Economische en sociale geschiedenis DT1
Inleiding
De ontwikkelingen in Nederland zullen beschreven worden aan de hand van een aantal
basisproblemen, vraagstukken waar mensen een oplossing voor moeten zoeken.
1. Inkomen – het probleem van de verwerving en verdeling van inkomen
2. Macht – het probleem van de vorming en verdeling van macht
3. Risico’s – het probleem van de kwetsbaarheid van het bestaan
De basisproblemen zijn met elkaar verbonden. In elk probleemveld handelen mensen op
basis van gewoontes, tradities, ideeën, overtuigingen of geloofsopvattingen: mentale
constructies.
Veranderingen, fasering, afbakening in tijd en ruimte
Moderniteit kan beter worden opgevat als een programma van kernwaarden die door
bepaalde groepen worden nagestreefd, dan als een beschrijving van een historische toestand
of proces (economische groei/gelijkheid/etc.)
Globalisering is de uitbreiding en intensivering van relaties tussen mensen op wereldwijde
schaal. Globalisering hoeft niet te zorgen voor homogenisering, divergentie kan optreden
door dat landen juist meer op elkaar betrokken raken.
Binnen Europa verschoof het economisch zwaartepunt vanaf het eind van de zestiende eeuw
van het Middellands Zeegebied in de richting van de Atlantische kust en het Noordzee
gebied, waarbij Noordwest-Europa een voorsprong in productiviteit en inkomen verwierf.
Deze ontwikkeling is de ‘Little Divergence’.
Aan de overkant van de Noordzee ontstond in de achttiende eeuw een nieuw economisch
centrum dat door de Industriële revolutie ertoe bijdroeg dat zich na 1800 een steeds
scherper verschil in welvaart tussen Noordwest-Europa en Azië aftekende: de ‘Great
Divergence’.
Vanaf omstreeks 1800 ontstaat er in de wereld een groeiende kloof tussen een
geïndustrialiseerd gedeelte (met name West-Europa, Noord-Amerika en later Japan en
Australië) en een minder welvarend gedeelte (Azië, Afrika, Zuid- en Midden-Amerika):
- Eerste Wereld (kapitalistische westen)
- Tweede Wereld (communistisch Europa en Azië)
- Derde Wereld (de rest)
De Great Divergence markeert een duidelijke wending in de wereldgeschiedenis.
De geschiedenis laat zich vaak schrijven als een pad-afhankelijk proces waarbij de loop van
latere ontwikkelingen voor een groot deel afhankelijk is van specifieke gebeurtenissen of
keuzes in een min of meer ver verwijderd verleden.
,Nederland is een historische constructie. De Nederlanders over wie dit vak gaat zijn de
mensen die in de geografische ruimte wonen die tegenwoordig de staat Nederland op het
continent van Europa vormt.
Deel 1 – Vóór de Great Divergence ca. 1000 – ca. 1800
Inleiding bij deel 1
Bevolkingsontwikkeling en natuurlijke omgeving
Volkstellingen waren vóór 1800 een zeldzaam verschijnsel, bijna altijd op schattingen. In het
jaar 1000 waren ongeveer 260 miljoen mensen, omstreeks 1800 was dat 950 miljoen
mensen. De helft tot twee-derde woonde in Azië, één-zesde tot één-vijfde in Europa. Binnen
Europa waren Frankrijk, Italië, Spanje, Duitsland, Oostenrijk/Hongarije en Rusland de
volkrijkste gebieden.
Omstreeks het jaar 1000 woonde de overgrote meerderheid van de wereldbevolking op het
platteland. In China kwam het aandeel van de bevolking die in steden van 10.000 of meer
inwoners woonde in de achttiende eeuw niet boven de 4%, terwijl in Europa zo’n 8 á 9
procent in steden woonden, en in Japan zo’n 12%. De kopgroep in Europa lag bij Italië,
Spanje, de zuidelijke Nederlanden en vanaf 1500 Nederland.
Het percentage stadbewoners hing in sterke mate af van de agrarische productiviteit, die
vervolgens samenhing met het klimaat. De periode van ca. 1000 tot de late dertiende eeuw
liet een opwarming zien stijging agrarische productie. De meeste steden in Europa
dateren van die tijd. 1570 tot 1730 was een dieptepunt in de temperatuur. Pas in de
negentiende eeuw was deze ‘Kleine IJstijd’ voorbij.
