Samenvatting geschiedenis
van de publieke instituties.
Bestuurskunde Tilburg University
– Jaar 1- Blok 3 -25/26
WC1:
Verleden is alles wat er is gebeurd (feiten), en geschiedenis is
geconstrueerd door historici. Bij geschiedenis willen we het verleden
begrijpen/ uit leggen door middel van bronnen.
Primaire en secundaire bronnen
-Primair: bron van ‘toen’
-Secundair : bv. Krantenartikel over gebeurtenis van eerder
Instellingen veranderen
Instellingen zijn niet statisch. Ze kunnen zelfde naam hebben maar een
hele Andere functie hebben.
Publieke ‘instituties’.
Deel van openbaar bestuur
Formele instituties: personen, organisaties zoals parlement,
staatshoofd, school, leger etc
Informele instituties: Gevestigde voorkeuren en vooroordelen,
tradities:
-bijv. Kledingvoorschriften, aanspreekvormen, het recht, de staat,
het huwelijk, maar ook grondwet.
Publieke instituties Alles wat op duurzame wijze het samenleven ordent
en doel en betekenis geeft aan het leven binnen een groep.
Publieke instituties zijn alles wat op duurzame (bestaan al lang) wijze het
samenleven ordent (structureren hoe mensen met elkaar omgaan) en doel
en betekenis geeft aan het leven binnen een groep.
,Openbaar bestuur vóór de natiestaat (-1795)
Uitganspunt: De begrippen die we nu kennen – koning parlement,
provincie, gemeente – bestonden toen nog niet. Het bestuur was
fundamenteel anders georganiseerd.
Centraal niveau: geen koning of parlement:
-De vorst regeerde met een raad van adviseurs, er was dus geen
gekozen volksvertegenwoordiging.
-Later ontstond de Statenvergadering als overlegorgaan. Maar dat was
geen parlement in moderne zin.
Regionaal niveau: Geen provincies:
-De Staten waren standen, niet provincies. Vertegenwoordiging verschilde
per gewest. Holland had bijvoorbeeld de steden + ridderschap, terwijl
brabant daar ook geestelijken bij had. Er was geen uniforme
structuur, elk gewest had eigen traditities
Lokaal niveau: Geen gemeenten:
-Steden hadden privileges via stadsrechten – eigen bestuur op basis van
verkregen rechten
-Dorpen vielen onder ambachten, heerlijkheden, karspelen of grietenijen.
Oftewel kleinere lokale eenheden zonder uniforme structuur.
Bestuur en rechtspraak: Politie en Justitie: Administratie en
rechtspraak waren niet gescheiden. Dezelfde personen deden beide:
-In de stad: schout & schepenen, burgemeesters, vroedschap
-Op het platteland: baljuw, schout & schepenen,
ambachtsbewaarders, vroedschap of burenvergadering.
Kernpunt: Voor 1795 was er geen uniform bestuurssysteem – alles was
lokaal, gefragmenteerd en gebaseerd op historisch verworven privileges.
De Franse tijd maakte daar voor eens en altijd een einde aan.
Waterschappen
Poldercultuur of poldermodel
Ontwikkeling van polycentrisch naar functioneel decentral bestuur
maar bijna alitijd los van lokaal bestuur.
,Opkomst van steden valt deels samen met oprichting waterschappen
belangenstrijd
Nederland en de poldercultuur: Het beheer van water dwong
Nederlanders van oudsher tot samenwerking – je kunt een dijk niet alleen
onderhouden namelijk. Dit wordt vaak gezien als de oorsprong van het
Nederlandse poldermodel: besluitvorming via overleg en consensus.
Maar er is ook debat: was het werkelijk zoon harmonieuze samenwerking,
of juist een arena van conflict en ongelijkheid? Rijke grondbezitters hadden
meer stem dan arme boeren – consensus verborg zo ook
machtsongelijkheid.
Van polycentrisch naar functioneel decentraal:
-Polycentrisch: vroeg stadium: waterbeheer wordt geregeld door vele
kleine overlappende lokale initiatieven zonder 1 centrale coordinatie
-functioneel decentraal: later stadium: waterschappen werden aparte
gespecialiseerde bestuurseenheden met eigen bevoegdheden en
belastingrecht, maar wel los van het algemene plaatselijke bestuur.
Belangrijk: waterschappen vielen nooit onder de gemeente of
provincie, zij zijn een aparte bestuurslaag met 1 specifieke taak.
Belangenstrijd waterschappen en steden: De opkomst van steden
viel samen met oprichting van waterschappen. Wat direct leidde tot
conflicterende belangen
-Steden wilde water voor handel en nijverheid
-Boeren wilden droge landbouwgrond
-Wie betaalde dan mee en wie had stemrecht in het waterschap?
