Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
Positieve Psychologie en Ontwikkeling
Cursuscode: 441086-B-6
BA Psychologie Tilburg University
Jaar 3, blok 3
HC 1: Introductie
Deel 1: Wat is positieve psychologie?
Positieve psychologie is de wetenschappelijke studie van de factoren die ervoor zorgen dat
individuen, groepen en gemeenschappen kunnen floreren. Het vakgebied richt zich expliciet
op datgene wat mensen in staat stelt om goed te functioneren, betekenisvolle levens te
leiden en hun potentieel te benutten, in plaats van zich uitsluitend te richten op stoornissen
en problemen.
In 1998 riep Martin E. P. Seligman, destijds president van de American Psychological
Association (APA), psychologen op om zich opnieuw te richten op een vergeten missie van
de psychologie, namelijk het versterken van menselijke krachten en het koesteren van talent
en genialiteit. Volgens Seligman had de psychologie zich te eenzijdig gericht op ziekte,
stoornissen en tekortkomingen. Om dit te herstellen, initieerde hij bewust een nieuwe
richting binnen de psychologie: de positieve psychologie. Deze benadering werd door veel
psychologen verwelkomd als een noodzakelijke aanvulling op bestaande modellen.
De positieve psychologie kan dus worden omschreven als de wetenschappelijke studie van
alledaagse menselijke krachten en deugden. In plaats van te focussen op afwijkingen van het
normale functioneren, keert zij terug naar “de gemiddelde mens” en stelt zij vragen als: wat
werkt goed, wat gaat goed, en wat verbetert?
Centraal staat de vraag wat de aard is van de goed functionerende mens, die zowel
geëvolueerde aanpassingen als aangeleerde vaardigheden succesvol weet toe te passen.
Daarnaast probeert positieve psychologie te verklaren hoe het mogelijk is dat de
meerderheid van de mensen, ondanks tegenslagen en moeilijkheden, toch in staat is een
leven te leiden met waardigheid, richting en betekenis.
De positieve psychologie staat niet los van andere psychologische disciplines, maar is hier
mee verweven. Zo bestaan er duidelijke relaties met:
• De sociale psychologie, waarin situationele factoren zoals context, contingenties en
predictoren centraal staan.
• De persoonlijkheidspsychologie, die zich richt op predictoren binnen de persoon,
zoals persoonlijkheidstrekken, attitudes, doelen en overtuigingen.
• De klinische psychologie, die onderzoekt welke obstakels optimaal functioneren
belemmeren, hoe welzijn kan worden verbeterd en hoe positieve psychologie
therapeutisch kan worden toegepast.
• Andere disciplines, waaronder de humanistische psychologie, psychiatrie, sociologie
en biologie.
, Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
Deel 2: Belangrijke thema’s binnen de positieve psychologie
Binnen de positieve psychologie bestaan drie domeinen van menselijke ervaring. Deze
domeinen omvatten samen de positieve aspecten van het menselijk leven:
1. Positieve subjectieve toestanden (states)
Dit gaat om tijdelijke, vluchtige ervaringen die niet stabiel zijn over de tijd. Voorbeelden
hiervan zijn emoties zoals blijdschap, trots, hoop, ontspanning, maar ook angst. Ze spelen
een belangrijke rol in het ervaren van welzijn.
2. Positieve individuele karaktertrekken (traits)
Dit zijn relatief stabiele kenmerken van een persoon die over langere tijd zichtbaar blijven,
hoewel ze wel kunnen fluctueren. Voorbeelden zijn creativiteit, doorzettingsvermogen,
persoonlijkheidskenmerken en morele deugden. Deze eigenschappen bepalen in belangrijke
mate hoe iemand omgaat met uitdagingen en kansen.
3. Positieve instituties
Dit richt zich op het maatschappelijke en groepsniveau en omvat de context waarin mensen
leven en functioneren. Positieve instituties, zoals gezinnen, scholen en werkomgevingen,
kunnen het welzijn en de ontwikkeling van individuen actief ondersteunen en bevorderen.