De Europese bevolkingsstijging kwam door nieuwe steden en een grootschalige kolonisatie
vanuit het westen naar minder dicht bevolkte gebieden ten oosten van de Elbe door boeren-
kolonisten. Dit proces ging gepaard met het afbrokkelen van het feodalisme. Deze vorm van
machtsuitoefening, waarin heer en vazal onderlinge afspraken hadden gemaakt, kwam door
bevolkingsgroei van die tijd onder druk. Het werd efficiënter om landarbeiders in dienst te
nemen.
Gevolgen van de Kleine IJstijd verschilden per continent:
- Europa, China, Noord-Amerika: strenge winters, koude lentes, natte zomers (meer
misoogsten) + bevolkingsdaling door Zwarte Dood
- West-Afrika: meer regen in de zomer (positief)
Langeafstandsverbindingen
Tussen 1000 en 1800 kwamen regelmatige contacten tussen verschillende delen van de
wereld tot stand. Connecties over lange afstanden namen verschillende vormen aan:
- Commercieel
,- Militair-politiek
- Sociaal, cultureel, ecologisch (migratie, uitwisseling kennis en planten/dieren)
Twee versnellingsfases:
- Fase 1: tussen 1000 en 1300; impulsen vanuit Midden-Oosten en Centraal- en Oost-Azië
(expansie Islam, China en Mongolen). Steden zoals Caïro, Malakka, Buchara etc. waren
belangrijke knooppunten
- Fase 2: 1500 en 1650; Europa dominant Vanuit Iberisch Schiereiland rond Kaap de Goede
Hoop naar Afrika, maar ook over de Atlantische Oceaan en Pacific Ocean.
Volgens onderzoekers is de geboorte van de globalisering te dateren met de aankomst van
Columbus in Amerika, anderen zeggen het jaar 1571: permanente verbinding over de Stille
Oceaan. Andere historici hebben betoogd dat niet gesproken kan worden van globalisering
zolang de internationale goederenmarkten nog niet zijn geïntegreerd. Maar veel sociaal-
historici benadrukken dat globalisering niet strikt economisch opgevat moet worden.
Ook al groeide de intercontinentale overzeese handel van en naar Europa vóór 1800 nog niet
zo hard als daarna, de consumptiecultuur van Europa veranderde in de achttiende eeuw
sterk van karakter door de import van producten uit Azië en Amerika.
Naast slavenhandel vanuit Oost-Afrika naar het Midden-Oosten, die al langer bestond, kwam
in de zestiende eeuw de trans-Atlantische slavenhandel op, die zich vooral op de Westkust
richtte.
De globalisering uitte zich voor de Europeanen ook in een grotere mobiliteit. Een groeiend
aantal Europeanen verliet zijn vertrouwde omgeving om zich ergens anders te vestigen. De
migratieratio liep in de zeventiende en negentiende eeuw op.
Uitbreiding en intensivering van langeafstand verbindingen werkten ook op andere manieren
door in de cultuur. Bijvoorbeeld christelijke geleerden die via de Islamitische wereld toegang
kregen tot Griekse geschriften. Religies konden zich makkelijker verspreiden, de overzeese
expansie heeft geholpen aan de wereldwijde verspreiding van het christendom.
Contouren van veranderingen in de drie basisproblemen
Veranderingen in inkomenspeil waren vóór de negentiende eeuw niet zo spectaculair als
daarna. Samenlevingen waarin het inkomen per hoofd van de bevolking gedurende lange tijd
steeg, waren in deze periode een uitzondering.
Met de Industriële Revolutie werd een sterkere en langdurige stijging van het inkomenspeil
mogelijk. Dankzij deze omwenteling zou Europa de rest van de wereld tijdelijk in welvaart
overtreffen. Vrije loonarbeid nam hier en daar toe, maar in grote delen van de wereld
breidden systemen van gedwongen arbeid zich uit.
Ingrijpende veranderingen deden zich wel voor in machtsvorming en machtsverdeling:
- Staten werden gevormd; nieuwe typen staten; overzeese expansie van staten
, Onderlinge rivaliteit en oorlogsvoering waren drijvende krachten achter deze processen. Het
gewone volk kon nauwelijks zijn stem laten horen, behalve door in opstand te komen.
