Ethiek samenvatting - Literatuur en colleges
Toets: Meerkeuze vragen + 2 SE opdrachten (oefenen met zelfstudie opdrachten).
College 1 – Literatuur
Artikel - Moraal en Ethiek
Leidende vraag: Wat is normatieve professionaliteit?
Sociaal werk en moraal
De sociaal werker:
Mensen komen vaak bij een sociaal werken wanneer er problemen zijn die ze zelf niet
kunnen oplossen of waarvan ze denken dat ze die niet kunnen oplossen.
Interventies kunnen helpen, maar kunnen ook schade leveren.
Sociaal werker heeft een machtspositie en moet daarom uitkijken dat hij/zij niet voor de
cliënt bepaald wat goed voor hem is.
De sociaal werker moet kunnen verantwoorden waarom hij welke keuzes maakt. Hij moet zijn
eigen, professionele afwegingen kunnen maken.
Sociaal werkers die beschikken over de juiste kennis, kunde en professionele vaardigheden zijn
effectief in het bereiken van hun doelen. Ze hebben technisch-instrumentele professionaliteit.
Daarnaast moeten ze zich altijd afvragen of hun werk bijdraagt aan de centrale waarden van hun
beroep.
In sociaal werk draait het niet in de eerste plaats om efficiency. Het is een waardegebonden professie.
Je beschikt over normatieve professionaliteit: waarden vormen de leidraad in je handelen. Respect
staat centraal.
1. Bewust zijn van morele vragen die je kan tegenkomen in het werkveld
2. Hoe ga je met deze vragen om (kennis van de eigen moraal, de moraal van anderen en van de
ethiek is hierbij noodzakelijk).
Volgens Kunneman spelen waarden en normen op drie niveaus en deze zijn er vooral om te helpen,
zorgen, steunen of begeleiden:
1. Wetgeving en contractuele afspraken van organisaties om bepaalde doelen te halen.
2. Deskundigheidsnormen (kennis, kunde & vaardigheden).
3. Waarden en normen binnen de cultuur (persoonlijke ontwikkeling of integriteit)
Naast deze waarden zijn er specifieke deugden waarover een sociaal werker moet beschikken, zoals
moed, eerlijkheid en medelijden. Deze waarden en deugden geven zin aan het werk.
1.1 Moraal
Morele vragen gaan over goed en kwaad, over de manier waarop mensen zouden moeten leven.
Vrijheid om te kiezen en verantwoordelijk zijn voor hun keuze is een essentiële voorwaarde voor
moraal. Morele opvattingen zijn een antwoord op de vraag hoe men zich als mens goed en
verantwoordelijk kan gedragen. Bij moraal (gewoonte) gaat het over waarden en normen. Waarden
en normen zijn niet af te leiden uit de werkelijkheid. Ze zijn verbonden aan een levensvisie, aan
1
,idealen over hoe het leven zou moeten zijn en wat mensen zouden moeten doen. Ze geven mensen
een richtlijn. Moreel gedrag kan deels ook verklaard worden vanuit biologische processen en vanuit
de evolutie.
Vier intuïtieve moralen volgens de Belgische filosoof Verplaetse (2008), ze zijn allen instinctief. Ze
bepalen onze opvattingen over goed en kwaad, maar ze geven ons geen argumenten. Ethiek doet dat
wel !!!! We spreken van ethiek als mensen op een systematische manier naar redelijke argumenten
zoeken om te onderbouwen waarom een handeling goed of fout is. Hierbij de intuïtieve moralen
(deze staan niet los van elkaar):
1. Hechtingsmoraal (hechting en empathie): belangrijk in relaties tussen ouders en kinderen en
in vriendschappen. Het hechtingsmoraal is beperkt tot de in-group. Mensen zijn eerder
geneigd om hun vrienden en familie te helpen, dan om iets te doen voor verre vreemden.
2. Geweldmoraal: systeem dat regelt hoe we met een bedreigende situatie omgaan. Speelt een
grote rol in oorlogssituaties, waar beide partijen het idee hebben dat ze hun land verdedigen
tegen het kwaad.
