CE - Seneca - 2026
CE - Seneca - 2026..................................................................................................................... 1
1 Cultuur - Stoa & Seneca........................................................................................................... 2
1.1 De stoa.............................................................................................................................. 2
1.2 Vriendschap bij de Stoïcijnen............................................................................................2
1.3 Seneca en zijn meesterwerk.............................................................................................2
2 Brieven van Seneca.................................................................................................................. 3
2.1 Epistula 3: Vertrouwen en vriendschap.............................................................................3
2.2 Epistula 6: Hoe kennis te delen?.......................................................................................8
2.3 Epistula 9: Heeft de wijze vriendschap nodig?................................................................13
2.4 Epistula 34: Trots!........................................................................................................... 26
2.5 Epistula 35: Ga zo door!..................................................................................................29
2.6 Epistula 63: Het verlies van een vriend...........................................................................33
2.7 Epistula 81 (On) dank is ‘s werelds loon..........................................................................41
2.8 Epistula 109: Een sapiens als vriend...............................................................................49
,1 Cultuur - Stoa & Seneca
1.1 De stoa
De filosofie van de Stoa ziet de ratio als een groot goed. De menselijke ratio kan gezien worden
als een vonk van het goddelijke. De consequentie hiervan is dat mensen op zoek moeten gaan
naar ontwikkeling van hun eigen ratio. Dit kan de mens doen door te filosoferen.
Overeenstemming met de natuur
De mens moet in overeenstemming leven met de natuur(natura). Wie daarin slaagt, zal alles
wat hem overkomt als door de ratio bepaald en dus als onvermijdelijk en goed aanvaarden.
Het hoogste goed
De sapientia wordt beschouwd als het summum bonum: het hoogste goed en als het ware de
virtus: deugd. Het tegengestelde, het gebrek aan sapientia, de domheid, is het enige
slechte(malum). Alle andere dingen behoren tot de indifferentia: dingen die er niet toe doen,
zoals: materieel bezit, gezondheid, vrijheid.
Een ware stoïcijn heeft niets nodig, wat de buitenwereld hem kan geven. Het enige dat hij nodig
heeft is zijn ratio, die hem in staat stelt de ware virtus te bereiken. Zo iemand is sapiens en
daarmee verheven boven de wisselvalligheid van het lot.
Plichtsbesef
De Stoa was van mening dat de wijze in de wereld een taak te vervullen heeft, namelijk zijn
virtus in te zetten voor de gemeenschap
1.2 Vriendschap bij de Stoïcijnen
In de vroege Stoa is vriendschap alleen weggelegd voor degenen die de status van wijze
bereikt hebben. Een ware vriend is immers eerlijk, verzwijgt niks en is consequent.
Vriendschap
Bij een dergelijke vriendschap spelen emoties geen rol. Geluk ligt in apatheia: de afwezigheid
van emoties. Daarbij geldt als regel de autarkeia: de wijze heeft niets nodig van de dingen die
buiten hem liggen(de indifferentia).
Vriendschap tussen proficientes
Een proficiens is iemand die streeft naar de status van een sapiens. De proficiens kunnen
nooit op zichzelf tot virtus komen, maar heeft de steun nodig van iemand anders, een soort
mentor. Aan de basis van vriendschap van proficientes ligt een gedeelde wens om virtus te
bereiken.
Daarom is het van belang om niet zomaar iedereen tot vriend te accepteren. Eerst moet je
beoordelen en overtuigd zijn en als je eenmaal overtuigd bent, moet je je vriend volledig
vertrouwen en alles met hem bespreken. Vriendschap draait er bij de Stoïcijnen niet om belang,
maar om iets te geven.
1.3 Seneca en zijn meesterwerk
Seneca was een schrijver met zijn bekendste werk: De epistulae morales ad Lucilium. De
brieven hebben als functie om een soort gids te bieden voor zijn filosofie. Hij spreekt hierin
tegen een fictieve vriend: Lucilius, die waarschijnlijk niet bestaan heeft.
