Week 1
Hebben wij een rigide of een flexibele grondwet?
● In Nederland hebben wij een rigide grondwet. Dat houdt in dat de grondwet moeilijker te
wijzigen is dan een wet in formele zin. Dit is zo geregeld om machtsmisbruik te voorkomen.
Wat zijn van een democratische rechtsstaat?
1. Legaliteitsbeginsel
a. Voor elke bevoegdheid optreden moet een grondslag zijn in de wet
2. Machtenscheiding/spreiding
a. In Nederland hebben wij een machtenspreiding, met een uitvoerende macht, een
rechtsprekende macht en een wetgevende macht. We hebben geen
machtenscheiding en dat komt doordat de regering zowel in de uitvoerende macht zit
als in de wetgevende macht. De machten zijn gescheiden, controleren elkaar en
houden elkaar dus in balans waardoor er sprake is van checks and balances.
3. Bescherming van fundamentele grondrechten
a. De basisrechten en vrijheden worden door de staat beschermd.
4. Onafhankelijke rechtspraak
a. Rechters kunnen hun werk doen zonder beïnvloeding van buitenaf.
5. Democratie
a. Het volk heeft invloed op het bestuur van het land
Totstandkoming van de Nederlandse staat bestaat uit 5 periodes
1. De landsheerlijke periode (10e en 15e eeuw)
2. Republiek der zeven verenigde Nederlanden (1579-1795)
3. De Franse tijd (1795-1813)
4. Koninkrijk der Nederlanden (1814-1815)
5. Verdere evolutie tot aan vandaag
De landsheerlijke periode 10e en 15e eeuw
= Voor het ontstaan van de Republiek bestond Nederland uit 17 gewesten die apart werden bestuurd
binnen een feodaal stelsel (hiërarchisch systeem van ondergeschikten)
● 1543: personele unie
○ Karel V kreeg alle stukken van het land, had alles in bezit, maar werd nog steeds
APART bestuurd. Alle 17 Nederlanden en noemde dit de personele unie.
● 1549: pragmatieke sanctie
○ Karel V bepaalde dus dat alle 17 gewesten samen geerfd moesten worden door 1
opvolger.
● Voor het ontstaan van de republiek → bestond Nederland uit verschillende gewesten die
APART werden bestuurd.
● Feodaal stelsel = systeem van onderaannemers
○ Koning, keizer, landsheer
○ Landvoogd, stadhouder
■ Karel V benoemde landvoogden om de 17 gewesten in de gaten te houden
○ Raad van State: ondersteuning en opgericht door Karel V
■ Raad van State had andere functie dan dat hij nu heeft → Vroeger was het
een adviesorgaan van de landsheer. Hielp landvoogd → Maria van Hongarije
bij onderwerpen zoals bestuur, oorlog en financiën.
● Rechtspraak? → JA, maar niet onafhankelijk
● Centralisatie, Staten-Generaal
, ○ Vertegenwoordigers van alle 17 gewesten. Karel V kon alle gewesten toespreken en
bijvoorbeeld belasting innen. Denk aan adels, rijke boeren of gelovigen die
vertegenwoordigers waren.
● Grondrechten? → NEE, niet echt.
○ Bloed Pakket: verbod op ketterij
■ Je kon geen ander geloof aanhangen dan Karel V. Die was katholiek. Er was
geen sprake van godsdienstvrijheid. Hij ontleende zijn gezag van God.
→ In 1555 doet Karel V afstand van de troon van Philips. Het bestuur werd overgelaten aan
landvoogden.
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1579-1795
● 1568: 80-jarige oorlog → begin van de opstand van de Nederlandse gewesten tegen Philips
II van Spanje
○ Oorzaak:
■ Godsdienst: steeds meer mensen werden protestant, maar Philips II wilde
het katholieke geloof opleggen.
■ Belastingen: Daarnaast werden de belastingen steeds hoger.
■ Centralisatie: Philips II wilde meer macht naar zichzelf trekken, terwijl de
gewesten juist zelfstandig willen blijven.