Drie niveaus
Hoewel het aantal mogelijke interessegebieden binnen de positieve psychologie groot is,
richt het vakgebied zich alleen op de positieve dimensies van het menselijk bestaan. Om
talent te ontwikkelen en het leven meer vervullend te maken, focust positieve psychologie op
drie niveaus:
• Op het subjectieve niveau bestudeert zij positieve emoties en toestanden (states)
zoals geluk, levensvoldoening, liefde, intimiteit, ontspanning en tevredenheid.
Hieronder vallen ook constructieve gedachten over zichzelf en de toekomst, zoals
optimisme en hoop, evenals gevoelens van energie, vitaliteit en zelfvertrouwen.
• Op het individuele niveau ligt de nadruk op positieve karaktertrekken (traits) en
gedragsmatige patronen die zich over tijd manifesteren, zoals moed, eerlijkheid,
volharding en wijsheid. Ook esthetische gevoeligheid, creativiteit en het streven naar
excellentie maken hier deel van uit. Traditioneel werden deze eigenschappen
beschreven in termen van karaktersterkten en deugden.
• Op het maatschappelijke of groepsniveau richt positieve psychologie zich op het
ontstaan, behoud en versterken van positieve instituties. Hierbij gaat het om
onderwerpen zoals deugden, gezonde gezinnen, en ondersteunende
werkomgevingen. Ook wordt onderzocht hoe instituties beter kunnen functioneren
om het welzijn van alle betrokkenen te verbeteren.
, Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
The Good Life – Het goede leven
De relevantie van positieve psychologie vandaag de dag hangt sterk samen met de vraag wat
wij verstaan onder het goede leven. Binnen de positieve psychologie wordt het goede leven
gezien als een combinatie van drie kernelementen: positieve verbindingen met anderen,
positieve individuele karaktertrekken, en zogenoemde life regulation qualities.
1. Positieve verbindingen met anderen omvatten onder andere het vermogen om lief
te hebben, altruïsme, het vermogen om te vergeven en de aanwezigheid van
spirituele connecties (die bijdragen aan een gevoel van diepere betekenis en
zingeving).
2. Positieve individuele karaktertrekken betreffen eigenschappen zoals integriteit,
het vermogen om te spelen en creatief te zijn, en de aanwezigheid van deugden zoals
moed en nederigheid.
3. Life regulation qualities verwijzen naar de vaardigheden die mensen in staat stellen
hun dagelijks gedrag te reguleren om doelen te bereiken, terwijl zij tegelijkertijd
bijdragen aan het welzijn van anderen en van instituties. Hiertoe behoren autonomie,
gezonde zelfcontrole en wijsheid als leidraad voor gedrag.
Kortom, het goede leven binnen de positieve psychologie draait om factoren die bijdragen
aan welzijn, tevredenheid en contentment. Dit goede leven wordt echter niet gezien als een
puur individueel streven los van de sociale context. Een waardevol leven veronderstelt
betekenisvolle relaties met anderen en betrokkenheid bij de samenleving als geheel.
Flourishing – Floreren
De traditionele psychologie richtte zich vooral op pathologie, ziekte, neuroses en datgene
wat slecht is voor mensen. De positieve psychologie richt zich op levenstevredenheid, welzijn,
positieve emoties, betrokkenheid, relaties, betekenis en prestaties, oftewel op datgene wat
goed is voor mensen.
Dual continua model (Keyes & Lopez, 2002)
, Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
Corey L. M. Keyes en Shane Lopez (2002) introduceerden bovenstaand classificatiesysteem
dat een kernbegrip binnen de positieve psychologie heeft opgeleverd: flourishing (floreren).
Dit begrip wordt breed gebruikt om hoge niveaus van welzijn te beschrijven.
Personen die hoog scoren op welzijn en laag op mentale aandoeningen worden dus
beschouwd als florend. Daartegenover staat struggling, waarbij iemand zowel hoog welzijn
als hoge mentale klachten ervaart. Dit betreft mensen die over het algemeen goed
functioneren, maar momenteel aanzienlijke stress of problemen ervaren.
Floundering verwijst naar een situatie waarin zowel het welzijn laag is als de mentale
aandoeningen hoog, wat duidt op ernstige problematiek. Languishing beschrijft mensen met
een laag welzijn, maar zonder duidelijke mentale stoornissen. Zij functioneren wel, maar
voelen zich leeg of onvervuld.