De risico’s van het bestaan waren voor de meeste mensen in de wereld anno 1800 niet of
nauwelijks geringer dan 800 jaar daarvoor, maar toch veranderde er wel wat:
- door afbrokkelen feodale machtsstructuren nam de vrijheid van arbeid, beweging en
woning toe (vooral in West-Europa)
- de overheid trok meer voorzieningen naar zich toe
- het kerkelijk gezag nam af
2. Groei en aanloop naar de Great Divergence: economische ontwikkelingen
Aanhoudende groei van het inkomen per hoofd van de bevolking is een vrij recent
verschijnsel. Het is nauwelijks meer dan twee eeuwen geleden dat de economische groei
sneller begon toe te nemen. Het overgrote deel van de bevolking woonde op het platteland
en werkte in de landbouw. Productiecapaciteit van de landbouw in de eigen regio, waar de
techniek nog weinig aan kon veranderen, stelde grenzen aan de mogelijkheden van
economische groei. Na de Industriële Revolutie ontstond er een groeiende kloof in welvaart
tussen het ‘Westen’ en andere delen van de wereld: de Great Divergence.
2.1 Economische ontwikkeling in de wereld
In hoeverre was economische ontwikkeling vóór het midden van de negentiende eeuw
mogelijk? De belangrijkste modellen zijn: malthusiaans, marxistisch, smithiaans en
institutioneel.
Bevolking en bestaansmiddelen / Malthusiaans – Engelse predikant en politiek econoom
Thomas Robert Malthus (1766-1834) had een theorie dat er een inherente spanning bestaat
tussen de natuurlijke neiging van de bevolking om te groeien en de begrensde capaciteit van
de landbouw om het toenemend aantal mensen te voeden.
Volgens Malthus zijn positive checks rampen die de bevolkingsgroei afremmen doordat ze
sterfte verhogen, zoals hongersnood, ziektes, oorlog en armoede.
Ze treden op wanneer de bevolking sneller groeit dan de voedselproductie. Oftewel positive
checks zijn natuurlijke of sociale rampen die de bevolking verkleinen als er te weinig voedsel
is.
Volgens Malthus zijn preventive checks manieren waarop mensen zelf de bevolkingsgroei
beperken, bijvoorbeeld door later te trouwen, geen of minder kinderen te krijgen en
seksuele onthouding. Oftewel Preventive checks zijn bewuste keuzes van mensen om minder
kinderen te krijgen en zo overbevolking te voorkomen.
Malthus nam aan dat deze principes van de bevolkingsontwikkeling altijd geldig waren omdat
mensen volgens hem nu eenmaal niet in staat zijn de opbrengsten van de grond duurzaam te
verhogen. Hij baseerde dit op de ‘bestaanscrisis’; als de sterfte opeens veel hoger is dan
Inleiding
De ontwikkelingen in Nederland zullen beschreven worden aan de hand van een aantal
basisproblemen, vraagstukken waar mensen een oplossing voor moeten zoeken.
1. Inkomen – het probleem van de verwerving en verdeling van inkomen
2. Macht – het probleem van de vorming en verdeling van macht
3. Risico’s – het probleem van de kwetsbaarheid van het bestaan
De basisproblemen zijn met elkaar verbonden. In elk probleemveld handelen mensen op
basis van gewoontes, tradities, ideeën, overtuigingen of geloofsopvattingen: mentale
constructies.
Veranderingen, fasering, afbakening in tijd en ruimte
Moderniteit kan beter worden opgevat als een programma van kernwaarden die door
bepaalde groepen worden nagestreefd, dan als een beschrijving van een historische toestand
of proces (economische groei/gelijkheid/etc.)
Globalisering is de uitbreiding en intensivering van relaties tussen mensen op wereldwijde
schaal. Globalisering hoeft niet te zorgen voor homogenisering, divergentie kan optreden
door dat landen juist meer op elkaar betrokken raken.
Binnen Europa verschoof het economisch zwaartepunt vanaf het eind van de zestiende eeuw
van het Middellands Zeegebied in de richting van de Atlantische kust en het Noordzee
gebied, waarbij Noordwest-Europa een voorsprong in productiviteit en inkomen verwierf.
Deze ontwikkeling is de ‘Little Divergence’.
Aan de overkant van de Noordzee ontstond in de achttiende eeuw een nieuw economisch
centrum dat door de Industriële revolutie ertoe bijdroeg dat zich na 1800 een steeds
scherper verschil in welvaart tussen Noordwest-Europa en Azië aftekende: de ‘Great
Divergence’.
Vanaf omstreeks 1800 ontstaat er in de wereld een groeiende kloof tussen een
geïndustrialiseerd gedeelte (met name West-Europa, Noord-Amerika en later Japan en
Australië) en een minder welvarend gedeelte (Azië, Afrika, Zuid- en Midden-Amerika):
- Eerste Wereld (kapitalistische westen)
- Tweede Wereld (communistisch Europa en Azië)
- Derde Wereld (de rest)
De Great Divergence markeert een duidelijke wending in de wereldgeschiedenis.
