaring
of vaststellen van een geschikte aanpak voor een probleem (indicatie). Diagnostiek is geen doel
op zich, maar een middel om te komen tot een beslissing.
Hoofdstuk 1 Psychodiagnostiek in de klinische kinder- en jeugdpsychologie: een introductie
Onder psychodiagnostiek kan al het onderzoek verstaan worden dat uitgevoerd wordt naar het
psychosociaal functioneren van een individu. In de kind- en jeugdpsychologie wordt hierbij ook de
omgeving waarin het zich ontwikkelt meegenomen, zoals de ouders, de school, etc.
Psychodiagnostiek heeft als doel om:
- een betrouwbare en valide beschrijving van de psychosociale werkelijkheid te verkrijgen;
- mogelijke verklaringen te zoeken voor het ontstaan en voortbestaan van de problemen, en
- deze verklaringen te toetsen.
Bij hulpverlening heeft het ook als doel om:
- te bepalen welke interventies passend zijn, gezien de aard van de problemen en de kenmerken
van de hulpvrager en zijn omgeving;
- te bepalen wat het e ect is van hulp, waarmee ook de voorgaande stappen inclusief de
opgestelde verklaring voor de problemen worden getoetst;
- het onderzoek af te stemmen op de hulpvragers, zodat hun motivatie wordt versterkt en de
gewenste veranderingen bevorderd.
Diagnostiek is meer dan een classi catie. Classi ceren is het onderbrengen van individuele
kenmerken bij een algemeen beeld, zonder uitspraken te doen over oorzaken of indicaties voor
hulp. Met een diagnose formuleert een diagnosticus mogelijk aanwezige causaliteit, hij stelt een
bepaalde samenhang en dynamiek tussen verschijnselen vast, waarbij ook de context wordt
betrokken, om vervolgens onderzoek te doen naar mogelijke interventies. Een diagnose geeft een
beeld van waarom deze persoon, op dit moment, in deze context, de klachten ervaart die hij op
dit moment heeft en kan aanwijzingen geven voor de meest passende behandeling.
De belangrijkste beroepen voor psychologen in een klinische setting in Nederland zijn
basispsycholoog, gezondheidspsycholoog, klinisch (neuro)psycholoog en psychotherapeut.
Psychologen die een van de laatste drie functies bekleden zijn wettelijk geregistreerd (volgens de
Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg, Wet BIG). Een basispsycholoog werkt
altijd onder supervisie van iemand met een van de andere functies.
Psychodiagnostiek in de hulpverlening aan kinderen en jongeren heeft een aantal unieke
kenmerken. Zo moet er rekening worden gehouden met de snelle ontwikkeling die kinderen
doormaken, met de rol die de omgeving speelt en het grote belang dat de omgeving heeft op de
ontwikkeling van kinderen en met wat als normale of afwijkende ontwikkeling beschouwd moet
worden.
Bij kinderen kan er sprake zijn van zowel continue ontwikkeling als discontinue ontwikkeling. Van
continue ontwikkeling is sprake als een kind geleidelijk beter wordt op bepaalde cognitieve
functies. Een discontinue ontwikkeling houdt in dat in korte tijd een grote ontwikkelsprong wordt
doorgemaakt. De veranderingen die worden waargenomen binnen één persoon heten intra-
individuele veranderingen of intra-individuele variabiliteit. Om het ontwikkelingsverloop van het
kind in kaart te brengen, is van belang dat er meerdere meetmomenten zijn. De verschillen tussen
kinderen heten interindividuele verschillen. Om vast te stellen hoe een kind van een bepaalde
leeftijd zich ontwikkelt binnen een bepaald ontwikkelingsdomein ten opzichte van
leeftijdsgenoten, worden vaak ontwikkelingspijlen gebruikt. Bij de interpretatie van de
ontwikkelingstaken is het van belang dat rekening gehouden wordt met een normale variatie.