3. Reinigingsmoraal: regelt dat mensen reinheid koppelen aan het goede en besmetting aan het
kwaad.
4. Samenwerkingsmoraal: vertrouwen in samenwerkingen.
Moraal is niet statisch.
Morele kwesties spelen op verschillende niveaus. Op microniveau gaan morele vragen over de
manier waarop je van mens tot mens met elkaar zou moeten omgaan. Op mesoniveau maken
organisaties morele keuzes, die onder meer hun neerslag vinden in de visie van de instelling. Op
macroniveau gaat het over de manier waarop de samenleving moet worden ingericht (politieke
keuzes). Zelfredzaamheid en zorg voor de naasten worden belangrijke waarden. Waarden die hierbij
een rol spelen, zijn onder meer vrijheid, gelijkheid en respect voor diversiteit, sociale
rechtvaardigheid en collectieve verantwoordelijkheid. Een waarde is iets om na te streven. Als we
zeggen dat mensen rechten hebben, gaan we nog een stapje verder. Het gaat dan niet alleen om een
ideaal.
1.1.1 Waarden en normen
Waarden zijn (abstracte) begrippen die omschrijven wat mensen waardevol vinden en waarnaar zij
streven. Het zijn idealen die wezenlijk zijn voor de kwaliteit van het leven. Vaak 1 woord, zoals:
rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid, gezondheid etc.
Normen zijn handelingsvoorschriften. Een waarde kan op verschillende manieren worden vertaald in
een norm. Als er meningsverschillen ontstaan over normen, kan het nuttig zijn om uit te zoeken wat
de achterliggende waarde is. Als mensen zich sterk op normen richten, ontstaat er verstarring.
Mensen richten zich dan op regels en vergeten waarom die regels er zijn. Normen kunnen zich
ontwikkelen en worden vaak aangepast aan veranderende contexten. Niet alle omgangsnormen zijn
morele normen. Er zijn ook fatsoensnormen (ook wel ongeschreven regels). Zo heb je ook
omgangsregels, welke kleding draag je naar werk -> dit noemt men ook wel kleine ethiek of etiquette.
Er zijn vier criteria om morele normen en fatsoensnormen te onderscheiden:
1. Ernst: een morele normovertreding is ernstiger.
2. Straf: de straf voor een morele normovertreding is zwaarder
2
, 3. Regelcontingentie: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van ‘toevallige’ regels. Stel dat
het schoolreglement het gedrag in situatie toestaat, dan blijft het volgens de kinderen toch
een onjuiste handeling.
4. Autoriteit: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van de goedkeuring door een
autoriteit. Stel dat de juf het gedrag van Jan in situatie goedkeurt, dan blijven de kinderen van
mening dat het niet mag.
Naast morele normen en omgangsnormen zijn er juridische normen. Juridische regels sluiten meestal
aan op opvattingen over wat een goede maatschappij is en op morele regels die veel mensen delen.
1.1.2 Deugden: Een min of meer vaste, goede eigenschap van een persoon, die ertoe leidt dat hij
moreel juist handelt, noemen we een deugd. Deugden zijn bijvoorbeeld: moed,
zorgzaamheid, naastenliefde, hoop, respect, integriteit en zuinigheid. Vaak te koppelen aan
waarden. Het verschil is dat waarden abstracte cognitieve begrippen zijn, terwijl deugden aan
een specifieke persoon zijn gekoppeld.
1.1.3 Ethiek: een systematische reflectie op morele vragen, op basis van rationele argumenten. Als
mensen afstand nemen van hun instictieve gedrag en op een redelijke manier het verschil
tussen goed en kwaad kunnen beargumenteren, komen we op het terrein van de ethiek.
Begrip Definitie Voorbeeld
Descriptieve ethiek Beschrijvende ethiek (feiten, Beschrijving van de
zonder mening) opvattingen van sociaal
werkers over het
beroepsgeheim
Prescriptieve of normatieve Voorschrijvende ethiek Beroepscode
ethiek (waarden) Utilisme
Zorgethiek
“Sociaal werker moet zijn
cliënten respecteren”
Beroepsethiek Morele regels (kan descriptief
of prescriptief zijn)
Meta-ethiek Ethiek die fundamentele Zijn waarden universeel of
morele vraagstukken cultuurgebonden?
bestudeert
Cultureel relativisme of universele waarden
Mensenrechten vormen, naast sociale rechtvaardigheid, collectieve verantwoordelijkeheid en
respect voor diversiteit, de basis van sociaal werk.
