Algemeen verloop
16e eeuw
Hertogen van Bourgondië erven steeds meer Nederlandse gewesten dmv huwelijkspolitiek,
Karel V wordt landsheer (1506) steeds meer delen worden bij deze Nederlanden gevoegd
totdat er 17 gewesten zijn. echter verschilde deze gewesten veel van elkaar, daarnaast
hadden ze last van onderlinge rivaliteit. Ondanks de inspanningen om de Nederlanden een
eenheid te maken voelden burgers zich onderdaan en geen 'Nederlanders'. In deze eeuw
ontstond er ook een economische bloei, door de relatief hoge verstedelijking in het westen
kwam er een grote vraag naar massagoederen (zoals hout en graan). Hierdoor bloeide de
handel op in het al bloeiende noordzeegebied, wat ook weer zorgde voor een
bevolkingsgroei. Antwerpen deed luxegoederen, Amsterdam massagoederen. echter kende
het oosten nog een agrarische structuur.
Onder het bewind van filips II (1555) probeert hij centralisatie te vormen, dit mislukt echter
waardoor er twee grote conflicten ontstaan tussen vorst en edelen:
1. Religieus:
Het vraagstuk over wat er gedaan moet worden met de protestanten, Filips nam
strafmaatregelen, maar bleek lastig in de praktijk. Landgenoten zagen elkaar niet als
gevaarlijk, daarnaast waren veel gelovigen van mening dat de kerk moest
veranderen. Daarnaast ging veroordeling vaak buiten de steden om, die hier niet blij
mee waren.
2. constitutioneel:
Het vraagstuk over hoeveel centrale macht er moest zijn en door wie. Had de adel
nog wel wat te vertellen? groeiende kritiek op centralisatie politiek. Privileges van
steden belangrijk!!
bereikte zijn hoogtepunt tijdens de bisschoppelijke herindeling, door deze indeling kwamen
er twee bisschoppen. Granvelle, aartsbisschop van Mechelen en dus meer macht. Hoge
edelen voelde zich bedreigd.
Als reactie hierop richten lage edelen verbond der Edelen op, met als doel kettervervolging
te verzachten. Hieruit kwam Smeekschrift der Edelen, opstandelingen namen de naam
‘geuzen’ en beweerden niet in opstand te komen tegen de koning maar tegen zijn adviseurs.
Door de gegroeide religieuze vrijheid werden groepen steeds radicaler, protestanten preken
openlijk kritiek tegen de kerk. —-> beeldenstorm —> strafexpeditie Alva
Tijdens de strafexpeditie wordt de vervolging van ketters aangescherpt en de adel
aangepakt. Willem v. Oranje wordt verbannen en probeert een verzet op te richten, gaat
moeizaam. Het Nederlandse volk is niet behulpzaam, katholieken zijn nog boos over de
beeldenstorm. Dus schuift hij het beeld richting Spanje, Opstand beslaat geen religieuze
thema's maar is anti-spaans en anti-alva! door voortdurende escalaties (tiende penning,
bloedbad v. Naarden) besluiten veel Nederlanders dat het geen zin heeft om over te geven.
Door hoge kosten van meerdere oorlogen en imperial overstretch van Filips II ontstond
,Spaanse muiterij —> voedde de opstand. De pacificatie v. Gent moest vrede brengen maar
calvinisten namen het over in het Zuiden. Katholieken worden vervolgd, de zuidelijke adel wil
niet meedoen —> unie v. Atrecht
Als reactie hierop ontstaat in het noorden de unie v. Utrecht. Door deze twee splitsing
ontstaan er conflicten, Willem v. Oranje wordt in de doofpot gestopt wat leidt tot het plakkaat
v. verlatinghe in 1581. Als nieuwe vorst wordt de hertog van Anjou uitgenodigd, echter wil hij
een eigen staat creëren. Hij gaat tegen de Staten-Generaal in en denkt het leger te
beheersen. Antwerpen verzet zich —> Anjou valt Antwerpen aan —> Anjou afgezet
Willem v. Oranje volgende kandidaat maar wordt in 1584 vermoord. Echter is er nog geen
bewust doel om een republiek te stichten, de bereidheid om oorlog te voeren is vrij gering.