○ Karel V en Philips II waren absolute heerders. Willem van Oranje was aanvoerder
van deze opstand.
● 1579 Unie van Utrecht
○ De opstand leidde tot het volgende:
■ Overeenkomst tussen noordelijke gewesten
■ 7 van de 17 gewesten in het noorden besloten om zelfstandig te worden. Ze
gaan tegen de centralisatie in. Ze bleven zelfstandig, maar opereren
gezamenlijk op bepaalde dingen als het gaat om oorlog of verdediging.
■ Confederatie: Dit samenwerkingsverband wordt een confederatie genoemd:
een samenwerking van zelfstandige staten die samen afspraken maken over
een aantal onderwerpen
● 1581: Plakkaat van Verlatinghe
○ Onafhankelijkheidsverklaring
■ Gezag van Philips II werd hier afgeworpen door de 7 gewesten. Ze wilden
over zichzelf beslissen en toen kwam de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden in 1584. Ze behielden hun eigen bestuur en dus soevereiniteit.
■ Staten-Generaal was de hoogste politieke leider
● 1648: Vrede van Munster
○ Eigen bestuur werd erkend
○ Na 80 jaar oorlog erkende Spanje de republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
● Bestuur Staten-Generaal
○ Friesland, Groningen, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Zeeland en Holland
○ Het waren er maar 7 en geen 8 want anders was er geen meerderheid.
● Zaken die hele repliek aan gingen → moesten besluitvorming met unanimiteit worden
genomen.
○ Ruggenspraak: overleg met het eigen gewest. Gewest moet steeds terug om te
overleggen en dat was ook veel reizen. Hierdoor liep besluitvorming erg traag.
○ Last: Ze hadden een last: instructies van hun gewest waar ze zich aan moesten
houden.
● Het bestuur bestond uit: SG, stadhouder, raadpensionaris en Raad van State
○ Geen precieze afbakening tussen SG en Raad van State. Zelfde geldt voor
stadhouder en raadspensionaris (belangrijke adviseur).
, ■ Na opstand van grote invloed
■ Stadhouder was machtig en er werd gekozen door erfopvolging
● Territoriale uitbreiding
○ Breide macht uit via handel en koloniën
○ 1602 VOC: private ondernemingen gefuseerd en hadden opdracht van
Staten-Generaal handel te drijven in Oost-Indië (alleenrecht).
○ 1621 WIC: oprichting kolonisatie Nederlandse Antillen en Suriname + Spanje op zee
bestrijden en handelsactiviteiten
○ 1634: Nederlandse Antillen
○ 1667: Suriname
De Franse Tijd 1795-1813
● Bataafse republiek 1795-1806
○ Geïnspireerd door de ideeën van de franse revolutie
■ Vrijheid van gelijkheid
■ Soevereiniteit van het volk
■ Machtenscheiding
■ Eenheidsstaat
○ Hier was een inval van Frankrijk en ging Willem V vluchtte naar Engeland
● Na vluchten Willem V kwam er een nieuwe grondwet
○ Tegenstelling van unitariërs en federalisten
■ Unitariërs: wilden een centrale eenheidsstaat.
■ Federalisten: wilden dat de gewesten zelfstandig bleven (zoals in de oude
Republiek).
■ Unuitariters kregen overhand (provincies gingen weg en er kwam een
eenheidsstaat) en op 4 mei 1798 trad staatsregering voor Bataafse volk in
werking: eerste moderne Nederlandse grondwet
● Koninkrijk Holland (1806-1810)
○ Nieuwe staatsregeling met sterke uitvoerende macht: raadpensionaris
○ Frankrijk verstevigt haar greep en controle over Nederland
○ Meer centralisatie
○ Nl verliest onafhankelijkheid
● Inlijving bij Frankrijk (1810-1813)
○ Tijdens de regering van Lodewijk Napoleon werden verschillende Franse wetten en
regels ingevoerd: Strafrecht, Burgerlijk Wetboek, belasting en achternaam.
