PB1222
Biologische Grondslagen: Neuropsychologie
Open Universiteit
,Inhoudsopgave
★ = tentamenbelang (1–5)
Met de sterren geef ik aan hoe belangrijk elk onderdeel is voor het tentamen. Dit heb ik gebaseerd op de oefententamens
van de universiteit. Zo kun je goed zien welke onderdelen je beter wat extra aandacht kunt geven! :)
Thema 1 — Introductie Neuropsychologie ★★★ ··· 3
1.1 Historische schets ★★★ ··· 3
1.2 Neuropsychologische praktijk en diagnostiek ★★★★ ··· 7
1.3 Wetenschappelijk onderzoek ★★★ ··· 9
1.4 Beeldvorming van de hersenen ★★★★ ··· 10
1.5 Herstel en revalidatie ★★★ ··· 11
Thema 2 — Psychofarmacologie ★★ ··· 14
2.1 Neurotransmissie en receptoren ★★ ··· 14
2.2 Farmacokinetiek en farmacodynamiek ★★★ ··· 15
2.3 Verslaving en middelengebruik ★★ ··· 16
Thema 3 — Cognitieve Functiedomeinen ★★★★ ··· 19
3.1 Waarneming (visueel systeem) ★★★ ··· 19
3.2 Geheugen ★★★★ ··· 21
3.3 Taal ★★★ ··· 23
3.4 Aandacht en executieve functies ★★★★ ··· 26
3.5 Intelligentie ★★★ ··· 29
Thema 4 — Ziektebeelden ★★★★★ ··· 31
4.1 CVA (cerebrovasculair accident) ★★★★ ··· 31
4.2 Traumatisch hersenletsel (THL) ★★★★ ··· 33
4.3 Epilepsie ★★★★ ··· 36
4.4 Dementie (Alzheimer, vasculair, Lewy body) ★★★★★ ··· 38
4.5 Frontotemporale dementie (bvFTD, PPA) ★★★★ ··· 40
4.6 Parkinson en atypische parkinsonismen ★★★★ ··· 41
4.7 Autismespectrumstoornis (ASS) ★★★ ··· 45
4.8 ADHD ★★★ ··· 46
4.9 Alcohol en Korsakov ★★★ ··· 46
Begrippenlijst ··· 48
Oefententamen A (40 vragen) ··· 54
Oefententamen B (40 vragen) ··· 61
Oefententamen C (40 vragen) ··· 69
2
,THEMA 1 — Introductie Neuropsychologie
1.1 Historische schets
Neuropsychologie ontstond aan de kruising van filosofie en empirisch onderzoek. De kernvraag die door
de geschiedenis loopt: hoe verhouden hersenen en gedrag zich tot elkaar? Een daaraan gerelateerde
vraag: waar in het brein bevindt zich 'de geest' of 'de ziel'?
Klassieke oudheid
Hippocrates was revolutionair: hij was de eerste die intellect, zintuigen, kennis en emotie aan de
hersenen toeschreef. Dit tegenover de toenmalige opvatting dat abnormaal gedrag het gevolg was van
bovennatuurlijke invloeden (goden of demonen). Herophilus was de eerste anatoom die het menselijk
brein systematisch bestudeerde. Hij ontdekte vloeistofgevulde holtes in de hersenen: de ventrikels. Hieruit
ontstond de 'ventrikeltheorie': sensatie, interpretatie en geheugen zouden in deze drie ventrikels zijn
gelokaliseerd. Dit beeld van de hersenen als een geïntegreerd informatieverwerkingssysteem zou eeuwen
blijven voortbestaan.
Kernpunten:
• Hippocrates was eerste met brain-based verklaring van mentale functies
• Herophilus ontdekte ventrikels en formuleerde ventrikeltheorie
• Klassieke oudheid zag hersenen als unified informatieverwerkingssysteem
Renaissance: Descartes en dualisme
René Descartes (1596–1650) bedacht een radicaal ander kader. Hij trok alles in twijfel (cogito, ergo sum)
en bouwde opnieuw op. Het centrale idee: dualisme — mens bestaat uit twee delen: res cogitans
(denkend/immaterieel) en res extensa (uitgebreid/lichamelijk). De onverdeelde geest zou in de epifyse
(pijnappelklier) zitten — het enige ongedeelde orgaan tussen beide hersenhelften. Dit idee zou lang
invloed hebben.