Daarnaast kunnen er goede redenen zijn waarom de ontwikkeling kortdurend kan stagneren. Ook
kunnen er perioden zijn waarin het kind sneller gaat dan in andere perioden, zoals de kritische
periodes waarin een ontwikkelingsspurt plaatsvindt. Vlak voor zo’n ontwikkelingsspurt is er vaak
meer variatie in de prestatie van kinderen.
ff fi fi fi
,De ontwikkeling van het kind is het resultaat van een voortdurende interactie tussen het kind met
zijn biologische aanleg (nature) en wat omgeving het kind biedt (nurture). Het kind kan zich pas
ontwikkelen als er een balans optreedt tussen de biologische aanleg, wat het kind kan of
aangeleerd heeft, wat er van het kind gevraagd wordt en wat het kind voor hulp van de omgeving
krijgt of meemaakt in diens omgeving. Voorbeelden van belangrijke omgevingsfactoren:
- Leren en ontdekken - aangeboden activiteiten en materialen
- Bieden van ondersteuning bij de ontwikkeling - informatie bieden, anderen inschakelen
- Geborgenheid en veiligheid - troost, aanmoediging, betrokkenheid, veilige omgeving
- Aanmoedigen van eigen verantwoordelijkheid en zelfstandigheid - structuur, grenzen stellen,
autonomie respecteren
- Waarden en normen - aanleren
- Voeding en gezondheid - goede en diverse voeding, medische gezondheid, voldoende slaap
De ontwikkeling van een kind wordt vaak beoordeeld als normaal versus afwijkend. Normaal
betekent dat het kind qua ontwikkeling gelijk oploopt met veel leeftijdsgenoten. Hierbij is rekening
gehouden met de normale variatie. Van een afwijking wordt gesproken wanneer een kind behoort
tot een minderheid van alle kinderen, omdat hij een bepaald gedrag (nog) niet laat zien. Hierbij is
het belangrijk om een onderscheid te maken tussen een afwijkende of vertraagde ontwikkeling.
De diagnostische cyclus is ontwikkeld als richtlijn voor een verantwoorde diagnostische
procedure, met als doel mogelijke oordeelsfouten te voorkomen. Uit de wetenschapstheorie kan
een aantal algemene richtlijnen worden gehaald die direct toepasbaar zijn voor de diagnostische
praktijk:
- Toets vermoedens (hypothesen) aan gegevens en stel (voor)oordelen bij als daar aanleiding toe
is.
- Zoek doelgericht en systematisch naar patronen en houd rekening met de consistentie in die
patronen.
- Hanteer theoretisch verantwoorde redeneringen en gegevens uit recent wetenschappelijk
onderzoek.
- Gebruik voldoende betrouwbare en valide diagnostische onderzoeksmiddelen.
- Leg verantwoording af aan collega’s en cliënten door de denk- en werkwijze steeds te
expliciteren.
De Bruyn et al. (2003) hebben deze richtlijnen vertaald naar een model genaamd de diagnostische
cyclus. In deze cyclus worden hypothesen over gedrag, cognities en emoties getoetst aan de
hand van een gefaseerd diagnostisch proces. De stappen in het model kunnen achtereenvolgens
doorlopen worden, maar er kunnen ook stappen worden overgeslagen of de uitkomst van de
laatste fase kan weer een ingang zijn voor verder onderzoek.
De diagnostische cyclus onderscheidt vier stappen.
Stap 1: klachtenanalyse
- Een beeld krijgen van de vragen en klachten, en van de manier waarop de cliënt en het systeem
daar zelf tegenaan kijken en mee omgaan.
- Het verhelderen van klachten en hulpvragen door ze samen te vatten en hun onderlinge relatie
op een rij te zetten.
- Duidelijkheid geven over wat de cliënt kan verwachten en hoe de verdere werkwijze eruit zou
kunnen zien, en nagaan of de cliënt daarmee kan instemmen.
De aard van de hulpvraag is bepalend voor de informatie die moet worden uitgevraagd, voor het
type diagnostisch onderzoek dat uiteindelijk moet worden uitgevoerd en de volgorde van de
stappen die hierin gezet worden. De Bruyn et al. Noemen dit ook wel het onderzoeksscenario. De
vragen kunnen in 5 categorieën worden verdeeld:
- Een onderkennende vraag gaat over het in kaart brengen van (de mate waarin) bepaalde
kenmerken of problemen (aanwezig zijn).
- Een verklarende vraag gaat om het ‘waarom’, oftewel het verklaren van een bepaald kenmerk,
concept, probleem, klacht of gedrag. Een verklaring kan een interne locus
(persoonskenmerken) of een externe locus (omgevingskenmerken) hebben. Ook kunnen er
inducerende condities zijn die de gebeurtenis doen ontstaan en continuerende condities die de
gebeurtenis in stand houden. Verder zijn er predisponerende factoren waardoor iemand grotere
, kans heeft op de uitkomst, luxerende (precipiterende) factoren waardoor zich een bepaalde
uitkomst daadwerkelijk ontwikkelt, en onderhoudende factoren die de uitkomst in stand houdt.