Koninkrijk der Nederlanden 1814-1815
● 1814: Koninkrijk der Nederlanden
○ Soevereine vorst en Staten-Generaal
○ Wetgevende macht: bij vorst en Staten-Generaal gezamenlijk
○ Eenheidsstaat met provincies en steden
○ Leden van de Staten-Generaal vertegenwoordigden het hele Nederlandse volk,
niet alleen hun eigen provincie of gewest.
● 1815-1830: verenigd met België
○ O.a. invoering tweede kamer stelsel van de eerste en tweede kamer.
○ Eerste kamer werd benoemd door de koning en Tweede kamer werd indirect
gekozen.
Verdere evolutie tot aan vandaag
● 19e en 20e eeuw: democratie
○ 1848: invoering ministeriële verantwoordelijkheid
○ Rechtstreeks kiesrecht in de tweede kamer
, ○ 1917-1919: algemeen mannen en vrouwen kiesrecht
● 20e en 21e eeuw: dekolonisatie en hervorming koninkrijk
○ 1945-1949: Indonesië strijdt voor onafhankelijkheid
○ 1954: Statuut voor het Koninkrijk
■ zelfstandigheid en gelijkwaardigheid
■ art. 3: aangelegenheden van het Koninkrijk, 1 nationaliteit
■ Nederland blijft dominant
○ 1975: onafhankelijkheid Suriname
○ 1986: Aruba uit Nederlandse Antillen
○ 2010: hervorming Koninkrijksstructuur
● Twintigste eeuw - internationalisering
○ 1945: Verenigde Naties
■ Handvest van de Verenigde Naties
○ 1949: Raad van Europa
■ 1954: Verdrag voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden
(EVRM)
○ 1950: Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS)
○ 1967: Europese Economische Gemeenschap (EEG)
○ 1993: Europese Unie met Europees burgerschap
Wat gebeurde er overzee?
● VOC en WIC ontbonden (1796 en 1791)
● Nederlands-Indie, Suriname en Nederlandse Antillen bestuurd vanuit NL, door uitvoerende
macht
● Slavernij tot 1863 (1873)
● Na 1922 niet langer ‘bezittingen’ (koloniën) genoemd, maar overzeese gebiedsdelen
Wat zijn conventies?
= Zijn ongeschreven politieke gewoontes, denk aan een afspraak.
● Ze zijn politiek bindend, maar NIET juridisch. Dat is een ongeschreven staatsregel wel.
● De conventies maken deel uit van de constituties.
○ De constitutie is namelijk niet alleen de geschreven regels, zoals de Grondwet, maar
ook ongeschreven regels en gewoontes die in de politiek worden gevolgd. Hoewel
ongeschreven, horen ze wel bij de regels en gewoontes die bepalen hoe het bestuur
van een land werkt.
De Nederlandse grondwet is NIET alleen formeel, maar ook materieel rigide.
De Nederlandse grondwet is formeel rigide omdat wijziging moeilijk is, en materieel rigide omdat
rechters wetten niet aan de grondwet mogen toetsen
● Formeel rigide → grondwet is moeilijk te wijzigen en dus zwaarder dan een wet in formele
zijn
● Materieel rigide → Een materieel rigide houdt in dat de grondwet niet gemakkelijk via een
bijvoorbeeld rechterlijke interpretatie kan worden aangepast. Rechters mogen niet toetsen
aan de grondwet. De rechters kunnen het niet corrigeren via rechtspraak.
Aan welke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat geeft artikel 15, eerste lid van de
grondwet uitdrukking?
● Artikel 15 lid 1 geeft aan dat buiten de gevallen bij of krachtens de wet niemand zijn vrijheid
mag worden ontnomen.
○ Legaliteitsbeginsel: het mag alleen worden beperkt op grond van gevallen bij de wet
bepaald en dat houdt in dat het een grondslag moet hebben in de wet
Hebben wij een rigide of een flexibele grondwet?