Elke brief houdt zich bezig met een apart stuk en stelt prikkelende vragen en mooie
voorbeelden en paradoxen. Seneca maakt veel gebruik van sententiae, scherp en verrassende
mooie uitspraken om zijn punten kracht bij te zetten. Seneca beschrijft ook af en toe quotes en
zinnen van andere Stoïcijnse denkers, zijn dagelijkse bijdrage is hier een voorbeeld van.
,2 Brieven van Seneca
2.1 Epistula 3: Vertrouwen en vriendschap
Epistulas ad me perferendas tradisti, ut scribis, amico tuo
Jij hebt brieven meegegeven om die naar mij te brengen, zoals je schrijft, aan een vriend
- Amico tuo → Krijgt door de plaatsing extra nadruk in de zin.
- Lucilius heeft dus brieven meegegeven aan iemand die hij een vriend noemt om die
vervolgens naar Seneca te brengen, aan wie hij schrijft.
- Dit begin lijkt een beetje op een correspondentie.
Deinde admones me ne omnia cum eo ad te pertinentia communicem, quia non soleas
ne ipse quidem id facere
Vervolgens waarschuw je mij dat ik niet alle dingen die jou betreffen met hem bespreek,
omdat jij zelf niet eens de gewoonte hebt dat te doen.
- Id facere = (Hebt dat te doen), slaat terug op het alles delen over jezelf met een vriend
waar Lucilius zich hier dus niet aan houdt.
- Eo = Slaat terug op amico R1
- Lucilius noemde hem eerst een vriend, hij zei dat hij de brieven had meegegeven aan
“amico tuo”
- Daarna ontkent hij dat door te zeggen aan Seneca dat hij niet alles met die man moet
delen, omdat hij dat zelf ook niet doet. Door hem niet te vertrouwen en niet alles te
bespreken zegt Seneca eigenlijk dat het geen echte vriend kan zijn.
Ita eadem epistula illum et dixisti amicum et negasti
Zo heb jij met dezelfde brief hem en een vriend genoemd en dat ontkent
- Dixisti = Dit heeft hij gedaan door te zeggen aan Seneca dat hij de brieven aan een
vriend heeft meegegeven.
- Negasti = Dit heeft hij ontkend door Seneca te waarschuwen niet alles te delen met die
zogenaamde vriend.
- Antithese = Dixisti <> negasti
Itaque si proprio illo verbo quasi publico usus es et sic illum amicum vocasti quomodo
omnes candidatos ‘bonos viros’ dicimus, quomodo obvios, si nomen non succurrit,
‘dominos’ salutamus, hac abierit.
Daarom, als jij nu dat specifieke woord als het ware in algemene betekenis hebt gebruikt en
hem op die manier vriend hebt genoemd zoals wij al degenen die naar een ambt dingen
‘goede mensen’ noemen, zoals wij degenen die wij tegenkomen, als hun naam niet te binnen
schiet, als ‘heren’ begroeten, laat het dan maar zitten.
- Proprio illo verbo = Het woord (vriend), amicum R3
- Lucilius heeft die man een vriend genoemd in (algemene betekenis), publico usus.
- Seneca vergelijkt iemand die niet een vriend is een vriend te noemen met:
- Mensen die naar een ambt dingen goede mensen noemen
- Mensen waarvan je de naam niet weet met heren te begroeten.
Sed si aliquem amicum existimas cui non tantundem credis quantum tibi, vehementer
erras et non satis nosti vim verae amicitiae
, Maar als jij iemand als vriend beschouwt aan wie jij niet evenveel toevertrouwt als aan jou
zelf, vergis je je hevig en ken jij niet genoeg de betekenis van ware vriendschap.
- Vim verae amicitiae = Een belangrijk kenmerk van vriendschap is dat je iemand alles
kan toevertrouwen.
- Seneca zegt eigenlijk dat je iemand evenveel moet vertrouwen als jezelf om vrienden te
zijn.
Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius: post amicitiam credendum est,
ante amicitiam iudicandum
Jij moet werkelijk alles met je vriend overdenken, maar eerst over hemzelf: na het sluiten van
vriendschap moet men vertrouwen schenken, voor vriendschap moet men beoordelen.
- Parallellisme: post amicitiam (a) credendum est (b) ante amicitiam (a) iudicandum (b)
- Seneca zegt dat je een vriend eerst moet beoordelen voordat je alles met hem gaat
bespreken.