Rechten zijn pas nuttig als er ook plichten tegenover staan.
We moeten uitgaan van een absolute standaard, van universele waarden die voor iedereen
gelden. Het tweede standpunt is dat wat moreel juist of onjuist is, volledig bepaald wordt
door de culturele context. Dit noemen we cultureel relativisme.
Kritiek op het evolutionisme
Cultureel relativisme gaat er van uit dat de waarden en normen van de ene
cultuur niet beter zijn dan die van een andere
o Kritieken
3
, Het leidt tot morele verlamming of apathie, omdat het geen
basis geeft van waaruit morele praktijken bekritiseerd
kunnen worden.
Het maakt hervorming in principe verwerpelijk, omdat die
ingaat tegen de culturele opvattingen die op dat moment
heersen
Relativisten roemen vaak hun eigen tolerantie voor andere
culturele gebruiken. Tolerantie staat bij hen hoog
aangeschreven, maar daarmee wordt het een universele
waarde.
Verdergaande vorm van ethisch relativisme is het subjectivisme. Dit is de opvatting dat
morele principes individueel zijn en dat een morele handeling juist is als de persoon dat zelf
goedkeurt.
Universalisme gaat ervan uit dat fundamentele morele principes universeel geldig zijn en
toepasbaar op vergelijkbare mensen in vergelijkbare situaties, ongeacht de plaats en de tijd
waarin ze leven. Net als bij cultureel relativisme kunnen we een verschil maken tussen
beschrijvend universalisme en normatief universalisme.
B. Vrijheid en verantwoording
Je bent alleen moreel verantwoordelijk voor je daden als je ook anders had kunnen handelen
en niet door externe of interne krachten werd gedwongen. Daarbij is het interessant om je af
te vragen of de morele verantwoordelijkheid voor daden mede afhankelijk moet zijn van de
gevolgen.
Probleem van “moral luck” – dezelfde misdaden krijgen andere gevolgen.
Voor sociaal werkers is empowerment van de cliënten een belangrijke taak. Dat betekent dat
sociaal werkers de cliënten ondersteunen om meer zeggenschap over hun eigen leven te
krijgen en hulpbronnen in hun omgeving aan te boren
o Wilsvrijheid betekent dat de menselijke wil niet uitsluitend wordt bepaald door
invloeden, zoals erfelijkheid, opvoeding en omgeving. Iemand bepaald zijn eigen wil.
Iemand die vragen als ik geloof in god bevestigend beantwoordt, zegt daarmee dat
wilsvrijheid niet bestaat. Wat wil ik?
o Maatschappelijke vrijheid: hierbij gaat het om de vrijheid van het individu, binnen de
samenleving. Bv maatschappelijk werker geeft iemand schuldhulpverlening om zijn
keuzemogelijkheden te vergroten.
C. Gelijkheid: Mensen praten vaak over gelijkheid, maar je hebt verschillende vormen:
Natuurlijke gelijkheid: mensen zijn van nature gelijk. De overeenkomsten zijn belangrijker
dan de verschillen
Economisch-culturele gelijkheid: Gedeeltelijk zijn verschillen tussen mensen aangeboren en
gedeeltelijk ontstaan ze doordat er in de samenleving anders met mensen wordt omgegaan.
Als mensen aan elkaar gelijk zijn wat betreft inkomen en maatschappelijke mogelijkheden
noem je dat economisch-culturele gelijkheid.
Rechtsgelijkheid: De basis van de rechtstaat. Burgers hebben met elkaar afgesproken dat ze
hun conflicten niet met elkaar uitvechten, maar ze voorleggen aan een onpartijdige rechter.
In Nederlandse rechtsorde is de basis dat iedereen voor de wet gelijk is en dat discriminatie
verboden is (artikel 1 – grondwet).