- Een indicerende vraag gaat om een vraag welke stappen het kind of cliëntsysteem het beste
kan ondernemen om zijn doel te bereiken. In de meeste gevallen zal dit liggen ipv vermindering
van de klachten of problemen.
- Een selecterende vraag gaat om de match tussen persoon en conditie, benaderd vanuit de
conditie (Voorbeeld: Welke kinderen zijn het meest gebaat bij deze groepsinterventie?).
- Een toewijzende vraag gaat om een beslissing voor één speci ek persoon bij één speci eke
conditie.
De genoemde vraagstellingstypen liggen vaak in elkaar verlengde. Het is dus niet zo dat slechts
één type van toepassing is bij een bepaalde hulpvraag.
Stap 2: probleemanalyse
- In kaart brengen van de geschiedenis, relevante gedragingen en omgevingsfactoren door
middel van een ontwikkelingsanamnese, een (hetero)anamnese, dossieronderzoek en
observatie van de cliënt of het cliëntsysteem, met als doel helderheid krijgen over de situatie
van de cliënt.
- Beslissingen nemen over de inrichting van het diagnostisch onderzoek door een
onderzoeksopzet (diagnostische scenario) op te stellen waarin de problemen beschreven en
geordend worden.
- Het vergroten van inzicht in de hulpvraag op basis van kennisbestanden (normgegevens van
meetschalen, theoretische modellen over determinanten van bepaalde problematiek,
empirische studies, etc.).
- Het formuleren van toetsbare onderzoeksvragen waarvan de antwoorden leiden tot het
beantwoorden van de hulpvraag.
Stap 3: verklaringsanalyse
- Vertalen van de onderzoeksvragen in hypothesen.
- Bepalen van de toetsbare constructen voor elke hypothese.
- Kiezen van methoden, instrumenten en criteria voor het toetsen van de hypothesen.
- Voorbereiding en uitvoering van het onderzoek.
- Vaststellen of de hypothesen in overeenstemming zijn met de vastgestelde toetsingscriteria.
- Omzetten van ruwe scores naar genormeerde scores en betrouwbaarheidsintervallen van ruwe
scores berekenen.
- Verwerpen of aannemen van de gestelde hypothesen.
- Integratie van de onderzoeksuitkomsten.
Bij het opstellen van hypothesen is het belangrijk dat ze eenduidig en concreet toetsbaar zijn. Een
hypothese bestaat uit enkele elementen en beschrijft condities waaronder de elementen
voorkomen en een relatie tussen elementen. Daarnaast is het van belang dat de hypothese, waar
mogelijk, is gebaseerd op gegevens over het kind, gegevens van het systeem en op
wetenschappelijke kennis. Nadat de hypothesen zijn opgesteld, worden deze geoperationaliseerd
in meetbare constructen of theoretische concepten. Een latent (indirect) construct is niet direct
observeerbaar en een direct construct wel. Bij de keuze voor de meest geschikte methoden en
instrumenten voor het toetsen van de constructen wordt in eerste plaats gezocht naar een
instrument waarvan de meetpretentie aansluit bij de te toetsen begrippen en waarbij de
normgroepen aansluiten bij de cliënt. Daarnaast moet het instrument betrouwbaar en valide zijn.
De keuze voor methoden en meetinstrumenten kan afhankelijk zijn van diverse factoren waarop
de psycholoog weinig invloed heeft, zoals bijvoorbeeld budget. Verder moet de psycholoog
vaststellen op welke criteria hij de hypothesen aanneemt of verwerpt. Wanneer het onderzoek
heeft plaatsgevonden en het ruwe onderzoeksmateriaal is verzameld, worden de uitkomsten
geanalyseerd. Eerst is het belangrijk om na te gaan of de onderzoeksmiddelen hebben
gefunctioneerd als bedoeld. Daarnaast moeten de ruwe scores vaak worden omgezet naar
genormeerde scores zodat de psycholoog na kan gaan of de uitkomsten voldoen aan de gestelde
toetsingscriteria. Nadat de uitkomsten van het onderzoek per hypothese zijn geïnterpreteerd,
worden de verschillende uitkomsten met elkaar in verband gebracht zodat er een integratie beeld
ontstaat. In diagnostiek bij kinderen zijn systeemdenken en triangulatie belangrijk, dat wil zeggen
dat bij de interpretatie van tests de uitslagen altijd gezien moeten worden in het licht van de
andere gegevens die verkregen zijn over het kind en de context waarin het kind opgroeit. Bij
fi fi