Kernpunten:
• Cartesiaans dualisme: geest appart van lichaam
• Locatie van geest: epifyse (uniek ongedeeld orgaan)
• Breekt met ventrikeltheorie maar handhaaft single-seat-of-mind idee
Lokaliseringsera: 18de–19de eeuw
Franz Joseph Gall (1758–1828) maakte een revolutionaire stap: hij stelde dat de geest niet ongedeeld is,
maar uit onafhankelijke mentale functies bestaat, elk gelokaliseerd in specifieke hersengebieden — in de
cortex (hersenschors). Dit was revolutionair. Gall theoretiseerde: hoe groter een functie, hoe groter het
hersengebied, en dit zou tot uitstulpingen in de schedel leiden (de zogenaamde 'talenknobbel',
'wiskundeknobbel' etc.). Zijn methode, frenologie (schedelmeten), is nu pseudowetenschap, maar zijn
idee — dat functies gelokaliseerd zijn in de cortex en onafhankelijk — was baanbrekend. Gall accepteerde
niet alleen voelen aan knobbels, maar ook bewijs van laesies en functieverlies.
Paul Broca (1824–1880) vond klinisch bewijs. Een patiënt kon alleen het woord 'tan' zeggen, maar
begreep wel wat tegen hem gezegd werd. Broca voorspelde dat de hersenlaesie in de frontale kwab
moest zitten — en hij had gelijk. Dit gebied wordt nu Broca-gebied genoemd en ligt in de linkervoorkant,
dicht bij het oor. Dit was het moment van de 'clinico-anatomische methode': je koppelt patiëntobservaties
aan plaats van laesie.
Carl Wernicke (1848–1905) ging verder: een patiënt met rechtszijdige temporale laesie kon wel vloeiend
spreken, maar begreep niet wat tegen hem gezegd werd — noch wat hij zelf zei. Dit onthulde een ander
taalgebied, het Wernicke-gebied, in de linkerslapen. Wernicke stelde ook voor dat beschadiging van de
verbinding tussen Broca en Wernicke tot een specifiek syndroom zou leiden (conductieafasie): patiënt
begrijpt en spreekt, maar kan niet herhalen. Dit werd inderdaad geverifieerd — sterk bewijs voor een
3
, functioneel netwerk.
Heinrich Lissauer (1861–1891) ontwikkelde een theoretisch model van objectherkenning. In twee fasen:
eerst apperceptie (perceptie en analyse van kenmerken) en dan associatie (linking van kenmerken met
betekenis/geheugen). Dit verklaart twee soorten agnosie: apperceptieve agnosie (kan object niet
herkennen, kan ook niet tekenen) en associatieve agnosie (kan tekenen/perciperen maar kent betekenis
niet). Dit bood een testbaar theoretisch kader.
Kernpunten:
• Gall: functies zijn onafhankelijk en gelokaliseerd in cortex (frenologie pseudowetenschap, idee nuttig)
• Broca: taalproductie in linkerfrontale kwab (clinico-anatomische methode bevestigd)
• Wernicke: taalcomprehensie in linkertemporal gebied + netwerk-connecties
• Lissauer: objectherkenning in twee fasen (apperceptie vs. associatie) → apperceptieve vs. associatieve agnosie
Tegenbeweging: Holisme
Rond 1900 ontstond tegenreactie op streng lokalisme. John Locke (Engeland) was empirist: niets
aangeboren, alles verworven via associatie. De Gestaltbeweging benadrukte dat het geheel meer is dan
de som der delen en dat abstrahering en reflectie cruciaal zijn. John Hughlings-Jackson waarschuwde:
beschadiging op één plek veroorzaakt wel disfunctie, maar de functie zelf is niet noodzakelijk
gelokaliseerd op die plek. Kurt Goldstein pleitte voor holisme: gedrag is niet louter respons op stimuli,
maar gedreven door herinneringen, gevoelens en motivatie. Mensen reageren verschillend op dezelfde
hersenlaesie — individuele verschillen zijn cruciaal.