Keyes en Lopez stelden dat ‘volledige mentale gezondheid’ (complete mental health;
flourishing) bestaat uit een combinatie van laag niveau van mentale aandoeningen en hoog
emotioneel, psychologisch en sociaal welzijn.
• Emotioneel welzijn: geluk en levensvoldoening
• Psychologisch welzijn: competentie, autonomie, zelfacceptatie, persoonlijke groei,
levensdoelen, en positieve relaties
• Sociaal welzijn: sociale acceptatie, sociale bijdrage, sociale coherentie, sociale
integratie, en sociale actualisatie
Kritiek op het model van Complete Mental Health
Thompson (2018) uit kritiek op het model van complete mentale gezondheid, onder andere
vanwege de mogelijke simplificatie van complexe menselijke ervaringen en de strikte
indeling in categorieën. Hij bekritiseert dat zowel de traditionele als de positieve psychologie
vaak focussen op wat er mis is met een persoon, in plaats van te kijken naar de context.
Thompson zegt dat door deze modellen een steeds groter percentage van de bevolking
wordt gezien als iemand met een probleem: of je bent klinisch ziek, of je functioneert niet
optimaal. Volgens Thompson is dit de valse belofte van het medische model en de positieve
psychologie: ze leggen de verantwoordelijkheid volledig bij het individu. Men kijkt dus naar
wat er mis is in het hoofd van de persoon, terwijl de oorzaak van het lijden vaak ligt in
externe factoren (zoals sociale ongelijkheid, werkdruk, of economische omstandigheden).
Het belang van positieve emoties
Positieve en negatieve emoties zijn relatief onafhankelijk van elkaar. Zo kan een moeder
tegelijkertijd verdriet en grote vreugde ervaren tijdens de bruiloft van haar enige dochter. Bij
depressie daarentegen is vaak sprake van een overheersende negatieve emotionele toestand
die nauwelijks beïnvloed wordt door externe omstandigheden.
Onderzoek suggereert dat positieve emoties mogelijk zelfs een sleutelrol spelen in
behandeling: een toename in positieve emoties kan leiden tot een afname van negatieve
emoties, in plaats van het omgekeerde (Wichers et al., 2008; Geschwind et al., 2011).
Positieve Psychologie en Ontwikkeling
Cursuscode: 441086-B-6
BA Psychologie Tilburg University
Jaar 3, blok 3
HC 1: Introductie
Deel 1: Wat is positieve psychologie?
Positieve psychologie is de wetenschappelijke studie van de factoren die ervoor zorgen dat
individuen, groepen en gemeenschappen kunnen floreren. Het vakgebied richt zich expliciet
op datgene wat mensen in staat stelt om goed te functioneren, betekenisvolle levens te
leiden en hun potentieel te benutten, in plaats van zich uitsluitend te richten op stoornissen
en problemen.
In 1998 riep Martin E. P. Seligman, destijds president van de American Psychological
Association (APA), psychologen op om zich opnieuw te richten op een vergeten missie van
de psychologie, namelijk het versterken van menselijke krachten en het koesteren van talent
en genialiteit. Volgens Seligman had de psychologie zich te eenzijdig gericht op ziekte,
stoornissen en tekortkomingen. Om dit te herstellen, initieerde hij bewust een nieuwe
richting binnen de psychologie: de positieve psychologie. Deze benadering werd door veel
psychologen verwelkomd als een noodzakelijke aanvulling op bestaande modellen.
De positieve psychologie kan dus worden omschreven als de wetenschappelijke studie van
alledaagse menselijke krachten en deugden. In plaats van te focussen op afwijkingen van het
normale functioneren, keert zij terug naar “de gemiddelde mens” en stelt zij vragen als: wat
werkt goed, wat gaat goed, en wat verbetert?
Centraal staat de vraag wat de aard is van de goed functionerende mens, die zowel
geëvolueerde aanpassingen als aangeleerde vaardigheden succesvol weet toe te passen.
Daarnaast probeert positieve psychologie te verklaren hoe het mogelijk is dat de
meerderheid van de mensen, ondanks tegenslagen en moeilijkheden, toch in staat is een
leven te leiden met waardigheid, richting en betekenis.
De positieve psychologie staat niet los van andere psychologische disciplines, maar is hier
mee verweven. Zo bestaan er duidelijke relaties met:
• De sociale psychologie, waarin situationele factoren zoals context, contingenties en
predictoren centraal staan.