Er wordt gekeken naar Engeland, Queen Elisabeth, voor hulp en een staatshoofd. Dus naast
geld en troepen Graaf v. Leicester naar Nederland. Ook hij gaat de fout in, ziet zichzelf als
een echte vorst en trekt dus steeds meer macht naar zich toe. nadat hij Maurits en
Oldenbarnevelt gevangen probeert te nemen is het genoeg geweest. → terug naar
Engeland. vanaf 1588 gaan de staten het zonder vorst proberen. De Republiek blijkt een
succes te zijn, economisch erg sterk en burgers zijn bereid meer belasting te betalen voor
de oorlog. Holland maakt enorme winst op de graanhandel en soldaten worden netjes
betaald wat muiterij voorkomt. De Zuidelijke Nederlanden brengen kennis, kapitaal en
handelscontacten. Holland wordt het machtigste gewest doordat zij ook het meeste betalen.
17e eeuw
Tussen 1607 en 1609 biedt Spanje de vrede, Republiek alleen door vrede met Frankrijk en
Engeland. Spanje eist:
1. religie vrijheid voor katholieken
2. Einde blokkade Antwerpen
3. Terugtrekking uit Azië
Landprovincies willen vrede, Zeeland wil blokkade Antwerpen houden en de VOC wil niet
weg uit Azië. —> twaalfjarig bestand
Tijdens dit twaalfjarig bestand ontstond er ook ruimte om na te denken over het geloof. Er
ontstaat een soort burgeroorlog tussen de remonstranten en contraremonstranten, waarbij
Oldenbarnevelt de eerste steunt en Maurits de tweede. Hierdoor wordt het ook een politieke
kwestie. Oldenbarnevelt vindt dat het niet zo verder kan en laat steden milities aanstellen
(scherpe resolutie 1617), omdat dit onder Maurits militaire macht valt pleegt hij als
tegenreactie een soort coupe. Remonstranten worden uit hun posities gezet en
Oldenbarneveld wordt gevangen genomen en onthoofd. Een echte oplossing komt er niet.
Als opvolger van Maurits was er Frederik Hendrik, hij was militair erg sterk maar
accepteerde het idee van vrede (ook al maakte hij dit nooit mee). Huwelijkte zijn zoon,
Willem II, uit aan Mary Stuart en versterkte daarmee de positie van de Oranjes. Na de dood
van Frederik Hendrik wordt Willem II stadhouder
Na het bestand komt de vraag wat gedaan moet worden met de oorlog, Maurits nog steeds
voorstander van voortzetting oorlog. uiteindelijk geen vrede want verliezen wegen niet op
tegen winsten, dus oorlog door na 1621. Begint slecht met de inneming van Breda in 1625.
Tegen het einde van de oorlog weten geen van beiden het te winnen, wereldwijde oorlog
(ook in Amerika en Azië), Gewesten verdeeld. In 1641 wil Spanje vrede door verminderde
oorlogsdruk en eventueel bondgenootschap tegen Frankrijk. op 15 mei 1648 officieel vrede
, in Vrede van Münster. Vrij snel hierna ontstond er een discussie tussen Willem II en de
Staten-Generaal over de troepen van de Republiek. Willem wil ze in stand houden terwijl de
staten het leger wil reduceren. Vooral Holland wil graag meer aandacht voor de vloot. Willem
besluit een mars op Amsterdam, zoals zijn grootvader Maurits, uit te voeren. Dit mislukte en
Willem overleed kort erna plots. Omdat hij geen waardige opvolger had komt de Grote
Vergadering van 1651 tot stand, hierin werd besloten dat veel gewesten geen nieuwe
stadhouder zouden aanstellen en dat ieder gewest zijn eigen leger zou onderhouden met
eigen zeggenschap. —> Eerste stadhouderloze tijdperk
Tijdens dit tijdperk ontstonden er problemen tussen de Republiek en Engeland, Engeland
wilde een handelsverdrag maar werd niet met respect behandeld. Hierdoor volgde de Akte
van Navigatie wat uitmondde in de Eerste Engelse Zeeoorlog. Dit verliep dramatisch voor de
Republiek waardoor Johan de Witt naar voren geschoven werd. Hij wist vrede te sluiten
maar sloot hierbij in het geheim de Akte van Seclusie, toen dit uitkwam zorgde dit uiteraard
voor grote onvrede bij de staten generaal. De akte van Seclusie en Witts werk 'De Deductie'
zorgde voor veel ontevredenheid en wantrouwen onder de prinsgezinden —> groeiende
vraag naar nieuwe stadhouder. In 1660 werd de macht van de Stuarts weer hersteld in
Engeland. De Jonge Willem III werd ‘kind van de staat’, zijn opvoeding stond onder leiding
van de regenten om zo verbondenheid met het Engelse koningshuis te voorkomen. in 1667
vaardigde Holland het Eeuwig Edict uit. Tijdens het Rampjaar in 1672 vielen Franse legers
de Zuidelijke Nederlanden binnen. Door de reductie van het leger en focus op de vloot
konden de Fransen zonder slag of stoot het verwaarloosde leger van de Republiek verslaan.