4
Toets: Meerkeuze vragen + 2 SE opdrachten (oefenen met zelfstudie opdrachten).
College 1 – Literatuur
Artikel - Moraal en Ethiek
Leidende vraag: Wat is normatieve professionaliteit?
Sociaal werk en moraal
De sociaal werker:
Mensen komen vaak bij een sociaal werken wanneer er problemen zijn die ze zelf niet
kunnen oplossen of waarvan ze denken dat ze die niet kunnen oplossen.
Interventies kunnen helpen, maar kunnen ook schade leveren.
Sociaal werker heeft een machtspositie en moet daarom uitkijken dat hij/zij niet voor de
cliënt bepaald wat goed voor hem is.
De sociaal werker moet kunnen verantwoorden waarom hij welke keuzes maakt. Hij moet zijn
eigen, professionele afwegingen kunnen maken.
Sociaal werkers die beschikken over de juiste kennis, kunde en professionele vaardigheden zijn
effectief in het bereiken van hun doelen. Ze hebben technisch-instrumentele professionaliteit.
Daarnaast moeten ze zich altijd afvragen of hun werk bijdraagt aan de centrale waarden van hun
beroep.
In sociaal werk draait het niet in de eerste plaats om efficiency. Het is een waardegebonden professie.
Je beschikt over normatieve professionaliteit: waarden vormen de leidraad in je handelen. Respect
staat centraal.
1. Bewust zijn van morele vragen die je kan tegenkomen in het werkveld
2. Hoe ga je met deze vragen om (kennis van de eigen moraal, de moraal van anderen en van de
ethiek is hierbij noodzakelijk).
Volgens Kunneman spelen waarden en normen op drie niveaus en deze zijn er vooral om te helpen,
zorgen, steunen of begeleiden:
1. Wetgeving en contractuele afspraken van organisaties om bepaalde doelen te halen.
2. Deskundigheidsnormen (kennis, kunde & vaardigheden).
3. Waarden en normen binnen de cultuur (persoonlijke ontwikkeling of integriteit)
Naast deze waarden zijn er specifieke deugden waarover een sociaal werker moet beschikken, zoals
moed, eerlijkheid en medelijden. Deze waarden en deugden geven zin aan het werk.
1.1 Moraal
Morele vragen gaan over goed en kwaad, over de manier waarop mensen zouden moeten leven.
Vrijheid om te kiezen en verantwoordelijk zijn voor hun keuze is een essentiële voorwaarde voor
moraal. Morele opvattingen zijn een antwoord op de vraag hoe men zich als mens goed en
verantwoordelijk kan gedragen. Bij moraal (gewoonte) gaat het over waarden en normen. Waarden
en normen zijn niet af te leiden uit de werkelijkheid. Ze zijn verbonden aan een levensvisie, aan
1
,idealen over hoe het leven zou moeten zijn en wat mensen zouden moeten doen. Ze geven mensen
een richtlijn. Moreel gedrag kan deels ook verklaard worden vanuit biologische processen en vanuit
de evolutie.
Vier intuïtieve moralen volgens de Belgische filosoof Verplaetse (2008), ze zijn allen instinctief. Ze
bepalen onze opvattingen over goed en kwaad, maar ze geven ons geen argumenten. Ethiek doet dat
wel !!!! We spreken van ethiek als mensen op een systematische manier naar redelijke argumenten
zoeken om te onderbouwen waarom een handeling goed of fout is. Hierbij de intuïtieve moralen
(deze staan niet los van elkaar):
1. Hechtingsmoraal (hechting en empathie): belangrijk in relaties tussen ouders en kinderen en
in vriendschappen. Het hechtingsmoraal is beperkt tot de in-group. Mensen zijn eerder
geneigd om hun vrienden en familie te helpen, dan om iets te doen voor verre vreemden.
2. Geweldmoraal: systeem dat regelt hoe we met een bedreigende situatie omgaan. Speelt een
grote rol in oorlogssituaties, waar beide partijen het idee hebben dat ze hun land verdedigen
tegen het kwaad.
3. Reinigingsmoraal: regelt dat mensen reinheid koppelen aan het goede en besmetting aan het
kwaad.