- Ante amicitiam iudicandum = Eerder genoemd in de tekst, (Delibera, sed de ipso prius)
Isti vero praepostero officia permiscent qui, contra praecepta Theophrasti, cum
amaverunt iudicant, et non amant cum iudicaverunt.
Maar die draaien hun taken verkeerd om die, tegen de voorschriften van Theophrastus in,
beoordelen wanneer zij genegenheid hebben opgevat, en niet genegenheid opvatten
wanneer zij beoordeeld hebben.
- Chiasme: Cum amaverunt(a) iudicant (b) et non amant (b) cum iudicaverunt(a)
- Effect Chiasme: Het markeert het gedrag van de mensen tegen de voorschriften van
Theophrastus in.
- Seneca zegt eigenlijk dat het belangrijk is dat je eerst beoordeeld voordat je
genegenheid opvat voor die persoon, anders ben je bevooroordeeld.
Diu cogita an tibi in amicitiam aliquis recipiendus sit
Denk lange tijd na of iemand door jou in vriendschap moet worden opgenomen.
- Seneca zegt hier wederom dat je je vrienden zorgvuldig moet beoordelen.
Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte; tam audaciter cum illo loquere quam
tecum
Nadat je dat hebt besloten, laat hem met je hele hart toe; praat met hem zo vrijmoedig als met
jezelf.
- Toto pectore = Met heel je hart
- Metafoor = Admitte, het gaat hier niet letterlijk om het toelaten tot iets, maar tot iets
abstract, namelijk een lichaamsdeel.
- Seneca zegt hier dat als je iemand goed heeft beoordeeld, dat je dan net zo veel met
hem moet bespreken als met jezelf.
Tu quidem ita vive ut nihil tibi committas nisi quod committere etiam inimico tuo
possis;
Jij moet echter zo leven dat jij je zelf niets toevertrouwt behalve wat je ook aan een vijand zou
kunnen toevertrouwen;
- Seneca zegt hier dat je eerlijk moet leven en dat je niks hoeft te verbergen, zelfs niet
voor een vijand.
CE - Seneca - 2026..................................................................................................................... 1
1 Cultuur - Stoa & Seneca........................................................................................................... 2
1.1 De stoa.............................................................................................................................. 2
1.2 Vriendschap bij de Stoïcijnen............................................................................................2
1.3 Seneca en zijn meesterwerk.............................................................................................2
2 Brieven van Seneca.................................................................................................................. 3
2.1 Epistula 3: Vertrouwen en vriendschap.............................................................................3
2.2 Epistula 6: Hoe kennis te delen?.......................................................................................8
2.3 Epistula 9: Heeft de wijze vriendschap nodig?................................................................13
2.4 Epistula 34: Trots!........................................................................................................... 26
2.5 Epistula 35: Ga zo door!..................................................................................................29
2.6 Epistula 63: Het verlies van een vriend...........................................................................33
2.7 Epistula 81 (On) dank is ‘s werelds loon..........................................................................41
2.8 Epistula 109: Een sapiens als vriend...............................................................................49
,1 Cultuur - Stoa & Seneca
1.1 De stoa
De filosofie van de Stoa ziet de ratio als een groot goed. De menselijke ratio kan gezien worden
als een vonk van het goddelijke. De consequentie hiervan is dat mensen op zoek moeten gaan
naar ontwikkeling van hun eigen ratio. Dit kan de mens doen door te filosoferen.
Overeenstemming met de natuur
De mens moet in overeenstemming leven met de natuur(natura). Wie daarin slaagt, zal alles
wat hem overkomt als door de ratio bepaald en dus als onvermijdelijk en goed aanvaarden.
Het hoogste goed
De sapientia wordt beschouwd als het summum bonum: het hoogste goed en als het ware de
virtus: deugd. Het tegengestelde, het gebrek aan sapientia, de domheid, is het enige
slechte(malum). Alle andere dingen behoren tot de indifferentia: dingen die er niet toe doen,
zoals: materieel bezit, gezondheid, vrijheid.
