Week 1
Romeinse Recht
Magna Carta: grote handvest van vrijheden - feodaal document
- intentie 13e eeuw: bescherming van rechten en eigendommen van kleine groep
feodale heren tegen de groeiende macht van de monarchie
- later: symbolische waarde, als basis voor bredere rechten voor alle burgers
→ betekenis veranderd
‘due process’ principe: verplicht rechtbanken bepaalde procedures te volgen (ontstaan in
middeleeuwen)
- intentie: zodat rechters zich aan strikte regels hielden
→ door begrijpen hoe en waarom juridische concepten zijn ontstaan, kunnen we beter
doorgronden waarom bepaalde procedures nog steeds bestaan
enorme invloed Europees recht wereldwijd, verklaard door
- politieke en economische factoren
- intellectuele uitwerking (niet alleen macht en politiek zorgde voor verspreiding, maar
ook kennis - door geleerden)
middeleeuwen: verspreiding van het chirstendom maakte de projectie van het Romeinse
recht naar nieuwe gebieden ook mogelijk
- kolonialisme: nieuwe verklaringen aangenomen om het opleggen van Europese
Wetgeving in nieuwe gebieden te rechtvaardigen
→ ook in 18e en 19e eeuw
(Romeinse) hegemonie: overheersing van één land, groep of cultuur boven anderen
- Romeinse uitvinding: afhankelijkheid van vermoedens
● maakt mogelijk om bestaan van dingen aan te nemen zonder deze eerst te
hoeven bewijzen
- hedendaags vb: wettelijk vermoeden dat kinderen van een getrouwd
stel de nakomelingen zijn van beide echtgenoten
- uitbreiding Romeinse rijk + bekering tot chirstendom: Romeinse recht drong
langzaam door
→ gemeenschappelijk in Europa, vooral nadat het was overgenomen door
middeleeuwse geleerden en herwerkt om aan hedendaagse behoeften te voldoen
begrip en gebruik van Romeinse recht: veranderd
- ius commune: bedoeld om juridische wereld te verenigen, die eerst bestond uit
honderdduizenden lokale arrangementen
Europese recht verspreidde zich: middellandse zeegebied, Azië, Europese overzeese
domeinen (kolonie)
- 18e 19e en 20e eeuw: uiterste uitbreiding door
● groeiende hegemonie van continent
● elites over de hele wereld kozen ervoor om het Europese recht te gebruiken
en aan te passen aan eigen behoeften
1
,Herzog: deel 1 - De Oudheid
Romeins recht
Rome
- gesticht in begin 7e eeuw v. Chr. → geregeerd door monarchen - monarchie
- 509 v. Chr. → stad veranderde in Republiek
● Senaat (vergadering van oudsten) stelde jaarlijks twee openbare magistraten,
consuls, aan om gemeenschap te besturen
magistraten: gekozen of benoemde leiders/ambtenaren die de stad besturen en wetten
uitvoeren
consuls: hoogste magistraten
- 27 v. Chr. → Senaat riep Augustus als keizer uit
● Rome breidde geleidelijk zijn controle uit
- 285 n. Chr. → rijk verdeeld door keizer Diocletianus in westelijk en oostelijk deel -
door de enorme omvang
1) te groot om door één keizer effectief bestuurd te worden
2) door verdeling konden keizers sneller reageren op bedreigingen
→ aanvankelijk een praktische maatregel (beheersbaarheid)
● had ook politieke gevolgen: nieuwe machtsverhoudingen → westelijk en
oostelijk deel eigen keizer met eigen macht en verantwoordelijkheden
- 476 n. Chr. → val West-Romeinse rijk
● Germaanse troepen vielen de stad binnen, waardoor keizer gedwongen werd
af te treden
- Oost-Romeinse rijk bleef bestaan (hoofdstad: Constantinopel) tot 1453, de
verovering door Ottomaanse stammen
● wel einde van Romeinse politieke hegemonie in het westen
hegemonie: overheersing van één land, groep of cultuur boven anderen
Romeinse recht: nieuwe manieren om over normativiteit (normen, regels, wetten etc) na te