De geschiedenis laat zich vaak schrijven als een pad-afhankelijk proces waarbij de loop van
latere ontwikkelingen voor een groot deel afhankelijk is van specifieke gebeurtenissen of
keuzes in een min of meer ver verwijderd verleden.
,Nederland is een historische constructie. De Nederlanders over wie dit vak gaat zijn de
mensen die in de geografische ruimte wonen die tegenwoordig de staat Nederland op het
continent van Europa vormt.
Deel 1 – Vóór de Great Divergence ca. 1000 – ca. 1800
Inleiding bij deel 1
Bevolkingsontwikkeling en natuurlijke omgeving
Volkstellingen waren vóór 1800 een zeldzaam verschijnsel, bijna altijd op schattingen. In het
jaar 1000 waren ongeveer 260 miljoen mensen, omstreeks 1800 was dat 950 miljoen
mensen. De helft tot twee-derde woonde in Azië, één-zesde tot één-vijfde in Europa. Binnen
Europa waren Frankrijk, Italië, Spanje, Duitsland, Oostenrijk/Hongarije en Rusland de
volkrijkste gebieden.
Omstreeks het jaar 1000 woonde de overgrote meerderheid van de wereldbevolking op het
platteland. In China kwam het aandeel van de bevolking die in steden van 10.000 of meer
inwoners woonde in de achttiende eeuw niet boven de 4%, terwijl in Europa zo’n 8 á 9
procent in steden woonden, en in Japan zo’n 12%. De kopgroep in Europa lag bij Italië,
Spanje, de zuidelijke Nederlanden en vanaf 1500 Nederland.
Het percentage stadbewoners hing in sterke mate af van de agrarische productiviteit, die
vervolgens samenhing met het klimaat. De periode van ca. 1000 tot de late dertiende eeuw
liet een opwarming zien stijging agrarische productie. De meeste steden in Europa
dateren van die tijd. 1570 tot 1730 was een dieptepunt in de temperatuur. Pas in de
negentiende eeuw was deze ‘Kleine IJstijd’ voorbij.
De Europese bevolkingsstijging kwam door nieuwe steden en een grootschalige kolonisatie
vanuit het westen naar minder dicht bevolkte gebieden ten oosten van de Elbe door boeren-
kolonisten. Dit proces ging gepaard met het afbrokkelen van het feodalisme. Deze vorm van
machtsuitoefening, waarin heer en vazal onderlinge afspraken hadden gemaakt, kwam door
bevolkingsgroei van die tijd onder druk. Het werd efficiënter om landarbeiders in dienst te
nemen.
Gevolgen van de Kleine IJstijd verschilden per continent:
- Europa, China, Noord-Amerika: strenge winters, koude lentes, natte zomers (meer
misoogsten) + bevolkingsdaling door Zwarte Dood
- West-Afrika: meer regen in de zomer (positief)
Langeafstandsverbindingen
Tussen 1000 en 1800 kwamen regelmatige contacten tussen verschillende delen van de
wereld tot stand. Connecties over lange afstanden namen verschillende vormen aan:
- Commercieel
,- Militair-politiek
- Sociaal, cultureel, ecologisch (migratie, uitwisseling kennis en planten/dieren)
Twee versnellingsfases:
- Fase 1: tussen 1000 en 1300; impulsen vanuit Midden-Oosten en Centraal- en Oost-Azië
(expansie Islam, China en Mongolen). Steden zoals Caïro, Malakka, Buchara etc. waren
belangrijke knooppunten
- Fase 2: 1500 en 1650; Europa dominant Vanuit Iberisch Schiereiland rond Kaap de Goede
Hoop naar Afrika, maar ook over de Atlantische Oceaan en Pacific Ocean.
Volgens onderzoekers is de geboorte van de globalisering te dateren met de aankomst van
Columbus in Amerika, anderen zeggen het jaar 1571: permanente verbinding over de Stille
Oceaan. Andere historici hebben betoogd dat niet gesproken kan worden van globalisering
zolang de internationale goederenmarkten nog niet zijn geïntegreerd. Maar veel sociaal-
historici benadrukken dat globalisering niet strikt economisch opgevat moet worden.
Ook al groeide de intercontinentale overzeese handel van en naar Europa vóór 1800 nog niet
zo hard als daarna, de consumptiecultuur van Europa veranderde in de achttiende eeuw
sterk van karakter door de import van producten uit Azië en Amerika.