Kernpunten:
• Associationisme (Locke): alles verworven via associatie
• Gestalt: geheel > som der delen; abstrahering is belangrijk
• Hughlings-Jackson: laesie ≠ lokalisatie van functie
• Goldstein: holisme; gedrag van meer dan stimuli-respons afhankelijk
Methodologische grondleggers
Wilhelm Wundt (1832–1920) stichtte het eerste psychologielab en bedacht experimentele methodes.
Cruciaal: hij bestudeerde alleen gezonde proefpersonen. Franciscus Donders (1818–1889),
Nederlandse oogarts en fyioloog uit Utrecht, bedacht de subtractiemethode: reactietijdverschillen tussen
eenvoudige en complexe taken onthullen de tijd van specifieke cognitieve processen. Dit was revolutionair
— je kon mentale processen meten. Francis Galton (1822–1911) bedacht psychometrie
(psychologische meting) en statistische gereedschappen (correlatie, regressie, normaalverdeling).
Cruciaal: in plaats van mentale processen zelf te bestuderen, vergeleek hij individuele prestaties met
referentiegroepen. Dit legde de basis voor normeringen — het vergelijken van patiënten met
populatiegegevens. Alfred Binet (1857–1911) gebruikte deze principes voor de eerste intelligentietest.
Kernpunten:
• Wundt: experimentele psychologie met gezonde proefpersonen
• Donders: reactietijden + subtractiemethode = meting van mentale processen
• Galton: psychometrie, normeringen, populatievergelijking
• Binet: eerste intelligentietest
Luria: integratie van holisme en lokalisatie
Aleksandr Luria (1902–1977), Russische arts-psycholoog, was grondlegger van moderne klinische
neuropsychologie. Zijn grote prestatie: integratie van holisme en lokalisme in een coherent model met drie
functionele eenheden die samenwerken.
Eenheid 1: Activering en aandacht
Hersenstam en diencefale middellijnsstructuren reguleren waakzaamheid en aandacht. Beschadiging hier
leidt tot activerings- of aandachtsstoornissen.
Eenheid 2: Informatieverwerking (input)
Posterieure laterale cortex ontvangt sensorische informatie (via zintuigen), verwerkt en slaat deze op.
4
Biologische Grondslagen: Neuropsychologie
Open Universiteit
,Inhoudsopgave
★ = tentamenbelang (1–5)
Met de sterren geef ik aan hoe belangrijk elk onderdeel is voor het tentamen. Dit heb ik gebaseerd op de oefententamens
van de universiteit. Zo kun je goed zien welke onderdelen je beter wat extra aandacht kunt geven! :)
Thema 1 — Introductie Neuropsychologie ★★★ ··· 3
1.1 Historische schets ★★★ ··· 3
1.2 Neuropsychologische praktijk en diagnostiek ★★★★ ··· 7
1.3 Wetenschappelijk onderzoek ★★★ ··· 9
1.4 Beeldvorming van de hersenen ★★★★ ··· 10
1.5 Herstel en revalidatie ★★★ ··· 11
Thema 2 — Psychofarmacologie ★★ ··· 14
2.1 Neurotransmissie en receptoren ★★ ··· 14
2.2 Farmacokinetiek en farmacodynamiek ★★★ ··· 15
2.3 Verslaving en middelengebruik ★★ ··· 16
Thema 3 — Cognitieve Functiedomeinen ★★★★ ··· 19
3.1 Waarneming (visueel systeem) ★★★ ··· 19
3.2 Geheugen ★★★★ ··· 21
3.3 Taal ★★★ ··· 23
3.4 Aandacht en executieve functies ★★★★ ··· 26
3.5 Intelligentie ★★★ ··· 29
Thema 4 — Ziektebeelden ★★★★★ ··· 31
4.1 CVA (cerebrovasculair accident) ★★★★ ··· 31
4.2 Traumatisch hersenletsel (THL) ★★★★ ··· 33
4.3 Epilepsie ★★★★ ··· 36
4.4 Dementie (Alzheimer, vasculair, Lewy body) ★★★★★ ··· 38
4.5 Frontotemporale dementie (bvFTD, PPA) ★★★★ ··· 40
4.6 Parkinson en atypische parkinsonismen ★★★★ ··· 41
4.7 Autismespectrumstoornis (ASS) ★★★ ··· 45
4.8 ADHD ★★★ ··· 46
4.9 Alcohol en Korsakov ★★★ ··· 46
Begrippenlijst ··· 48
Oefententamen A (40 vragen) ··· 54
Oefententamen B (40 vragen) ··· 61
Oefententamen C (40 vragen) ··· 69
2
,THEMA 1 — Introductie Neuropsychologie
1.1 Historische schets
Neuropsychologie ontstond aan de kruising van filosofie en empirisch onderzoek. De kernvraag die door
de geschiedenis loopt: hoe verhouden hersenen en gedrag zich tot elkaar? Een daaraan gerelateerde
vraag: waar in het brein bevindt zich 'de geest' of 'de ziel'?