denken → gebruikt, aangepast en doorgegeven door Europeanen
normativiteit: regels, normen die bepalen wat wel en niet mag in een samenleving
Romeinse systeem: begonnen om conflicten tussen individuen op te lossen
- vanaf archaïsche tijd (8e eeuw v. Chr. - 4e eeuw n. Chr): gericht op
verantwoordelijkheid van de samenleving om de orde te waarborgen → door
mogelijkheid om verhaal te kunnen halen bij rechtbank i.p.v geweld gebruiken
- aanvankelijk facultatief, toestemming van beide partijen
oude rechtbanken en het goddelijke oordeel
Rechtbanken → kregen meer bevoegdheden: waardoor ze konden dwingen om voor hen te
verschijnen en waardoor ze hun beslissingen konden opleggen - opkomst ius civile
ius civile: burgerlijk recht
archaïstische periode
- rechtsvragen of feitelijke conflicten → voorgelegd aan college van patriciërs die
tevens priesters (pontifices) waren
pontifices: priesterlijke functionaris (iemand met officiële taak of bevoegdheid) met
belangrijke religieuze en juridische taken
→ oordeelden of gedragingen aan sociale normen voldeden en stelden herstel voor
2
,→ ook een gesloten lijst van rechtsvorderingen: legis actiones
legis actiones: formele, strikt omschreven manier om je recht te halen (juiste procedure
volgen)
Twaalf Tafelen - oudste schriftelijke bron met reeks regels → keerpunt (5e eeuw v. Chr.)
- voorheen: geheime wetten, beheerd door pontifices
- door publicatie → toegankelijk voor publiek (waardoor men wist wat wel en niet
mocht)
→ opkomst van lex: een nieuwe vorm van wetgeving, die functioneerde onder leden
van de gemeenschap zelf
1) ze konden zelf de wetten kennen en afdwingen
2) beslissing door Rechtbank volgens geschreven wet, meer duidelijkheid en
minder afhankelijkheid van priesters (en hun opvattingen)
Lex: wereldlijke wetgeving (niet langer alleen religieus)
- seculier: men was niet meer afhankelijk van de priesters, ging niet meer om geloof,
maar om orde
seculier: niet-religieus
- eerst: conflict - men moest naar pontifices, die besliste op basis van religieuze
overtuigingen
- later: conflict - men moest naar rechtbank, die besliste op basis van de geschreven
wet
originele ontwerp Twaalf Tafelen: onzeker
- geen volledige kopieën → reconstructies gebaseerd op latere citaten van Romeinse
juristen
- onzeker of sommige elementen, daadwerkelijk in originele teksten stonden
Twaalf Tafelen: beoogt monopolie van pontifices te doorbreken door wetten publiekelijk
bekend te maken → einde van geheime controle door pontifices
● meer rechtszekerheid:
1) men kon zijn rechten en de wet kennen
2) minder willekeur (eerst namelijk beslist door pontifices (religie))
verschijning lex (wereldlijke wetgeving): gecontroleerd door wetgevers, in plaats van
religieuze autoriteiten (ondanks dat de toepassing en interpretatie aanvankelijk in handen
bleef van pontifices)
→ ontwikkelde later tot volledige basis van onafhankelijke juridische orde, los van
religieuze invloeden
opkomst van civiele geschillen
- einde 4e eeuw v. Chr., begin 3e eeuw v. Chr
● responsa een aristocratisch voorrecht (dus voor rijken) , niet langer
gebaseerd op religieuze expertise (pontifices)
responsa: geven van antwoorden op wat de wet inhield - juridische uitleg en advies
- vanaf 367 v. Chr
● jaarlijks speciale functionarissen (praetoren, praetor urbanus) benoemd - om
toezicht te houden op of geschillen eerlijk en volgens de regels werden
afgehandeld
3
, praetor: hooggeplaatste rechterlijke functionaris die rechtszaken organiseerde, beslist of een
zaak ontvankelijk was en bepaalde welke juridische regels (formules) in een proces moesten