Naast slavenhandel vanuit Oost-Afrika naar het Midden-Oosten, die al langer bestond, kwam
in de zestiende eeuw de trans-Atlantische slavenhandel op, die zich vooral op de Westkust
richtte.
De globalisering uitte zich voor de Europeanen ook in een grotere mobiliteit. Een groeiend
aantal Europeanen verliet zijn vertrouwde omgeving om zich ergens anders te vestigen. De
migratieratio liep in de zeventiende en negentiende eeuw op.
Uitbreiding en intensivering van langeafstand verbindingen werkten ook op andere manieren
door in de cultuur. Bijvoorbeeld christelijke geleerden die via de Islamitische wereld toegang
kregen tot Griekse geschriften. Religies konden zich makkelijker verspreiden, de overzeese
expansie heeft geholpen aan de wereldwijde verspreiding van het christendom.
Contouren van veranderingen in de drie basisproblemen
Veranderingen in inkomenspeil waren vóór de negentiende eeuw niet zo spectaculair als
daarna. Samenlevingen waarin het inkomen per hoofd van de bevolking gedurende lange tijd
steeg, waren in deze periode een uitzondering.
Met de Industriële Revolutie werd een sterkere en langdurige stijging van het inkomenspeil
mogelijk. Dankzij deze omwenteling zou Europa de rest van de wereld tijdelijk in welvaart
overtreffen. Vrije loonarbeid nam hier en daar toe, maar in grote delen van de wereld
breidden systemen van gedwongen arbeid zich uit.
Ingrijpende veranderingen deden zich wel voor in machtsvorming en machtsverdeling:
- Staten werden gevormd; nieuwe typen staten; overzeese expansie van staten
, Onderlinge rivaliteit en oorlogsvoering waren drijvende krachten achter deze processen. Het
gewone volk kon nauwelijks zijn stem laten horen, behalve door in opstand te komen.
De risico’s van het bestaan waren voor de meeste mensen in de wereld anno 1800 niet of
nauwelijks geringer dan 800 jaar daarvoor, maar toch veranderde er wel wat:
- door afbrokkelen feodale machtsstructuren nam de vrijheid van arbeid, beweging en
woning toe (vooral in West-Europa)
- de overheid trok meer voorzieningen naar zich toe
- het kerkelijk gezag nam af
2. Groei en aanloop naar de Great Divergence: economische ontwikkelingen
Aanhoudende groei van het inkomen per hoofd van de bevolking is een vrij recent
verschijnsel. Het is nauwelijks meer dan twee eeuwen geleden dat de economische groei
sneller begon toe te nemen. Het overgrote deel van de bevolking woonde op het platteland
en werkte in de landbouw. Productiecapaciteit van de landbouw in de eigen regio, waar de
techniek nog weinig aan kon veranderen, stelde grenzen aan de mogelijkheden van
economische groei. Na de Industriële Revolutie ontstond er een groeiende kloof in welvaart
tussen het ‘Westen’ en andere delen van de wereld: de Great Divergence.
2.1 Economische ontwikkeling in de wereld
In hoeverre was economische ontwikkeling vóór het midden van de negentiende eeuw
mogelijk? De belangrijkste modellen zijn: malthusiaans, marxistisch, smithiaans en
institutioneel.
Bevolking en bestaansmiddelen / Malthusiaans – Engelse predikant en politiek econoom
Thomas Robert Malthus (1766-1834) had een theorie dat er een inherente spanning bestaat
tussen de natuurlijke neiging van de bevolking om te groeien en de begrensde capaciteit van
de landbouw om het toenemend aantal mensen te voeden.
Volgens Malthus zijn positive checks rampen die de bevolkingsgroei afremmen doordat ze
sterfte verhogen, zoals hongersnood, ziektes, oorlog en armoede.
Ze treden op wanneer de bevolking sneller groeit dan de voedselproductie. Oftewel positive
checks zijn natuurlijke of sociale rampen die de bevolking verkleinen als er te weinig voedsel
is.
Volgens Malthus zijn preventive checks manieren waarop mensen zelf de bevolkingsgroei
beperken, bijvoorbeeld door later te trouwen, geen of minder kinderen te krijgen en
seksuele onthouding. Oftewel Preventive checks zijn bewuste keuzes van mensen om minder
kinderen te krijgen en zo overbevolking te voorkomen.
Malthus nam aan dat deze principes van de bevolkingsontwikkeling altijd geldig waren omdat
mensen volgens hem nu eenmaal niet in staat zijn de opbrengsten van de grond duurzaam te
verhogen. Hij baseerde dit op de ‘bestaanscrisis’; als de sterfte opeens veel hoger is dan