Kernpunt: De waterschappen zijn een van de oudste publieke
instituties van NL, en een perfecte illustratie van hoe bestuur ontstaat uit
praktische noodzaak, maar al snel verweven raakt met machtsbelangen.
, Conflict wijk bij duurstede: 1122
Bouwen van de dam bij wijk bij duurstede zodat polders niet overstromen
rondom Utrecht. Conflict tussen locale partijen rondom Utrecht en
stadsburgers uit Utrecht (zij wilden de rivier houden voor drinkwater).
Dit was een belangrijk moment in de Nederlandse
waterstaatsgeschiedenis. Vooral handelaren waren het niet eens met het
bouwen van de dam. Het had immers grote economische gevolgen. Er was
minder scheepvaart mogelijk. In ruil voor het bouwen van de dam gaf
Bisschop Godebald de inwoners stadsrechten en hadden ze meer
rechtspraak.
Dit slaat dus op zoon dergelijke belangenstrijd. Zo was waterbeheer in
Nederland altijd al politiek.
Drinkwaterkwaliteit:
-Drinkbronnen voor 1800: Regenwater, grondwater en
oppervlaktewater. Het veranderde door bevolkingsgroei, vervuiling,
cholera die aantoonden dat vervuild water dodelijk was
-Hoe grepen overheden hierop in: Eerst weinig, pas na crises kwamen
waterleidingen en wetgeving. Na 1600 botsten nijverheid (loosde afval in
water), landbouw en gewone burgers over wie het water mocht vervuilen
voor eigen gewin.
-hedendaagse parallelen: PFAS, Stikstof door landbouw in grondwater,
medicijnresten in drinkwater.
-19e eeuwse alternatieven voor zuivering: Tonnenstelsel,
irrigatievelden, chemische zuiveirng
WC2:
De middeleeuwse samenleving in Europa
-Vorst (ook wel landheer) zijn gezag in theorie ontleend aan god
=Persoonlijk (privaat) karakter van heerlijke rechten:
overerfbaar, overdraagbaar (te verkopen, te leen geven)
=Feodaliteit: contract tussen leenheer en leenman/vazal =
gebruik van grond voor ‘raad en daad’, legerdienst en advies.
-3 standen = geestelijkheid, adel, boeren
van de publieke instituties.
Bestuurskunde Tilburg University
– Jaar 1- Blok 3 -25/26
WC1:
Verleden is alles wat er is gebeurd (feiten), en geschiedenis is
geconstrueerd door historici. Bij geschiedenis willen we het verleden
begrijpen/ uit leggen door middel van bronnen.
Primaire en secundaire bronnen
-Primair: bron van ‘toen’
-Secundair : bv. Krantenartikel over gebeurtenis van eerder
Instellingen veranderen
Instellingen zijn niet statisch. Ze kunnen zelfde naam hebben maar een
hele Andere functie hebben.
Publieke ‘instituties’.
Deel van openbaar bestuur
Formele instituties: personen, organisaties zoals parlement,
staatshoofd, school, leger etc
Informele instituties: Gevestigde voorkeuren en vooroordelen,
tradities:
-bijv. Kledingvoorschriften, aanspreekvormen, het recht, de staat,
het huwelijk, maar ook grondwet.
Publieke instituties Alles wat op duurzame wijze het samenleven ordent
en doel en betekenis geeft aan het leven binnen een groep.
Publieke instituties zijn alles wat op duurzame (bestaan al lang) wijze het
samenleven ordent (structureren hoe mensen met elkaar omgaan) en doel
en betekenis geeft aan het leven binnen een groep.
,Openbaar bestuur vóór de natiestaat (-1795)
Uitganspunt: De begrippen die we nu kennen – koning parlement,
provincie, gemeente – bestonden toen nog niet. Het bestuur was
fundamenteel anders georganiseerd.
Centraal niveau: geen koning of parlement:
-De vorst regeerde met een raad van adviseurs, er was dus geen
gekozen volksvertegenwoordiging.
-Later ontstond de Statenvergadering als overlegorgaan. Maar dat was
geen parlement in moderne zin.
Regionaal niveau: Geen provincies:
-De Staten waren standen, niet provincies. Vertegenwoordiging verschilde
per gewest. Holland had bijvoorbeeld de steden + ridderschap, terwijl
brabant daar ook geestelijken bij had. Er was geen uniforme
structuur, elk gewest had eigen traditities
Lokaal niveau: Geen gemeenten:
-Steden hadden privileges via stadsrechten – eigen bestuur op basis van
verkregen rechten
-Dorpen vielen onder ambachten, heerlijkheden, karspelen of grietenijen.