worden gebruikt - taken
1) ontvankelijkheid controleren: of een zaak wel voor de rechtbank gebracht mocht
worden
2) bepaalde de formula (instructie)
- welke rechtsvordering iemand mocht gebruiken (actio - actie)
- welke juridische regels golden en welke oplossing (remedie) mogelijk was
- welke juridische vraag centraal stond (rechtsvraag)
3) Iudex benoemen
4) elk jaar nieuwe regels toevoegen: edict → ontstaan ius honorarium
actie (actio): formele rechtsvordering die je gebruikt om je recht te halen
formule: schriftelijke instructie die de praetor opstelde voor de Iudex (specifieke instructie)
edict: een handleiding voor hoe het recht praktisch wordt uitgevoerd → bekendmaking of
richtlijn van een magistraat, waarin staat hoe wetten en regels dat jaar zullen worden
toegepast (algemene richtlijn)
(niet voor 1 specifieke zaak, daarvoor is de formule)
praetor urbanus: deed rechtspraak tussen Romeinse burgers
praetor peregrinus: deed rechtspraak tussen Romeinse en buitenlanders
● aanvankelijk, volgden beoefenaars meestal bestaande procedures (kijken
naar juiste oorzaak van actie en de toepassing) → kort erna wijzigingen
verdeling van rechtspraak
1) in iure (‘binnen de wet’): identificeren van juridische kwesties en passende
rechtsmiddel - praetor
● vaststellen van de rechtsvragen en rechtsregels
- praetoren: besloten over ontvankelijkheid van zaak, bepaalde de formule
(actio, rechtsregels, remedie en rechtsvraag) en edicten
● praetoren: concentreren op juridische vraagstukken (juridische vraag)
2) apud iudicem (‘in aanwezigheid van een rechter’): daadwerkelijke berechting
● toepassen op concrete omstandigheden (kijken naar de feiten) - iudex
○ de feiten werden vastgesteld door een onafhankelijke rechter, de iudex
(feitelijke vraag)
scheiding essentieel voor ontwikkeling van meer gestructureerd en ontwikkeld
rechtssysteem
- besef dat het nuttig zou kunnen zijn om de normatieve orde (de regel) te isoleren van
de specifieke omstandigheden van het geval
Iudex (voorzitter van rechtbank) moest de feiten van de zaak vaststellen - partijen horen en
bewijsmateriaal overwegen
→ nadat hij had vastgesteld wat was gebeurd, paste hij de oplossing van de praetor (die hij
in vorige fase had geïdentificeerd) toe
4
Romeinse Recht
Magna Carta: grote handvest van vrijheden - feodaal document
- intentie 13e eeuw: bescherming van rechten en eigendommen van kleine groep
feodale heren tegen de groeiende macht van de monarchie
- later: symbolische waarde, als basis voor bredere rechten voor alle burgers
→ betekenis veranderd
‘due process’ principe: verplicht rechtbanken bepaalde procedures te volgen (ontstaan in
middeleeuwen)
- intentie: zodat rechters zich aan strikte regels hielden
→ door begrijpen hoe en waarom juridische concepten zijn ontstaan, kunnen we beter
doorgronden waarom bepaalde procedures nog steeds bestaan
enorme invloed Europees recht wereldwijd, verklaard door
- politieke en economische factoren
- intellectuele uitwerking (niet alleen macht en politiek zorgde voor verspreiding, maar
ook kennis - door geleerden)
middeleeuwen: verspreiding van het chirstendom maakte de projectie van het Romeinse
recht naar nieuwe gebieden ook mogelijk
- kolonialisme: nieuwe verklaringen aangenomen om het opleggen van Europese
Wetgeving in nieuwe gebieden te rechtvaardigen
→ ook in 18e en 19e eeuw
(Romeinse) hegemonie: overheersing van één land, groep of cultuur boven anderen
- Romeinse uitvinding: afhankelijkheid van vermoedens
● maakt mogelijk om bestaan van dingen aan te nemen zonder deze eerst te