● In Nederland hebben wij een rigide grondwet. Dat houdt in dat de grondwet moeilijker te
wijzigen is dan een wet in formele zin. Dit is zo geregeld om machtsmisbruik te voorkomen.
Wat zijn van een democratische rechtsstaat?
1. Legaliteitsbeginsel
a. Voor elke bevoegdheid optreden moet een grondslag zijn in de wet
2. Machtenscheiding/spreiding
a. In Nederland hebben wij een machtenspreiding, met een uitvoerende macht, een
rechtsprekende macht en een wetgevende macht. We hebben geen
machtenscheiding en dat komt doordat de regering zowel in de uitvoerende macht zit
als in de wetgevende macht. De machten zijn gescheiden, controleren elkaar en
houden elkaar dus in balans waardoor er sprake is van checks and balances.
3. Bescherming van fundamentele grondrechten
a. De basisrechten en vrijheden worden door de staat beschermd.
4. Onafhankelijke rechtspraak
a. Rechters kunnen hun werk doen zonder beïnvloeding van buitenaf.
5. Democratie
a. Het volk heeft invloed op het bestuur van het land
Totstandkoming van de Nederlandse staat bestaat uit 5 periodes
1. De landsheerlijke periode (10e en 15e eeuw)
2. Republiek der zeven verenigde Nederlanden (1579-1795)
3. De Franse tijd (1795-1813)
4. Koninkrijk der Nederlanden (1814-1815)
5. Verdere evolutie tot aan vandaag
De landsheerlijke periode 10e en 15e eeuw
= Voor het ontstaan van de Republiek bestond Nederland uit 17 gewesten die apart werden bestuurd
binnen een feodaal stelsel (hiërarchisch systeem van ondergeschikten)
● 1543: personele unie
○ Karel V kreeg alle stukken van het land, had alles in bezit, maar werd nog steeds
APART bestuurd. Alle 17 Nederlanden en noemde dit de personele unie.
● 1549: pragmatieke sanctie
○ Karel V bepaalde dus dat alle 17 gewesten samen geerfd moesten worden door 1
opvolger.
● Voor het ontstaan van de republiek → bestond Nederland uit verschillende gewesten die
APART werden bestuurd.
● Feodaal stelsel = systeem van onderaannemers
○ Koning, keizer, landsheer
○ Landvoogd, stadhouder
■ Karel V benoemde landvoogden om de 17 gewesten in de gaten te houden
○ Raad van State: ondersteuning en opgericht door Karel V
■ Raad van State had andere functie dan dat hij nu heeft → Vroeger was het
een adviesorgaan van de landsheer. Hielp landvoogd → Maria van Hongarije
bij onderwerpen zoals bestuur, oorlog en financiën.
● Rechtspraak? → JA, maar niet onafhankelijk
● Centralisatie, Staten-Generaal
, ○ Vertegenwoordigers van alle 17 gewesten. Karel V kon alle gewesten toespreken en
bijvoorbeeld belasting innen. Denk aan adels, rijke boeren of gelovigen die
vertegenwoordigers waren.
● Grondrechten? → NEE, niet echt.
○ Bloed Pakket: verbod op ketterij
■ Je kon geen ander geloof aanhangen dan Karel V. Die was katholiek. Er was
geen sprake van godsdienstvrijheid. Hij ontleende zijn gezag van God.
→ In 1555 doet Karel V afstand van de troon van Philips. Het bestuur werd overgelaten aan
landvoogden.
Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1579-1795
● 1568: 80-jarige oorlog → begin van de opstand van de Nederlandse gewesten tegen Philips
II van Spanje
○ Oorzaak:
■ Godsdienst: steeds meer mensen werden protestant, maar Philips II wilde
het katholieke geloof opleggen.
■ Belastingen: Daarnaast werden de belastingen steeds hoger.
■ Centralisatie: Philips II wilde meer macht naar zichzelf trekken, terwijl de
gewesten juist zelfstandig willen blijven.