Dit leidde tot enorme woede richting Johan de Witt, hij had zich te veilig gevoeld achter zijn
verdragen. Prinsgezinden grepen hun kans en schoven Willem III naar voren als redder, de
gebroeders Witt werden gelyncht en Willem III werd stadhouder —> Einde Eerste
stadhouderloze tijdperk
De machtswisselingen gaan gepaard met burgerbewegingen, eens per jaar was er wel een
opstand of rel. Toch was de Republiek vergeleken met de rest van Europa vrij rustig. De
gemeente had niet echt een politiek programma, maar wel uitgangspunten:
- burgers zijn bron van soevereiniteit
- ingezetenen hadden bijna gelijke rechten met burgers
- zag de Prins van Oranje als beschermer tegen corrupte regenten
De gemeente had dus grote verwachtingen van Willem III —> veel macht
Hij maakte het stadhouderschap erfelijk in mannelijke lijn, verving staatsgezinde regenten
door prinsgezinden en stelde dat hij voortaan de regering van gewesten zou benoemen
aanvankelijke relatieve rust in de Republiek door Willem III, maar van korte duur door
internationale ontwikkelingen. 1685 werd het edict van Nantes herroepen in Frankrijk, veel
hugenoten (Franse Protestanten) vluchtten naar de Republiek. Dit zorgt voor een anti-franse
en anti-katholieke stemming. Engeland kreeg een streng katholieke vorst en opvolger. Deed
erg denken aan 1672. leidde in 1688 tot 'Glorious Revolution’. Hierna voerde Willem III een
aantal oorlogen tegen Frankrijk om een aantal redenen:
- handelstarieven waren ongunstig voor Nederlanden
- Republiek wenste controle over Spaanse Nederlanden
- vrees voor Franse dominantie in Europa
- Dreigende katholieke overmacht
16e eeuw
Hertogen van Bourgondië erven steeds meer Nederlandse gewesten dmv huwelijkspolitiek,
Karel V wordt landsheer (1506) steeds meer delen worden bij deze Nederlanden gevoegd
totdat er 17 gewesten zijn. echter verschilde deze gewesten veel van elkaar, daarnaast
hadden ze last van onderlinge rivaliteit. Ondanks de inspanningen om de Nederlanden een
eenheid te maken voelden burgers zich onderdaan en geen 'Nederlanders'. In deze eeuw
ontstond er ook een economische bloei, door de relatief hoge verstedelijking in het westen
kwam er een grote vraag naar massagoederen (zoals hout en graan). Hierdoor bloeide de
handel op in het al bloeiende noordzeegebied, wat ook weer zorgde voor een
bevolkingsgroei. Antwerpen deed luxegoederen, Amsterdam massagoederen. echter kende
het oosten nog een agrarische structuur.
Onder het bewind van filips II (1555) probeert hij centralisatie te vormen, dit mislukt echter
waardoor er twee grote conflicten ontstaan tussen vorst en edelen:
1. Religieus:
Het vraagstuk over wat er gedaan moet worden met de protestanten, Filips nam
strafmaatregelen, maar bleek lastig in de praktijk. Landgenoten zagen elkaar niet als
gevaarlijk, daarnaast waren veel gelovigen van mening dat de kerk moest
veranderen. Daarnaast ging veroordeling vaak buiten de steden om, die hier niet blij
mee waren.
2. constitutioneel:
Het vraagstuk over hoeveel centrale macht er moest zijn en door wie. Had de adel
nog wel wat te vertellen? groeiende kritiek op centralisatie politiek. Privileges van
steden belangrijk!!
bereikte zijn hoogtepunt tijdens de bisschoppelijke herindeling, door deze indeling kwamen
er twee bisschoppen. Granvelle, aartsbisschop van Mechelen en dus meer macht. Hoge
edelen voelde zich bedreigd.
Als reactie hierop richten lage edelen verbond der Edelen op, met als doel kettervervolging
te verzachten. Hieruit kwam Smeekschrift der Edelen, opstandelingen namen de naam
‘geuzen’ en beweerden niet in opstand te komen tegen de koning maar tegen zijn adviseurs.