• De persoonlijkheidspsychologie, die zich richt op predictoren binnen de persoon,
zoals persoonlijkheidstrekken, attitudes, doelen en overtuigingen.
• De klinische psychologie, die onderzoekt welke obstakels optimaal functioneren
belemmeren, hoe welzijn kan worden verbeterd en hoe positieve psychologie
therapeutisch kan worden toegepast.
• Andere disciplines, waaronder de humanistische psychologie, psychiatrie, sociologie
en biologie.
, Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
Deel 2: Belangrijke thema’s binnen de positieve psychologie
Binnen de positieve psychologie bestaan drie domeinen van menselijke ervaring. Deze
domeinen omvatten samen de positieve aspecten van het menselijk leven:
1. Positieve subjectieve toestanden (states)
Dit gaat om tijdelijke, vluchtige ervaringen die niet stabiel zijn over de tijd. Voorbeelden
hiervan zijn emoties zoals blijdschap, trots, hoop, ontspanning, maar ook angst. Ze spelen
een belangrijke rol in het ervaren van welzijn.
2. Positieve individuele karaktertrekken (traits)
Dit zijn relatief stabiele kenmerken van een persoon die over langere tijd zichtbaar blijven,
hoewel ze wel kunnen fluctueren. Voorbeelden zijn creativiteit, doorzettingsvermogen,
persoonlijkheidskenmerken en morele deugden. Deze eigenschappen bepalen in belangrijke
mate hoe iemand omgaat met uitdagingen en kansen.
3. Positieve instituties
Dit richt zich op het maatschappelijke en groepsniveau en omvat de context waarin mensen
leven en functioneren. Positieve instituties, zoals gezinnen, scholen en werkomgevingen,
kunnen het welzijn en de ontwikkeling van individuen actief ondersteunen en bevorderen.
Drie niveaus
Hoewel het aantal mogelijke interessegebieden binnen de positieve psychologie groot is,
richt het vakgebied zich alleen op de positieve dimensies van het menselijk bestaan. Om
talent te ontwikkelen en het leven meer vervullend te maken, focust positieve psychologie op
drie niveaus:
• Op het subjectieve niveau bestudeert zij positieve emoties en toestanden (states)
zoals geluk, levensvoldoening, liefde, intimiteit, ontspanning en tevredenheid.
Hieronder vallen ook constructieve gedachten over zichzelf en de toekomst, zoals
optimisme en hoop, evenals gevoelens van energie, vitaliteit en zelfvertrouwen.
• Op het individuele niveau ligt de nadruk op positieve karaktertrekken (traits) en
gedragsmatige patronen die zich over tijd manifesteren, zoals moed, eerlijkheid,
volharding en wijsheid. Ook esthetische gevoeligheid, creativiteit en het streven naar
excellentie maken hier deel van uit. Traditioneel werden deze eigenschappen
beschreven in termen van karaktersterkten en deugden.
• Op het maatschappelijke of groepsniveau richt positieve psychologie zich op het
ontstaan, behoud en versterken van positieve instituties. Hierbij gaat het om
onderwerpen zoals deugden, gezonde gezinnen, en ondersteunende
werkomgevingen. Ook wordt onderzocht hoe instituties beter kunnen functioneren
om het welzijn van alle betrokkenen te verbeteren.
, Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
The Good Life – Het goede leven
De relevantie van positieve psychologie vandaag de dag hangt sterk samen met de vraag wat
wij verstaan onder het goede leven. Binnen de positieve psychologie wordt het goede leven
gezien als een combinatie van drie kernelementen: positieve verbindingen met anderen,
positieve individuele karaktertrekken, en zogenoemde life regulation qualities.
1. Positieve verbindingen met anderen omvatten onder andere het vermogen om lief
te hebben, altruïsme, het vermogen om te vergeven en de aanwezigheid van
spirituele connecties (die bijdragen aan een gevoel van diepere betekenis en
zingeving).
2. Positieve individuele karaktertrekken betreffen eigenschappen zoals integriteit,
het vermogen om te spelen en creatief te zijn, en de aanwezigheid van deugden zoals
moed en nederigheid.