hoeven bewijzen
- hedendaags vb: wettelijk vermoeden dat kinderen van een getrouwd
stel de nakomelingen zijn van beide echtgenoten
- uitbreiding Romeinse rijk + bekering tot chirstendom: Romeinse recht drong
langzaam door
→ gemeenschappelijk in Europa, vooral nadat het was overgenomen door
middeleeuwse geleerden en herwerkt om aan hedendaagse behoeften te voldoen
begrip en gebruik van Romeinse recht: veranderd
- ius commune: bedoeld om juridische wereld te verenigen, die eerst bestond uit
honderdduizenden lokale arrangementen
Europese recht verspreidde zich: middellandse zeegebied, Azië, Europese overzeese
domeinen (kolonie)
- 18e 19e en 20e eeuw: uiterste uitbreiding door
● groeiende hegemonie van continent
● elites over de hele wereld kozen ervoor om het Europese recht te gebruiken
en aan te passen aan eigen behoeften
1
,Herzog: deel 1 - De Oudheid
Romeins recht
Rome
- gesticht in begin 7e eeuw v. Chr. → geregeerd door monarchen - monarchie
- 509 v. Chr. → stad veranderde in Republiek
● Senaat (vergadering van oudsten) stelde jaarlijks twee openbare magistraten,
consuls, aan om gemeenschap te besturen
magistraten: gekozen of benoemde leiders/ambtenaren die de stad besturen en wetten
uitvoeren
consuls: hoogste magistraten
- 27 v. Chr. → Senaat riep Augustus als keizer uit
● Rome breidde geleidelijk zijn controle uit
- 285 n. Chr. → rijk verdeeld door keizer Diocletianus in westelijk en oostelijk deel -
door de enorme omvang
1) te groot om door één keizer effectief bestuurd te worden
2) door verdeling konden keizers sneller reageren op bedreigingen
→ aanvankelijk een praktische maatregel (beheersbaarheid)
● had ook politieke gevolgen: nieuwe machtsverhoudingen → westelijk en
oostelijk deel eigen keizer met eigen macht en verantwoordelijkheden
- 476 n. Chr. → val West-Romeinse rijk
● Germaanse troepen vielen de stad binnen, waardoor keizer gedwongen werd
af te treden
- Oost-Romeinse rijk bleef bestaan (hoofdstad: Constantinopel) tot 1453, de
verovering door Ottomaanse stammen
● wel einde van Romeinse politieke hegemonie in het westen
hegemonie: overheersing van één land, groep of cultuur boven anderen
Romeinse recht: nieuwe manieren om over normativiteit (normen, regels, wetten etc) na te
denken → gebruikt, aangepast en doorgegeven door Europeanen
normativiteit: regels, normen die bepalen wat wel en niet mag in een samenleving
Romeinse systeem: begonnen om conflicten tussen individuen op te lossen
- vanaf archaïsche tijd (8e eeuw v. Chr. - 4e eeuw n. Chr): gericht op
verantwoordelijkheid van de samenleving om de orde te waarborgen → door
mogelijkheid om verhaal te kunnen halen bij rechtbank i.p.v geweld gebruiken
- aanvankelijk facultatief, toestemming van beide partijen
oude rechtbanken en het goddelijke oordeel
Rechtbanken → kregen meer bevoegdheden: waardoor ze konden dwingen om voor hen te
verschijnen en waardoor ze hun beslissingen konden opleggen - opkomst ius civile
ius civile: burgerlijk recht
archaïstische periode
- rechtsvragen of feitelijke conflicten → voorgelegd aan college van patriciërs die
tevens priesters (pontifices) waren
pontifices: priesterlijke functionaris (iemand met officiële taak of bevoegdheid) met
belangrijke religieuze en juridische taken
→ oordeelden of gedragingen aan sociale normen voldeden en stelden herstel voor
2
,→ ook een gesloten lijst van rechtsvorderingen: legis actiones
legis actiones: formele, strikt omschreven manier om je recht te halen (juiste procedure
volgen)
Twaalf Tafelen - oudste schriftelijke bron met reeks regels → keerpunt (5e eeuw v. Chr.)