Klassieke oudheid
Hippocrates was revolutionair: hij was de eerste die intellect, zintuigen, kennis en emotie aan de
hersenen toeschreef. Dit tegenover de toenmalige opvatting dat abnormaal gedrag het gevolg was van
bovennatuurlijke invloeden (goden of demonen). Herophilus was de eerste anatoom die het menselijk
brein systematisch bestudeerde. Hij ontdekte vloeistofgevulde holtes in de hersenen: de ventrikels. Hieruit
ontstond de 'ventrikeltheorie': sensatie, interpretatie en geheugen zouden in deze drie ventrikels zijn
gelokaliseerd. Dit beeld van de hersenen als een geïntegreerd informatieverwerkingssysteem zou eeuwen
blijven voortbestaan.
Kernpunten:
• Hippocrates was eerste met brain-based verklaring van mentale functies
• Herophilus ontdekte ventrikels en formuleerde ventrikeltheorie
• Klassieke oudheid zag hersenen als unified informatieverwerkingssysteem
Renaissance: Descartes en dualisme
René Descartes (1596–1650) bedacht een radicaal ander kader. Hij trok alles in twijfel (cogito, ergo sum)
en bouwde opnieuw op. Het centrale idee: dualisme — mens bestaat uit twee delen: res cogitans
(denkend/immaterieel) en res extensa (uitgebreid/lichamelijk). De onverdeelde geest zou in de epifyse
(pijnappelklier) zitten — het enige ongedeelde orgaan tussen beide hersenhelften. Dit idee zou lang
invloed hebben.
Kernpunten:
• Cartesiaans dualisme: geest appart van lichaam
• Locatie van geest: epifyse (uniek ongedeeld orgaan)
• Breekt met ventrikeltheorie maar handhaaft single-seat-of-mind idee
Lokaliseringsera: 18de–19de eeuw
Franz Joseph Gall (1758–1828) maakte een revolutionaire stap: hij stelde dat de geest niet ongedeeld is,
maar uit onafhankelijke mentale functies bestaat, elk gelokaliseerd in specifieke hersengebieden — in de
cortex (hersenschors). Dit was revolutionair. Gall theoretiseerde: hoe groter een functie, hoe groter het
hersengebied, en dit zou tot uitstulpingen in de schedel leiden (de zogenaamde 'talenknobbel',
'wiskundeknobbel' etc.). Zijn methode, frenologie (schedelmeten), is nu pseudowetenschap, maar zijn
idee — dat functies gelokaliseerd zijn in de cortex en onafhankelijk — was baanbrekend. Gall accepteerde
niet alleen voelen aan knobbels, maar ook bewijs van laesies en functieverlies.
Paul Broca (1824–1880) vond klinisch bewijs. Een patiënt kon alleen het woord 'tan' zeggen, maar
begreep wel wat tegen hem gezegd werd. Broca voorspelde dat de hersenlaesie in de frontale kwab
moest zitten — en hij had gelijk. Dit gebied wordt nu Broca-gebied genoemd en ligt in de linkervoorkant,
dicht bij het oor. Dit was het moment van de 'clinico-anatomische methode': je koppelt patiëntobservaties
aan plaats van laesie.
Carl Wernicke (1848–1905) ging verder: een patiënt met rechtszijdige temporale laesie kon wel vloeiend
spreken, maar begreep niet wat tegen hem gezegd werd — noch wat hij zelf zei. Dit onthulde een ander
taalgebied, het Wernicke-gebied, in de linkerslapen. Wernicke stelde ook voor dat beschadiging van de
verbinding tussen Broca en Wernicke tot een specifiek syndroom zou leiden (conductieafasie): patiënt
begrijpt en spreekt, maar kan niet herhalen. Dit werd inderdaad geverifieerd — sterk bewijs voor een
3
, functioneel netwerk.