Een ware stoïcijn heeft niets nodig, wat de buitenwereld hem kan geven. Het enige dat hij nodig
heeft is zijn ratio, die hem in staat stelt de ware virtus te bereiken. Zo iemand is sapiens en
daarmee verheven boven de wisselvalligheid van het lot.
Plichtsbesef
De Stoa was van mening dat de wijze in de wereld een taak te vervullen heeft, namelijk zijn
virtus in te zetten voor de gemeenschap
1.2 Vriendschap bij de Stoïcijnen
In de vroege Stoa is vriendschap alleen weggelegd voor degenen die de status van wijze
bereikt hebben. Een ware vriend is immers eerlijk, verzwijgt niks en is consequent.
Vriendschap
Bij een dergelijke vriendschap spelen emoties geen rol. Geluk ligt in apatheia: de afwezigheid
van emoties. Daarbij geldt als regel de autarkeia: de wijze heeft niets nodig van de dingen die
buiten hem liggen(de indifferentia).
Vriendschap tussen proficientes
Een proficiens is iemand die streeft naar de status van een sapiens. De proficiens kunnen
nooit op zichzelf tot virtus komen, maar heeft de steun nodig van iemand anders, een soort
mentor. Aan de basis van vriendschap van proficientes ligt een gedeelde wens om virtus te
bereiken.
Daarom is het van belang om niet zomaar iedereen tot vriend te accepteren. Eerst moet je
beoordelen en overtuigd zijn en als je eenmaal overtuigd bent, moet je je vriend volledig
vertrouwen en alles met hem bespreken. Vriendschap draait er bij de Stoïcijnen niet om belang,
maar om iets te geven.
1.3 Seneca en zijn meesterwerk
Seneca was een schrijver met zijn bekendste werk: De epistulae morales ad Lucilium. De
brieven hebben als functie om een soort gids te bieden voor zijn filosofie. Hij spreekt hierin
tegen een fictieve vriend: Lucilius, die waarschijnlijk niet bestaan heeft.
Elke brief houdt zich bezig met een apart stuk en stelt prikkelende vragen en mooie
voorbeelden en paradoxen. Seneca maakt veel gebruik van sententiae, scherp en verrassende
mooie uitspraken om zijn punten kracht bij te zetten. Seneca beschrijft ook af en toe quotes en
zinnen van andere Stoïcijnse denkers, zijn dagelijkse bijdrage is hier een voorbeeld van.
,2 Brieven van Seneca
2.1 Epistula 3: Vertrouwen en vriendschap
Epistulas ad me perferendas tradisti, ut scribis, amico tuo
Jij hebt brieven meegegeven om die naar mij te brengen, zoals je schrijft, aan een vriend
- Amico tuo → Krijgt door de plaatsing extra nadruk in de zin.
- Lucilius heeft dus brieven meegegeven aan iemand die hij een vriend noemt om die
vervolgens naar Seneca te brengen, aan wie hij schrijft.
- Dit begin lijkt een beetje op een correspondentie.
Deinde admones me ne omnia cum eo ad te pertinentia communicem, quia non soleas
ne ipse quidem id facere
Vervolgens waarschuw je mij dat ik niet alle dingen die jou betreffen met hem bespreek,
omdat jij zelf niet eens de gewoonte hebt dat te doen.
- Id facere = (Hebt dat te doen), slaat terug op het alles delen over jezelf met een vriend
waar Lucilius zich hier dus niet aan houdt.
- Eo = Slaat terug op amico R1
- Lucilius noemde hem eerst een vriend, hij zei dat hij de brieven had meegegeven aan
“amico tuo”
- Daarna ontkent hij dat door te zeggen aan Seneca dat hij niet alles met die man moet
delen, omdat hij dat zelf ook niet doet. Door hem niet te vertrouwen en niet alles te
bespreken zegt Seneca eigenlijk dat het geen echte vriend kan zijn.
Ita eadem epistula illum et dixisti amicum et negasti
Zo heb jij met dezelfde brief hem en een vriend genoemd en dat ontkent
- Dixisti = Dit heeft hij gedaan door te zeggen aan Seneca dat hij de brieven aan een
vriend heeft meegegeven.
- Negasti = Dit heeft hij ontkend door Seneca te waarschuwen niet alles te delen met die
zogenaamde vriend.