Oftewel kleinere lokale eenheden zonder uniforme structuur.
Bestuur en rechtspraak: Politie en Justitie: Administratie en
rechtspraak waren niet gescheiden. Dezelfde personen deden beide:
-In de stad: schout & schepenen, burgemeesters, vroedschap
-Op het platteland: baljuw, schout & schepenen,
ambachtsbewaarders, vroedschap of burenvergadering.
Kernpunt: Voor 1795 was er geen uniform bestuurssysteem – alles was
lokaal, gefragmenteerd en gebaseerd op historisch verworven privileges.
De Franse tijd maakte daar voor eens en altijd een einde aan.
Waterschappen
Poldercultuur of poldermodel
Ontwikkeling van polycentrisch naar functioneel decentral bestuur
maar bijna alitijd los van lokaal bestuur.
,Opkomst van steden valt deels samen met oprichting waterschappen
belangenstrijd
Nederland en de poldercultuur: Het beheer van water dwong
Nederlanders van oudsher tot samenwerking – je kunt een dijk niet alleen
onderhouden namelijk. Dit wordt vaak gezien als de oorsprong van het
Nederlandse poldermodel: besluitvorming via overleg en consensus.
Maar er is ook debat: was het werkelijk zoon harmonieuze samenwerking,
of juist een arena van conflict en ongelijkheid? Rijke grondbezitters hadden
meer stem dan arme boeren – consensus verborg zo ook
machtsongelijkheid.
Van polycentrisch naar functioneel decentraal:
-Polycentrisch: vroeg stadium: waterbeheer wordt geregeld door vele
kleine overlappende lokale initiatieven zonder 1 centrale coordinatie
-functioneel decentraal: later stadium: waterschappen werden aparte
gespecialiseerde bestuurseenheden met eigen bevoegdheden en
belastingrecht, maar wel los van het algemene plaatselijke bestuur.
Belangrijk: waterschappen vielen nooit onder de gemeente of
provincie, zij zijn een aparte bestuurslaag met 1 specifieke taak.
Belangenstrijd waterschappen en steden: De opkomst van steden
viel samen met oprichting van waterschappen. Wat direct leidde tot
conflicterende belangen
-Steden wilde water voor handel en nijverheid
-Boeren wilden droge landbouwgrond
-Wie betaalde dan mee en wie had stemrecht in het waterschap?
Kernpunt: De waterschappen zijn een van de oudste publieke
instituties van NL, en een perfecte illustratie van hoe bestuur ontstaat uit
praktische noodzaak, maar al snel verweven raakt met machtsbelangen.
, Conflict wijk bij duurstede: 1122
Bouwen van de dam bij wijk bij duurstede zodat polders niet overstromen
rondom Utrecht. Conflict tussen locale partijen rondom Utrecht en
stadsburgers uit Utrecht (zij wilden de rivier houden voor drinkwater).
Dit was een belangrijk moment in de Nederlandse
waterstaatsgeschiedenis. Vooral handelaren waren het niet eens met het
bouwen van de dam. Het had immers grote economische gevolgen. Er was
minder scheepvaart mogelijk. In ruil voor het bouwen van de dam gaf
Bisschop Godebald de inwoners stadsrechten en hadden ze meer
rechtspraak.
Dit slaat dus op zoon dergelijke belangenstrijd. Zo was waterbeheer in
Nederland altijd al politiek.
Drinkwaterkwaliteit:
-Drinkbronnen voor 1800: Regenwater, grondwater en
oppervlaktewater. Het veranderde door bevolkingsgroei, vervuiling,
cholera die aantoonden dat vervuild water dodelijk was
-Hoe grepen overheden hierop in: Eerst weinig, pas na crises kwamen
waterleidingen en wetgeving. Na 1600 botsten nijverheid (loosde afval in
water), landbouw en gewone burgers over wie het water mocht vervuilen
voor eigen gewin.
-hedendaagse parallelen: PFAS, Stikstof door landbouw in grondwater,
medicijnresten in drinkwater.
-19e eeuwse alternatieven voor zuivering: Tonnenstelsel,
irrigatievelden, chemische zuiveirng
WC2:
De middeleeuwse samenleving in Europa
-Vorst (ook wel landheer) zijn gezag in theorie ontleend aan god
=Persoonlijk (privaat) karakter van heerlijke rechten:
overerfbaar, overdraagbaar (te verkopen, te leen geven)
=Feodaliteit: contract tussen leenheer en leenman/vazal =
gebruik van grond voor ‘raad en daad’, legerdienst en advies.
-3 standen = geestelijkheid, adel, boeren