3. Life regulation qualities verwijzen naar de vaardigheden die mensen in staat stellen
hun dagelijks gedrag te reguleren om doelen te bereiken, terwijl zij tegelijkertijd
bijdragen aan het welzijn van anderen en van instituties. Hiertoe behoren autonomie,
gezonde zelfcontrole en wijsheid als leidraad voor gedrag.
Kortom, het goede leven binnen de positieve psychologie draait om factoren die bijdragen
aan welzijn, tevredenheid en contentment. Dit goede leven wordt echter niet gezien als een
puur individueel streven los van de sociale context. Een waardevol leven veronderstelt
betekenisvolle relaties met anderen en betrokkenheid bij de samenleving als geheel.
Flourishing – Floreren
De traditionele psychologie richtte zich vooral op pathologie, ziekte, neuroses en datgene
wat slecht is voor mensen. De positieve psychologie richt zich op levenstevredenheid, welzijn,
positieve emoties, betrokkenheid, relaties, betekenis en prestaties, oftewel op datgene wat
goed is voor mensen.
Dual continua model (Keyes & Lopez, 2002)
, Positieve Psychologie en Ontwikkeling – Tilburg University
Corey L. M. Keyes en Shane Lopez (2002) introduceerden bovenstaand classificatiesysteem
dat een kernbegrip binnen de positieve psychologie heeft opgeleverd: flourishing (floreren).
Dit begrip wordt breed gebruikt om hoge niveaus van welzijn te beschrijven.
Personen die hoog scoren op welzijn en laag op mentale aandoeningen worden dus
beschouwd als florend. Daartegenover staat struggling, waarbij iemand zowel hoog welzijn
als hoge mentale klachten ervaart. Dit betreft mensen die over het algemeen goed
functioneren, maar momenteel aanzienlijke stress of problemen ervaren.
Floundering verwijst naar een situatie waarin zowel het welzijn laag is als de mentale
aandoeningen hoog, wat duidt op ernstige problematiek. Languishing beschrijft mensen met
een laag welzijn, maar zonder duidelijke mentale stoornissen. Zij functioneren wel, maar
voelen zich leeg of onvervuld.
Keyes en Lopez stelden dat ‘volledige mentale gezondheid’ (complete mental health;
flourishing) bestaat uit een combinatie van laag niveau van mentale aandoeningen en hoog
emotioneel, psychologisch en sociaal welzijn.
• Emotioneel welzijn: geluk en levensvoldoening
• Psychologisch welzijn: competentie, autonomie, zelfacceptatie, persoonlijke groei,
levensdoelen, en positieve relaties
• Sociaal welzijn: sociale acceptatie, sociale bijdrage, sociale coherentie, sociale
integratie, en sociale actualisatie
Kritiek op het model van Complete Mental Health
Thompson (2018) uit kritiek op het model van complete mentale gezondheid, onder andere
vanwege de mogelijke simplificatie van complexe menselijke ervaringen en de strikte
indeling in categorieën. Hij bekritiseert dat zowel de traditionele als de positieve psychologie
vaak focussen op wat er mis is met een persoon, in plaats van te kijken naar de context.
Thompson zegt dat door deze modellen een steeds groter percentage van de bevolking
wordt gezien als iemand met een probleem: of je bent klinisch ziek, of je functioneert niet
optimaal. Volgens Thompson is dit de valse belofte van het medische model en de positieve
psychologie: ze leggen de verantwoordelijkheid volledig bij het individu. Men kijkt dus naar
wat er mis is in het hoofd van de persoon, terwijl de oorzaak van het lijden vaak ligt in
externe factoren (zoals sociale ongelijkheid, werkdruk, of economische omstandigheden).
Het belang van positieve emoties
Positieve en negatieve emoties zijn relatief onafhankelijk van elkaar. Zo kan een moeder
tegelijkertijd verdriet en grote vreugde ervaren tijdens de bruiloft van haar enige dochter. Bij
depressie daarentegen is vaak sprake van een overheersende negatieve emotionele toestand
die nauwelijks beïnvloed wordt door externe omstandigheden.
Onderzoek suggereert dat positieve emoties mogelijk zelfs een sleutelrol spelen in
behandeling: een toename in positieve emoties kan leiden tot een afname van negatieve
emoties, in plaats van het omgekeerde (Wichers et al., 2008; Geschwind et al., 2011).