○ Karel V en Philips II waren absolute heerders. Willem van Oranje was aanvoerder
van deze opstand.
● 1579 Unie van Utrecht
○ De opstand leidde tot het volgende:
■ Overeenkomst tussen noordelijke gewesten
■ 7 van de 17 gewesten in het noorden besloten om zelfstandig te worden. Ze
gaan tegen de centralisatie in. Ze bleven zelfstandig, maar opereren
gezamenlijk op bepaalde dingen als het gaat om oorlog of verdediging.
■ Confederatie: Dit samenwerkingsverband wordt een confederatie genoemd:
een samenwerking van zelfstandige staten die samen afspraken maken over
een aantal onderwerpen
● 1581: Plakkaat van Verlatinghe
○ Onafhankelijkheidsverklaring
■ Gezag van Philips II werd hier afgeworpen door de 7 gewesten. Ze wilden
over zichzelf beslissen en toen kwam de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden in 1584. Ze behielden hun eigen bestuur en dus soevereiniteit.
■ Staten-Generaal was de hoogste politieke leider
● 1648: Vrede van Munster
○ Eigen bestuur werd erkend
○ Na 80 jaar oorlog erkende Spanje de republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
● Bestuur Staten-Generaal
○ Friesland, Groningen, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Zeeland en Holland
○ Het waren er maar 7 en geen 8 want anders was er geen meerderheid.
● Zaken die hele repliek aan gingen → moesten besluitvorming met unanimiteit worden
genomen.
○ Ruggenspraak: overleg met het eigen gewest. Gewest moet steeds terug om te
overleggen en dat was ook veel reizen. Hierdoor liep besluitvorming erg traag.
○ Last: Ze hadden een last: instructies van hun gewest waar ze zich aan moesten
houden.
● Het bestuur bestond uit: SG, stadhouder, raadpensionaris en Raad van State
○ Geen precieze afbakening tussen SG en Raad van State. Zelfde geldt voor
stadhouder en raadspensionaris (belangrijke adviseur).
, ■ Na opstand van grote invloed
■ Stadhouder was machtig en er werd gekozen door erfopvolging
● Territoriale uitbreiding
○ Breide macht uit via handel en koloniën
○ 1602 VOC: private ondernemingen gefuseerd en hadden opdracht van
Staten-Generaal handel te drijven in Oost-Indië (alleenrecht).
○ 1621 WIC: oprichting kolonisatie Nederlandse Antillen en Suriname + Spanje op zee
bestrijden en handelsactiviteiten
○ 1634: Nederlandse Antillen
○ 1667: Suriname
De Franse Tijd 1795-1813
● Bataafse republiek 1795-1806
○ Geïnspireerd door de ideeën van de franse revolutie
■ Vrijheid van gelijkheid
■ Soevereiniteit van het volk
■ Machtenscheiding
■ Eenheidsstaat
○ Hier was een inval van Frankrijk en ging Willem V vluchtte naar Engeland
● Na vluchten Willem V kwam er een nieuwe grondwet
○ Tegenstelling van unitariërs en federalisten
■ Unitariërs: wilden een centrale eenheidsstaat.
■ Federalisten: wilden dat de gewesten zelfstandig bleven (zoals in de oude
Republiek).
■ Unuitariters kregen overhand (provincies gingen weg en er kwam een
eenheidsstaat) en op 4 mei 1798 trad staatsregering voor Bataafse volk in
werking: eerste moderne Nederlandse grondwet
● Koninkrijk Holland (1806-1810)
○ Nieuwe staatsregeling met sterke uitvoerende macht: raadpensionaris
○ Frankrijk verstevigt haar greep en controle over Nederland
○ Meer centralisatie
○ Nl verliest onafhankelijkheid
● Inlijving bij Frankrijk (1810-1813)
○ Tijdens de regering van Lodewijk Napoleon werden verschillende Franse wetten en
regels ingevoerd: Strafrecht, Burgerlijk Wetboek, belasting en achternaam.