- Antithese = Dixisti <> negasti
Itaque si proprio illo verbo quasi publico usus es et sic illum amicum vocasti quomodo
omnes candidatos ‘bonos viros’ dicimus, quomodo obvios, si nomen non succurrit,
‘dominos’ salutamus, hac abierit.
Daarom, als jij nu dat specifieke woord als het ware in algemene betekenis hebt gebruikt en
hem op die manier vriend hebt genoemd zoals wij al degenen die naar een ambt dingen
‘goede mensen’ noemen, zoals wij degenen die wij tegenkomen, als hun naam niet te binnen
schiet, als ‘heren’ begroeten, laat het dan maar zitten.
- Proprio illo verbo = Het woord (vriend), amicum R3
- Lucilius heeft die man een vriend genoemd in (algemene betekenis), publico usus.
- Seneca vergelijkt iemand die niet een vriend is een vriend te noemen met:
- Mensen die naar een ambt dingen goede mensen noemen
- Mensen waarvan je de naam niet weet met heren te begroeten.
Sed si aliquem amicum existimas cui non tantundem credis quantum tibi, vehementer
erras et non satis nosti vim verae amicitiae
, Maar als jij iemand als vriend beschouwt aan wie jij niet evenveel toevertrouwt als aan jou
zelf, vergis je je hevig en ken jij niet genoeg de betekenis van ware vriendschap.
- Vim verae amicitiae = Een belangrijk kenmerk van vriendschap is dat je iemand alles
kan toevertrouwen.
- Seneca zegt eigenlijk dat je iemand evenveel moet vertrouwen als jezelf om vrienden te
zijn.
Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius: post amicitiam credendum est,
ante amicitiam iudicandum
Jij moet werkelijk alles met je vriend overdenken, maar eerst over hemzelf: na het sluiten van
vriendschap moet men vertrouwen schenken, voor vriendschap moet men beoordelen.
- Parallellisme: post amicitiam (a) credendum est (b) ante amicitiam (a) iudicandum (b)
- Seneca zegt dat je een vriend eerst moet beoordelen voordat je alles met hem gaat
bespreken.
- Ante amicitiam iudicandum = Eerder genoemd in de tekst, (Delibera, sed de ipso prius)
Isti vero praepostero officia permiscent qui, contra praecepta Theophrasti, cum
amaverunt iudicant, et non amant cum iudicaverunt.
Maar die draaien hun taken verkeerd om die, tegen de voorschriften van Theophrastus in,
beoordelen wanneer zij genegenheid hebben opgevat, en niet genegenheid opvatten
wanneer zij beoordeeld hebben.
- Chiasme: Cum amaverunt(a) iudicant (b) et non amant (b) cum iudicaverunt(a)
- Effect Chiasme: Het markeert het gedrag van de mensen tegen de voorschriften van
Theophrastus in.
- Seneca zegt eigenlijk dat het belangrijk is dat je eerst beoordeeld voordat je
genegenheid opvat voor die persoon, anders ben je bevooroordeeld.
Diu cogita an tibi in amicitiam aliquis recipiendus sit
Denk lange tijd na of iemand door jou in vriendschap moet worden opgenomen.
- Seneca zegt hier wederom dat je je vrienden zorgvuldig moet beoordelen.
Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte; tam audaciter cum illo loquere quam
tecum
Nadat je dat hebt besloten, laat hem met je hele hart toe; praat met hem zo vrijmoedig als met
jezelf.
- Toto pectore = Met heel je hart
- Metafoor = Admitte, het gaat hier niet letterlijk om het toelaten tot iets, maar tot iets
abstract, namelijk een lichaamsdeel.
- Seneca zegt hier dat als je iemand goed heeft beoordeeld, dat je dan net zo veel met
hem moet bespreken als met jezelf.
Tu quidem ita vive ut nihil tibi committas nisi quod committere etiam inimico tuo
possis;
Jij moet echter zo leven dat jij je zelf niets toevertrouwt behalve wat je ook aan een vijand zou
kunnen toevertrouwen;
- Seneca zegt hier dat je eerlijk moet leven en dat je niks hoeft te verbergen, zelfs niet
voor een vijand.