Door de gegroeide religieuze vrijheid werden groepen steeds radicaler, protestanten preken
openlijk kritiek tegen de kerk. —-> beeldenstorm —> strafexpeditie Alva
Tijdens de strafexpeditie wordt de vervolging van ketters aangescherpt en de adel
aangepakt. Willem v. Oranje wordt verbannen en probeert een verzet op te richten, gaat
moeizaam. Het Nederlandse volk is niet behulpzaam, katholieken zijn nog boos over de
beeldenstorm. Dus schuift hij het beeld richting Spanje, Opstand beslaat geen religieuze
thema's maar is anti-spaans en anti-alva! door voortdurende escalaties (tiende penning,
bloedbad v. Naarden) besluiten veel Nederlanders dat het geen zin heeft om over te geven.
Door hoge kosten van meerdere oorlogen en imperial overstretch van Filips II ontstond
,Spaanse muiterij —> voedde de opstand. De pacificatie v. Gent moest vrede brengen maar
calvinisten namen het over in het Zuiden. Katholieken worden vervolgd, de zuidelijke adel wil
niet meedoen —> unie v. Atrecht
Als reactie hierop ontstaat in het noorden de unie v. Utrecht. Door deze twee splitsing
ontstaan er conflicten, Willem v. Oranje wordt in de doofpot gestopt wat leidt tot het plakkaat
v. verlatinghe in 1581. Als nieuwe vorst wordt de hertog van Anjou uitgenodigd, echter wil hij
een eigen staat creëren. Hij gaat tegen de Staten-Generaal in en denkt het leger te
beheersen. Antwerpen verzet zich —> Anjou valt Antwerpen aan —> Anjou afgezet
Willem v. Oranje volgende kandidaat maar wordt in 1584 vermoord. Echter is er nog geen
bewust doel om een republiek te stichten, de bereidheid om oorlog te voeren is vrij gering.
Er wordt gekeken naar Engeland, Queen Elisabeth, voor hulp en een staatshoofd. Dus naast
geld en troepen Graaf v. Leicester naar Nederland. Ook hij gaat de fout in, ziet zichzelf als
een echte vorst en trekt dus steeds meer macht naar zich toe. nadat hij Maurits en
Oldenbarnevelt gevangen probeert te nemen is het genoeg geweest. → terug naar
Engeland. vanaf 1588 gaan de staten het zonder vorst proberen. De Republiek blijkt een
succes te zijn, economisch erg sterk en burgers zijn bereid meer belasting te betalen voor
de oorlog. Holland maakt enorme winst op de graanhandel en soldaten worden netjes
betaald wat muiterij voorkomt. De Zuidelijke Nederlanden brengen kennis, kapitaal en
handelscontacten. Holland wordt het machtigste gewest doordat zij ook het meeste betalen.
17e eeuw
Tussen 1607 en 1609 biedt Spanje de vrede, Republiek alleen door vrede met Frankrijk en
Engeland. Spanje eist:
1. religie vrijheid voor katholieken
2. Einde blokkade Antwerpen
3. Terugtrekking uit Azië
Landprovincies willen vrede, Zeeland wil blokkade Antwerpen houden en de VOC wil niet
weg uit Azië. —> twaalfjarig bestand
Tijdens dit twaalfjarig bestand ontstond er ook ruimte om na te denken over het geloof. Er
ontstaat een soort burgeroorlog tussen de remonstranten en contraremonstranten, waarbij
Oldenbarnevelt de eerste steunt en Maurits de tweede. Hierdoor wordt het ook een politieke
kwestie. Oldenbarnevelt vindt dat het niet zo verder kan en laat steden milities aanstellen
(scherpe resolutie 1617), omdat dit onder Maurits militaire macht valt pleegt hij als
tegenreactie een soort coupe. Remonstranten worden uit hun posities gezet en
Oldenbarneveld wordt gevangen genomen en onthoofd. Een echte oplossing komt er niet.
Als opvolger van Maurits was er Frederik Hendrik, hij was militair erg sterk maar
accepteerde het idee van vrede (ook al maakte hij dit nooit mee). Huwelijkte zijn zoon,
Willem II, uit aan Mary Stuart en versterkte daarmee de positie van de Oranjes. Na de dood
van Frederik Hendrik wordt Willem II stadhouder
Na het bestand komt de vraag wat gedaan moet worden met de oorlog, Maurits nog steeds
voorstander van voortzetting oorlog. uiteindelijk geen vrede want verliezen wegen niet op
tegen winsten, dus oorlog door na 1621. Begint slecht met de inneming van Breda in 1625.