Heinrich Lissauer (1861–1891) ontwikkelde een theoretisch model van objectherkenning. In twee fasen:
eerst apperceptie (perceptie en analyse van kenmerken) en dan associatie (linking van kenmerken met
betekenis/geheugen). Dit verklaart twee soorten agnosie: apperceptieve agnosie (kan object niet
herkennen, kan ook niet tekenen) en associatieve agnosie (kan tekenen/perciperen maar kent betekenis
niet). Dit bood een testbaar theoretisch kader.
Kernpunten:
• Gall: functies zijn onafhankelijk en gelokaliseerd in cortex (frenologie pseudowetenschap, idee nuttig)
• Broca: taalproductie in linkerfrontale kwab (clinico-anatomische methode bevestigd)
• Wernicke: taalcomprehensie in linkertemporal gebied + netwerk-connecties
• Lissauer: objectherkenning in twee fasen (apperceptie vs. associatie) → apperceptieve vs. associatieve agnosie
Tegenbeweging: Holisme
Rond 1900 ontstond tegenreactie op streng lokalisme. John Locke (Engeland) was empirist: niets
aangeboren, alles verworven via associatie. De Gestaltbeweging benadrukte dat het geheel meer is dan
de som der delen en dat abstrahering en reflectie cruciaal zijn. John Hughlings-Jackson waarschuwde:
beschadiging op één plek veroorzaakt wel disfunctie, maar de functie zelf is niet noodzakelijk
gelokaliseerd op die plek. Kurt Goldstein pleitte voor holisme: gedrag is niet louter respons op stimuli,
maar gedreven door herinneringen, gevoelens en motivatie. Mensen reageren verschillend op dezelfde
hersenlaesie — individuele verschillen zijn cruciaal.
Kernpunten:
• Associationisme (Locke): alles verworven via associatie
• Gestalt: geheel > som der delen; abstrahering is belangrijk
• Hughlings-Jackson: laesie ≠ lokalisatie van functie
• Goldstein: holisme; gedrag van meer dan stimuli-respons afhankelijk
Methodologische grondleggers
Wilhelm Wundt (1832–1920) stichtte het eerste psychologielab en bedacht experimentele methodes.
Cruciaal: hij bestudeerde alleen gezonde proefpersonen. Franciscus Donders (1818–1889),
Nederlandse oogarts en fyioloog uit Utrecht, bedacht de subtractiemethode: reactietijdverschillen tussen
eenvoudige en complexe taken onthullen de tijd van specifieke cognitieve processen. Dit was revolutionair
— je kon mentale processen meten. Francis Galton (1822–1911) bedacht psychometrie
(psychologische meting) en statistische gereedschappen (correlatie, regressie, normaalverdeling).
Cruciaal: in plaats van mentale processen zelf te bestuderen, vergeleek hij individuele prestaties met
referentiegroepen. Dit legde de basis voor normeringen — het vergelijken van patiënten met
populatiegegevens. Alfred Binet (1857–1911) gebruikte deze principes voor de eerste intelligentietest.
Kernpunten:
• Wundt: experimentele psychologie met gezonde proefpersonen
• Donders: reactietijden + subtractiemethode = meting van mentale processen
• Galton: psychometrie, normeringen, populatievergelijking
• Binet: eerste intelligentietest
Luria: integratie van holisme en lokalisatie
Aleksandr Luria (1902–1977), Russische arts-psycholoog, was grondlegger van moderne klinische
neuropsychologie. Zijn grote prestatie: integratie van holisme en lokalisme in een coherent model met drie
functionele eenheden die samenwerken.
Eenheid 1: Activering en aandacht
Hersenstam en diencefale middellijnsstructuren reguleren waakzaamheid en aandacht. Beschadiging hier
leidt tot activerings- of aandachtsstoornissen.
Eenheid 2: Informatieverwerking (input)
Posterieure laterale cortex ontvangt sensorische informatie (via zintuigen), verwerkt en slaat deze op.
4