4. Samenwerkingsmoraal: vertrouwen in samenwerkingen.
Moraal is niet statisch.
Morele kwesties spelen op verschillende niveaus. Op microniveau gaan morele vragen over de
manier waarop je van mens tot mens met elkaar zou moeten omgaan. Op mesoniveau maken
organisaties morele keuzes, die onder meer hun neerslag vinden in de visie van de instelling. Op
macroniveau gaat het over de manier waarop de samenleving moet worden ingericht (politieke
keuzes). Zelfredzaamheid en zorg voor de naasten worden belangrijke waarden. Waarden die hierbij
een rol spelen, zijn onder meer vrijheid, gelijkheid en respect voor diversiteit, sociale
rechtvaardigheid en collectieve verantwoordelijkheid. Een waarde is iets om na te streven. Als we
zeggen dat mensen rechten hebben, gaan we nog een stapje verder. Het gaat dan niet alleen om een
ideaal.
1.1.1 Waarden en normen
Waarden zijn (abstracte) begrippen die omschrijven wat mensen waardevol vinden en waarnaar zij
streven. Het zijn idealen die wezenlijk zijn voor de kwaliteit van het leven. Vaak 1 woord, zoals:
rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid, gezondheid etc.
Normen zijn handelingsvoorschriften. Een waarde kan op verschillende manieren worden vertaald in
een norm. Als er meningsverschillen ontstaan over normen, kan het nuttig zijn om uit te zoeken wat
de achterliggende waarde is. Als mensen zich sterk op normen richten, ontstaat er verstarring.
Mensen richten zich dan op regels en vergeten waarom die regels er zijn. Normen kunnen zich
ontwikkelen en worden vaak aangepast aan veranderende contexten. Niet alle omgangsnormen zijn
morele normen. Er zijn ook fatsoensnormen (ook wel ongeschreven regels). Zo heb je ook
omgangsregels, welke kleding draag je naar werk -> dit noemt men ook wel kleine ethiek of etiquette.
Er zijn vier criteria om morele normen en fatsoensnormen te onderscheiden:
1. Ernst: een morele normovertreding is ernstiger.
2. Straf: de straf voor een morele normovertreding is zwaarder
2
, 3. Regelcontingentie: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van ‘toevallige’ regels. Stel dat
het schoolreglement het gedrag in situatie toestaat, dan blijft het volgens de kinderen toch
een onjuiste handeling.
4. Autoriteit: morele normen zijn niet/minder afhankelijk van de goedkeuring door een
autoriteit. Stel dat de juf het gedrag van Jan in situatie goedkeurt, dan blijven de kinderen van
mening dat het niet mag.
Naast morele normen en omgangsnormen zijn er juridische normen. Juridische regels sluiten meestal
aan op opvattingen over wat een goede maatschappij is en op morele regels die veel mensen delen.
1.1.2 Deugden: Een min of meer vaste, goede eigenschap van een persoon, die ertoe leidt dat hij
moreel juist handelt, noemen we een deugd. Deugden zijn bijvoorbeeld: moed,
zorgzaamheid, naastenliefde, hoop, respect, integriteit en zuinigheid. Vaak te koppelen aan
waarden. Het verschil is dat waarden abstracte cognitieve begrippen zijn, terwijl deugden aan
een specifieke persoon zijn gekoppeld.
1.1.3 Ethiek: een systematische reflectie op morele vragen, op basis van rationele argumenten. Als
mensen afstand nemen van hun instictieve gedrag en op een redelijke manier het verschil
tussen goed en kwaad kunnen beargumenteren, komen we op het terrein van de ethiek.
Begrip Definitie Voorbeeld
Descriptieve ethiek Beschrijvende ethiek (feiten, Beschrijving van de
zonder mening) opvattingen van sociaal
werkers over het
beroepsgeheim
Prescriptieve of normatieve Voorschrijvende ethiek Beroepscode
ethiek (waarden) Utilisme
Zorgethiek
“Sociaal werker moet zijn
cliënten respecteren”
Beroepsethiek Morele regels (kan descriptief
of prescriptief zijn)
Meta-ethiek Ethiek die fundamentele Zijn waarden universeel of
morele vraagstukken cultuurgebonden?
bestudeert
Cultureel relativisme of universele waarden
Mensenrechten vormen, naast sociale rechtvaardigheid, collectieve verantwoordelijkeheid en
respect voor diversiteit, de basis van sociaal werk.