- voorheen: geheime wetten, beheerd door pontifices
- door publicatie → toegankelijk voor publiek (waardoor men wist wat wel en niet
mocht)
→ opkomst van lex: een nieuwe vorm van wetgeving, die functioneerde onder leden
van de gemeenschap zelf
1) ze konden zelf de wetten kennen en afdwingen
2) beslissing door Rechtbank volgens geschreven wet, meer duidelijkheid en
minder afhankelijkheid van priesters (en hun opvattingen)
Lex: wereldlijke wetgeving (niet langer alleen religieus)
- seculier: men was niet meer afhankelijk van de priesters, ging niet meer om geloof,
maar om orde
seculier: niet-religieus
- eerst: conflict - men moest naar pontifices, die besliste op basis van religieuze
overtuigingen
- later: conflict - men moest naar rechtbank, die besliste op basis van de geschreven
wet
originele ontwerp Twaalf Tafelen: onzeker
- geen volledige kopieën → reconstructies gebaseerd op latere citaten van Romeinse
juristen
- onzeker of sommige elementen, daadwerkelijk in originele teksten stonden
Twaalf Tafelen: beoogt monopolie van pontifices te doorbreken door wetten publiekelijk
bekend te maken → einde van geheime controle door pontifices
● meer rechtszekerheid:
1) men kon zijn rechten en de wet kennen
2) minder willekeur (eerst namelijk beslist door pontifices (religie))
verschijning lex (wereldlijke wetgeving): gecontroleerd door wetgevers, in plaats van
religieuze autoriteiten (ondanks dat de toepassing en interpretatie aanvankelijk in handen
bleef van pontifices)
→ ontwikkelde later tot volledige basis van onafhankelijke juridische orde, los van
religieuze invloeden
opkomst van civiele geschillen
- einde 4e eeuw v. Chr., begin 3e eeuw v. Chr
● responsa een aristocratisch voorrecht (dus voor rijken) , niet langer
gebaseerd op religieuze expertise (pontifices)
responsa: geven van antwoorden op wat de wet inhield - juridische uitleg en advies
- vanaf 367 v. Chr
● jaarlijks speciale functionarissen (praetoren, praetor urbanus) benoemd - om
toezicht te houden op of geschillen eerlijk en volgens de regels werden
afgehandeld
3
, praetor: hooggeplaatste rechterlijke functionaris die rechtszaken organiseerde, beslist of een
zaak ontvankelijk was en bepaalde welke juridische regels (formules) in een proces moesten
worden gebruikt - taken
1) ontvankelijkheid controleren: of een zaak wel voor de rechtbank gebracht mocht
worden
2) bepaalde de formula (instructie)
- welke rechtsvordering iemand mocht gebruiken (actio - actie)
- welke juridische regels golden en welke oplossing (remedie) mogelijk was
- welke juridische vraag centraal stond (rechtsvraag)
3) Iudex benoemen
4) elk jaar nieuwe regels toevoegen: edict → ontstaan ius honorarium
actie (actio): formele rechtsvordering die je gebruikt om je recht te halen
formule: schriftelijke instructie die de praetor opstelde voor de Iudex (specifieke instructie)
edict: een handleiding voor hoe het recht praktisch wordt uitgevoerd → bekendmaking of
richtlijn van een magistraat, waarin staat hoe wetten en regels dat jaar zullen worden
toegepast (algemene richtlijn)
(niet voor 1 specifieke zaak, daarvoor is de formule)
praetor urbanus: deed rechtspraak tussen Romeinse burgers
praetor peregrinus: deed rechtspraak tussen Romeinse en buitenlanders
● aanvankelijk, volgden beoefenaars meestal bestaande procedures (kijken
naar juiste oorzaak van actie en de toepassing) → kort erna wijzigingen
verdeling van rechtspraak
1) in iure (‘binnen de wet’): identificeren van juridische kwesties en passende
rechtsmiddel - praetor
● vaststellen van de rechtsvragen en rechtsregels
- praetoren: besloten over ontvankelijkheid van zaak, bepaalde de formule
(actio, rechtsregels, remedie en rechtsvraag) en edicten
● praetoren: concentreren op juridische vraagstukken (juridische vraag)
2) apud iudicem (‘in aanwezigheid van een rechter’): daadwerkelijke berechting
● toepassen op concrete omstandigheden (kijken naar de feiten) - iudex
○ de feiten werden vastgesteld door een onafhankelijke rechter, de iudex
(feitelijke vraag)
scheiding essentieel voor ontwikkeling van meer gestructureerd en ontwikkeld
rechtssysteem
- besef dat het nuttig zou kunnen zijn om de normatieve orde (de regel) te isoleren van
de specifieke omstandigheden van het geval
Iudex (voorzitter van rechtbank) moest de feiten van de zaak vaststellen - partijen horen en
bewijsmateriaal overwegen
→ nadat hij had vastgesteld wat was gebeurd, paste hij de oplossing van de praetor (die hij
in vorige fase had geïdentificeerd) toe
4