Tegen het einde van de oorlog weten geen van beiden het te winnen, wereldwijde oorlog
(ook in Amerika en Azië), Gewesten verdeeld. In 1641 wil Spanje vrede door verminderde
oorlogsdruk en eventueel bondgenootschap tegen Frankrijk. op 15 mei 1648 officieel vrede
, in Vrede van Münster. Vrij snel hierna ontstond er een discussie tussen Willem II en de
Staten-Generaal over de troepen van de Republiek. Willem wil ze in stand houden terwijl de
staten het leger wil reduceren. Vooral Holland wil graag meer aandacht voor de vloot. Willem
besluit een mars op Amsterdam, zoals zijn grootvader Maurits, uit te voeren. Dit mislukte en
Willem overleed kort erna plots. Omdat hij geen waardige opvolger had komt de Grote
Vergadering van 1651 tot stand, hierin werd besloten dat veel gewesten geen nieuwe
stadhouder zouden aanstellen en dat ieder gewest zijn eigen leger zou onderhouden met
eigen zeggenschap. —> Eerste stadhouderloze tijdperk
Tijdens dit tijdperk ontstonden er problemen tussen de Republiek en Engeland, Engeland
wilde een handelsverdrag maar werd niet met respect behandeld. Hierdoor volgde de Akte
van Navigatie wat uitmondde in de Eerste Engelse Zeeoorlog. Dit verliep dramatisch voor de
Republiek waardoor Johan de Witt naar voren geschoven werd. Hij wist vrede te sluiten
maar sloot hierbij in het geheim de Akte van Seclusie, toen dit uitkwam zorgde dit uiteraard
voor grote onvrede bij de staten generaal. De akte van Seclusie en Witts werk 'De Deductie'
zorgde voor veel ontevredenheid en wantrouwen onder de prinsgezinden —> groeiende
vraag naar nieuwe stadhouder. In 1660 werd de macht van de Stuarts weer hersteld in
Engeland. De Jonge Willem III werd ‘kind van de staat’, zijn opvoeding stond onder leiding
van de regenten om zo verbondenheid met het Engelse koningshuis te voorkomen. in 1667
vaardigde Holland het Eeuwig Edict uit. Tijdens het Rampjaar in 1672 vielen Franse legers
de Zuidelijke Nederlanden binnen. Door de reductie van het leger en focus op de vloot
konden de Fransen zonder slag of stoot het verwaarloosde leger van de Republiek verslaan.
Dit leidde tot enorme woede richting Johan de Witt, hij had zich te veilig gevoeld achter zijn
verdragen. Prinsgezinden grepen hun kans en schoven Willem III naar voren als redder, de
gebroeders Witt werden gelyncht en Willem III werd stadhouder —> Einde Eerste
stadhouderloze tijdperk
De machtswisselingen gaan gepaard met burgerbewegingen, eens per jaar was er wel een
opstand of rel. Toch was de Republiek vergeleken met de rest van Europa vrij rustig. De
gemeente had niet echt een politiek programma, maar wel uitgangspunten:
- burgers zijn bron van soevereiniteit
- ingezetenen hadden bijna gelijke rechten met burgers
- zag de Prins van Oranje als beschermer tegen corrupte regenten
De gemeente had dus grote verwachtingen van Willem III —> veel macht
Hij maakte het stadhouderschap erfelijk in mannelijke lijn, verving staatsgezinde regenten
door prinsgezinden en stelde dat hij voortaan de regering van gewesten zou benoemen
aanvankelijke relatieve rust in de Republiek door Willem III, maar van korte duur door
internationale ontwikkelingen. 1685 werd het edict van Nantes herroepen in Frankrijk, veel
hugenoten (Franse Protestanten) vluchtten naar de Republiek. Dit zorgt voor een anti-franse
en anti-katholieke stemming. Engeland kreeg een streng katholieke vorst en opvolger. Deed
erg denken aan 1672. leidde in 1688 tot 'Glorious Revolution’. Hierna voerde Willem III een
aantal oorlogen tegen Frankrijk om een aantal redenen:
- handelstarieven waren ongunstig voor Nederlanden
- Republiek wenste controle over Spaanse Nederlanden
- vrees voor Franse dominantie in Europa
- Dreigende katholieke overmacht