Rechten zijn pas nuttig als er ook plichten tegenover staan.
We moeten uitgaan van een absolute standaard, van universele waarden die voor iedereen
gelden. Het tweede standpunt is dat wat moreel juist of onjuist is, volledig bepaald wordt
door de culturele context. Dit noemen we cultureel relativisme.
Kritiek op het evolutionisme
Cultureel relativisme gaat er van uit dat de waarden en normen van de ene
cultuur niet beter zijn dan die van een andere
o Kritieken
3
, Het leidt tot morele verlamming of apathie, omdat het geen
basis geeft van waaruit morele praktijken bekritiseerd
kunnen worden.
Het maakt hervorming in principe verwerpelijk, omdat die
ingaat tegen de culturele opvattingen die op dat moment
heersen
Relativisten roemen vaak hun eigen tolerantie voor andere
culturele gebruiken. Tolerantie staat bij hen hoog
aangeschreven, maar daarmee wordt het een universele
waarde.
Verdergaande vorm van ethisch relativisme is het subjectivisme. Dit is de opvatting dat
morele principes individueel zijn en dat een morele handeling juist is als de persoon dat zelf
goedkeurt.
Universalisme gaat ervan uit dat fundamentele morele principes universeel geldig zijn en
toepasbaar op vergelijkbare mensen in vergelijkbare situaties, ongeacht de plaats en de tijd
waarin ze leven. Net als bij cultureel relativisme kunnen we een verschil maken tussen
beschrijvend universalisme en normatief universalisme.
B. Vrijheid en verantwoording
Je bent alleen moreel verantwoordelijk voor je daden als je ook anders had kunnen handelen
en niet door externe of interne krachten werd gedwongen. Daarbij is het interessant om je af
te vragen of de morele verantwoordelijkheid voor daden mede afhankelijk moet zijn van de
gevolgen.
Probleem van “moral luck” – dezelfde misdaden krijgen andere gevolgen.
Voor sociaal werkers is empowerment van de cliënten een belangrijke taak. Dat betekent dat
sociaal werkers de cliënten ondersteunen om meer zeggenschap over hun eigen leven te
krijgen en hulpbronnen in hun omgeving aan te boren
o Wilsvrijheid betekent dat de menselijke wil niet uitsluitend wordt bepaald door
invloeden, zoals erfelijkheid, opvoeding en omgeving. Iemand bepaald zijn eigen wil.
Iemand die vragen als ik geloof in god bevestigend beantwoordt, zegt daarmee dat
wilsvrijheid niet bestaat. Wat wil ik?
o Maatschappelijke vrijheid: hierbij gaat het om de vrijheid van het individu, binnen de
samenleving. Bv maatschappelijk werker geeft iemand schuldhulpverlening om zijn
keuzemogelijkheden te vergroten.
C. Gelijkheid: Mensen praten vaak over gelijkheid, maar je hebt verschillende vormen:
Natuurlijke gelijkheid: mensen zijn van nature gelijk. De overeenkomsten zijn belangrijker
dan de verschillen
Economisch-culturele gelijkheid: Gedeeltelijk zijn verschillen tussen mensen aangeboren en
gedeeltelijk ontstaan ze doordat er in de samenleving anders met mensen wordt omgegaan.
Als mensen aan elkaar gelijk zijn wat betreft inkomen en maatschappelijke mogelijkheden
noem je dat economisch-culturele gelijkheid.
Rechtsgelijkheid: De basis van de rechtstaat. Burgers hebben met elkaar afgesproken dat ze
hun conflicten niet met elkaar uitvechten, maar ze voorleggen aan een onpartijdige rechter.
In Nederlandse rechtsorde is de basis dat iedereen voor de wet gelijk is en dat discriminatie
verboden is (artikel 1 – grondwet).
4