Koninkrijk der Nederlanden 1814-1815
● 1814: Koninkrijk der Nederlanden
○ Soevereine vorst en Staten-Generaal
○ Wetgevende macht: bij vorst en Staten-Generaal gezamenlijk
○ Eenheidsstaat met provincies en steden
○ Leden van de Staten-Generaal vertegenwoordigden het hele Nederlandse volk,
niet alleen hun eigen provincie of gewest.
● 1815-1830: verenigd met België
○ O.a. invoering tweede kamer stelsel van de eerste en tweede kamer.
○ Eerste kamer werd benoemd door de koning en Tweede kamer werd indirect
gekozen.
Verdere evolutie tot aan vandaag
● 19e en 20e eeuw: democratie
○ 1848: invoering ministeriële verantwoordelijkheid
○ Rechtstreeks kiesrecht in de tweede kamer
, ○ 1917-1919: algemeen mannen en vrouwen kiesrecht
● 20e en 21e eeuw: dekolonisatie en hervorming koninkrijk
○ 1945-1949: Indonesië strijdt voor onafhankelijkheid
○ 1954: Statuut voor het Koninkrijk
■ zelfstandigheid en gelijkwaardigheid
■ art. 3: aangelegenheden van het Koninkrijk, 1 nationaliteit
■ Nederland blijft dominant
○ 1975: onafhankelijkheid Suriname
○ 1986: Aruba uit Nederlandse Antillen
○ 2010: hervorming Koninkrijksstructuur
● Twintigste eeuw - internationalisering
○ 1945: Verenigde Naties
■ Handvest van de Verenigde Naties
○ 1949: Raad van Europa
■ 1954: Verdrag voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden
(EVRM)
○ 1950: Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS)
○ 1967: Europese Economische Gemeenschap (EEG)
○ 1993: Europese Unie met Europees burgerschap
Wat gebeurde er overzee?
● VOC en WIC ontbonden (1796 en 1791)
● Nederlands-Indie, Suriname en Nederlandse Antillen bestuurd vanuit NL, door uitvoerende
macht
● Slavernij tot 1863 (1873)
● Na 1922 niet langer ‘bezittingen’ (koloniën) genoemd, maar overzeese gebiedsdelen
Wat zijn conventies?
= Zijn ongeschreven politieke gewoontes, denk aan een afspraak.
● Ze zijn politiek bindend, maar NIET juridisch. Dat is een ongeschreven staatsregel wel.
● De conventies maken deel uit van de constituties.
○ De constitutie is namelijk niet alleen de geschreven regels, zoals de Grondwet, maar
ook ongeschreven regels en gewoontes die in de politiek worden gevolgd. Hoewel
ongeschreven, horen ze wel bij de regels en gewoontes die bepalen hoe het bestuur
van een land werkt.
De Nederlandse grondwet is NIET alleen formeel, maar ook materieel rigide.
De Nederlandse grondwet is formeel rigide omdat wijziging moeilijk is, en materieel rigide omdat
rechters wetten niet aan de grondwet mogen toetsen
● Formeel rigide → grondwet is moeilijk te wijzigen en dus zwaarder dan een wet in formele
zijn
● Materieel rigide → Een materieel rigide houdt in dat de grondwet niet gemakkelijk via een
bijvoorbeeld rechterlijke interpretatie kan worden aangepast. Rechters mogen niet toetsen
aan de grondwet. De rechters kunnen het niet corrigeren via rechtspraak.
Aan welke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat geeft artikel 15, eerste lid van de
grondwet uitdrukking?
● Artikel 15 lid 1 geeft aan dat buiten de gevallen bij of krachtens de wet niemand zijn vrijheid
mag worden ontnomen.
○ Legaliteitsbeginsel: het mag alleen worden beperkt op grond van gevallen bij de wet
bepaald en dat houdt in dat het een grondslag moet hebben in de wet
